Кіріспе
Қытай тілінің диафонемиялық транскрипциясы – Юэн Рен Чаоның қытай тілінің барлық негізгі диалектілерін бірдей көрсету үшін ойлап тапқан диафонемиялық жазу жүйесі. Ол "қазірге дейін жарияланған ең толыққанды, нағыз қытай диасистемасы" болып табылады. Бұл жүйе корей, жапон және вьетнам тілдеріндегі қытай иероглифтерінің айтылуын көрсетуге де қолданылады, сондай-ақ жазбаша қытай тіліндегі диалектіаралық байланыс үшін қытай иероглифтерінің қажеттігі туралы пікірге қарсы тұрады. Жалпы қытай тілі нақты романдық жүйе емес, екі баламалы жүйеден тұрады: біріншісі (Тунг дзих Ксонн дзих) 2082 глифтен тұратын буындық жазу ретінде қытай иероглифтерін фонетикалық тұрғыдан пайдаланады, ал екіншісі (Тунг дзих Ло маа дзих) – Gwoyeu Romatzyh жүйесімен ұқсас дыбыстық мәндері мен тондық белгілері бар әліпбилік романдық жүйе.
General Chinese is a diaphonemic orthography invented by Yuen Ren Chao to represent the pronunciations of all major varieties of Chinese simultaneously. It is "the most complete genuine Chinese diasystem yet published". It can also be used for the Korean, Japanese, and Vietnamese pronunciations of Chinese characters, and challenges the claim that Chinese characters are required for interdialectal communication in written Chinese. General Chinese is not specifically a romanization system, but two alternative systems: one (Tung dzih Xonn dzih) uses Chinese characters phonetically, as a syllabary of 2082 glyphs, and the other (Tung dzih Lo maa dzih) is an alphabetic romanization system with similar sound values and tone spellings to Gwoyeu Romatzyh.
Аңға негізделген жалпы қытай тілі
Жалпы қытай тілінің таңбалық нұсқасы (Жалпы қытай таңбалары, GCC, 通字汉字) мандарин, У, Мин, Хакка және Юэ диалектілерінен тұратын қытай тілінің бақылау тілдерінің кез келгенінде фонетикалық тұрғыдан ерекшеленетін кез келген дәстүрлі таңба үшін ерекше таңбаларды қолданады. Яғни, бір сөздік таңба бір логографиялық таңбаға сәйкес келеді, егер олар барлық бақылау диалектілерінде біртекті болса ғана. Жалпы қытай тілі – бұл орта қытай тілінің дыбыстамалық реконструкциясы, дерлік барлық жерде жойылған айырмашылықтардан басқа. Нәтижесінде 2082 дыбыс бірлігі бар, олардың 80%-ы бір морфемадан тұрады, яғни 80% жағдайда ЖҚ мен стандартты жазудағы қытай тілінде ешқандай айырмашылық жоқ, ал ағын мәтінде бұл көрсеткіш 90-95%-ға жетеді, себебі ең көп қолданылатын морфемалар бірегей түрде анықталады. Мысалы, «кай» сөзі тек «ашу» дегенді білдіреді, ал «сам» сөзі тек «үш» дегенді білдіреді. Чао былай деп атап көрсетті: «Осы дыбыс бірліктері – морфемалар, яғни нақты мағынасы бар сөздер немесе мағыналардың ұзарту арқылы байланыстырылған топтары. Дыбыс бірліктерінің шамамен 20%-ы гомофондар, олардың әрқайсысының астында бірнеше морфема болады, [әдетте олар] әртүрлі таңбалармен жазылады. Гомофония деңгейі соншалықты төмен, сондықтан әдеби немесе әдеттегі қытай тілінде мәтінді әр дыбыс бірлігі үшін бірдей таңбамен жазуға болады, бұл әртүрлі стильдегі мәтіндерде сынақтан өткен. Чао Жалпы қытай тілін жазу жүйесі әлі де өнімді болған кездегі қытай тілінің жазылуымен салыстырады: «Бұл жазуды 'дыбыстамалық қарыз' арқылы 100% пайдалануды білдіреді. Бұрынғылар дыбыс бойынша таңба жазғанда, мағынасына қарамастан, ол 'қарыз таңба' болған, ал егер қазіргі мектеп оқушысы оны жазса, ол дұрыс емес таңба жазғаны үшін жазаланады!» Шамамен 10 000 таңбадан тұратын телеграфтық код кітабын қазіргі қолданыстағы таңбалардың өкілдік тізімі ретінде қарастыра отырып, Чао Жалпы қытай тілі үйренуге қажетті таңбалар санын 80%-ға дейін азайтатынын атап өтті. Бір дыбыс бірлігі бірнеше сөзді білдіретін 20% жағдайда Чао Жалпы қытай тілі үшін графикалық тұрғыдан ең қарапайым дәстүрлі таңбаны таңдады, егер ол тым сирек кездеспесе. Алайда, егер бұл таңбаның күшті семантикалық коннотациялары болса, бұл оның дыбыстамалық оқылуына кедергі келтіретін болса, ол бейтарап таңбаны таңдады. Бұл құбылыс шетелдік есімдердің қытайша транскрипциясынан белгілі.
