Қызыл теңіздің ежелгі Египеттік бас жұбысы Юя мен Туя

Кіріспе

Ежелгі Мысырдың жоғары жұбысы

Юя (кейде Иуя, немесе Юаа, сондай-ақ Яя, Я, Ия, Яя, Ю, Юю, Яя, Ия, Ия, Юй) Мысырдың он сегізінші династиясы кезінде (шамамен б.з.д. 1390 жыл) өте ықпалды Мысыр сарайының адамы болды. Ол патшалық отбасымен байланысы бар, үкіметтік және діни иерархияда жоғары лауазымдар атқарған мысырлық ақсүйек әйел Туяға үйленген. Олардың қызы Тие Аменхотеп III-нің Ұлы патша әйелі болды. Юя мен Туяның Анен есімді ұлы болғандығы белгілі, ол «Төменгі Мысырдың канцлері», «Амонның екінші пайғамбары», «Гелиополистің бас жұбысы» және «Құдай әкесі» деген лауазымдарға ие болды. Олар Ахнатон билігі кезінде белсенді болған Мысыр сарайының адамы Айдың әкесі болуы мүмкін. Алайда, Юя мен Айдың туыстығын растайтын нақты дәлел жоқ, бірақ екеуі де Ахмим қаласынан шыққандығы белгілі. Юя мен Туяның қабірі, Тутанхамонның қабірі табылғанға дейін, Юяның фараон болмауына қарамастан, Патшалар аңғарындағы ең таңғажайып қабірлердің бірі саналды. Ежелгі заманда қабір тонаушылардың шабуылына ұшырағанымен, тонаушыларға құнды көрінбеген көптеген заттар сақталды. Екі мумия да жақсы сақталған, тіпті таң қалдырарлықтай жақсы күйде болды. Әсіресе олардың беттері мумификация процесінде бұрмаланбаған, бұл марқұмның тірі кездегі нағыз келбеті туралы ерекше түсінік береді (суреттерге қараңыз).

Шығу тегі

Юя Жоғарғы Мысырдың Ахмим қаласынан шыққан, онда ол, болжам бойынша, мүлік иесі болған және қаланың жергілікті дворяндарының бай мүшесі еді. Оның тегі әлі анық емес. Анатомист Графтон Эллиот Смит Юяның мумиясын зерттегенде, оның сыртқы келбеті классикалық египеттік емес екенін, бірақ Египет тарихында көрші елдерден көп көші-қон болғанын атап өтті және «Юяның ұлты туралы соңғы пікірді айту асығыс болар еді» деді. Квибелл де Юяның шетелдік болуы туралы «ескі ұсынысты» қарастырып, оны қолдайтын жалғыз дәлел – оның атының әртүрлі жазылуы екенін айтты. Қабірдегі жиһаздың арасында шетелдік тегін көрсететін ешқандай іздер табылған жоқ, барлығы да египеттік еді. Бірақ бұл сұрақ әлі де толыққанды жауап таппаған. Юяның аты Гастон Маспероның Теодор Дэвистің 1907 жылғы «Иуя мен Туйю қабірі» кітабында көрсілгендей, әртүрлі тәсілдермен жазылуы мүмкін. Оларға "", "", yw [қамыстың жапырағы және басу аяқтары] A, ywiw” және орфографияда – әдетте шетелдік екенін көрсететін белгі – “y [қолын аузына тигізген адам] iA” жатады. Ежелгі Мысырдың биографиялық сөздігі шетелдік тегі туралы гипотезаны қолдайды: «Оның Митаннилік тегі болуы мүмкін, өйткені жылқы және көліктер туралы білім солтүстік елдерден Мысырға әкелінген және Юя патшаның 'Аттар сақшысы' болған». Сондай-ақ, Юяның фараон Аменхотеп III-нің анасы, Митанни патшалық отбасынан шыққан патшайым Мутемвияның ағасы болуы мүмкін екендігі де талқыланады. Алайда, Мутемвияның тегі туралы ештеңе белгілі болмағандықтан, бұл гипотезаны растау мүмкін емес. Юя Жоғарғы Мысырда, негізінен египеттіктер тұратын аймақта өмір сүргенімен, ол Ахминдегі жергілікті дворяндыққа көтерілген азиялық иммигранттардың немесе құлдардың сіңірілген ұрпағы болуы мүмкін. Егер ол шетелдік болмаса, онда Юя – Аменхотеп III-ке үйленген египеттік болар еді. Юяның шамамен елу жасында, б.з.д. 1374 жылы қайтыс болғаны айтылады.

Yuya came from the Upper Egyptian town of Akhmim, where he probably owned an estate and was a wealthy member of the town's local nobility. His origins remain unclear. In his study of Yuya's mummy the anatomist Grafton Elliot Smith noted that although his features are not classically Egyptian, he considers that there was much migration from neighbouring countries throughout Egyptian history and "it would be rash to offer a final opinion on the subject of Yuaa's nationality." Quibell likewise addressed the "old suggestion" that Yuya was foreign, noting that the only piece of evidence in favour of this was the multiple spellings of his name. No trace of a foreign origin was found in the furniture from the tomb either, all being typically Egyptian. although this is far from certain. The name Yuya may be spelled in a number of different ways, as Gaston Maspero noted in Theodore Davis's 1907 book—The Tomb of Iouiya and Touiyou. These include "", "", yw [reed leaf with walking feet] A, ywiw" and, in orthography—normally a sign of something foreign—"y [man with hand to mouth] iA". The Biographical Dictionary of Ancient Egypt gives credence to the foreign origin hypothesis: "It is conceivable that he had some Mitannian ancestry, since it is known that knowledge of horses and chariotry was introduced into Egypt from the northern lands and Yuya was the king's 'Master of the Horse'." It also discusses the possibility that Yuya was the brother of queen Mutemwiya, who was the mother of Pharaoh Amenhotep III and may have had Mitannian royal origins. However, this hypothesis can not be substantiated, since nothing is known of Mutemwiya's background. While Yuya lived in Upper Egypt, an area that was predominantly native Egyptian, he could have been an assimilated descendant of Asiatic immigrants or slaves who rose to become a member of the local nobility at Akhmin. On the other hand, if he was not a