Онеттер мен рифмалар
GC таңбасы әр буынға жеке таңба сәйкес келеді. Дегенмен, латын әрпімен жазылған GC-ның нақты басылымдары мен аяқтары болады. Басылымдары мыналар:
Диалектілік сәйкестіктер
Ағыздалған кедергілер ("балшық" бағанасы) тек Ву диалектілерінде ғана ерекшеленеді. Мин тілінде олар теньюистік бағананың дыбыстарымен біріктіріледі. Басқа жерлерде олар әдетте сорылатын бағанамен тепе-тең дыбыста, ал басқа дыбыстарда теньюистік бағанамен біріктіріледі. Кантон тілі ерекшелік жасайды, онда көтеріңкі дыбыста күнделікті сөйлеуде сорылатын болады, бірақ оқу кезінде теньюистік болып оқылады. Соноранттар , , көп айырмашылығы жоқ, Ву тілінде ауызекі сөйлеуде мұрындық дыбыстар, ал оқылғанда фрикативтерге айналады. Велярлар , , барлық дауыстылардың алдында тоқтап қалады, бірақ Мин және Юэ тілдерінде жоғары алдыңғы дауыстылардың ( , ) алдында аффрикаттарға айналады; , де палаталданады, бірақ фрикатив болып қалады. Мысалы, мандарин тілінде олар палаталдамайтын дауыстылардың алдында г, к, х, ал палаталдайтын дауыстылардың алдында ж, ц, с болады, ал кантон тілінде барлық жерде g, k, h болып қалады. (Пекин және Пекиннің баламалы жазылуларын салыстырыңыз; қараңыз) Альвеолярлық сибиланттар , , , , (мандариннің z, c, s) әдетте , (мандариннің j, q, x-ке) айналады, палаталданған велярлармен бірігіп , , , диалекттерде Пекин операсы үшін маңызды "дөңгелек өткір" айырмашылығы жоғалады. Палаталдық тоқтап қалулар , , тек қытай тілінің диалекттерінде (жапон және вьетнам тілінен алынған сөздерде де) тоқтап қалады; басқа жерлерде аффрикаттармен біріктіріледі. Палаталдық және ретрофлекстік сибиланттар әдетте біріктіріледі; Юэ және Мин, сондай-ақ Ву және Мандариннің көп бөлігінде олар альвеолярлық сибиланттармен біріктіріледі. Бұл айырмашылық Пекинде сақталады, онда "үш" сөзі "тау" сөзінен ерекшеленеді; екеуі де Сычуань және Тайвань мандаринінде бірдей болады. Тағы да көптеген кездейсоқ сәйкестіктер бар. Мысалы, альвеолярлық аффрикаттар , , Тайшань Юэ тілінде тоқтап қалады, ал альвеолярлық тоқтап қалулар , кантондық Тоисан (Тайшань) үшін Хойсанда дебукализацияланады. Ючиде, Юньнань провинциясында велярлар , , дебукализацияланады, ал Мин диалектілерінде , немесе Сиань мандаринінде фрикативтер , , , дөңгелек дауыстылардың алдында дөңгелектенеді, мысалы, 'су' (Бейжіңде shuǐ).
Диалектілік сәйкестіктер
Медиал мандарин тілінде жіңішкелендіретін медиал болатын, бірақ юэ тілінде медиал жоқ буын үшін қолданылады. Яғни, мандарин тілінде , дауыссыз дыбыстарға бірдей әсер етеді, бірақ кантон тілінде ол естілмейді. Шанхай тілінде екі жағдай да кездеседі: оқу кезінде , немесе , сияқты айтылады, бірақ күнделікті сөйлеуде кездеспейді. Кантон тілінде, жіңішкелену жоғалғандықтан, сүңгір дыбыстардан кейінгі медиалды елеуге болады. Яғни, "сяо" мен "шао" бірдей оқылады.
Диалектілік сәйкестіктер
Рифтердегі ең айқын диалектілік ерекшелік – бұл мандариннің көптеген диалектілерінде және Оцзянның Венчен диалектісінде дерлік кездеспейтін кедергілі кодондар, бірақ бұл дәстүрлі түрде тонның жоғалуы ретінде қарастырылған (төменде қараңыз). У, Мин (көбінесе), Жаңа Сян (Хунань), Цзинь, және мандариннің Төменгі Янцзы және Минцзян диалектілерінде бұл кодондар глоттальді тоқтатуға бірігеді. Басқа диалекттерде, мысалы, Ганьде, олар қысқартылып , болады, ал Юэ диалектілері, Хакка және Ескі Сян бастапқы кодондар жүйесін сақтайды. Көптеген диалекттерде мұрындық кодондар да қысқартылады. Мандарин және У диалектілерінде және арасында айырмашылық жоқ, олар мұрынды дауыстыларға дейін немесе кейбір жағдайларда мүлдем жойылды. Шанхай диалектісінде көптеген "а" дыбыстары біріктірілді немесе алынып тасталды, бірақ фонемалық айырмашылық сақталады. Мандаринде қосымша кодондар бар, атап айтқанда, er, GC. Кантон тіліндегі қарапайым дауыстылар i, u, iu, o, a, e, велярлардан кейін және одан кейін дифтонгтарға айналады, мысалы, ci және ciu. Дифтонгтар бастапқы және медиалды дыбыстарға байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін, мысалы, cau, ceau, ciau, бірақ ceu ~ cieu кодондардың алдындағы жалпы үлгіге сәйкес келеді (мысалы, cen және can). Кантон тілінде gw, kw-ден басқа медиалды дыбыстар жоқ, бірақ кейде ядролық дауыстылар төмендейді: giung, xiong, бірақ giuan.
In Cantonese, the simple vowels i u iu o a e are , apart from and after velars, which open to diphthongs, as in ci and ciu Diphthongs may vary markedly depending on initial and medial, as in cau , ceau , ciau , though both ceu ~ cieu are , following the general pattern of before a coda (cf. cen vs can ). Cantonese does not have medials, apart from gw, kw, though sometimes it is the nuclear vowel which drops: giung , xiong , but giuan .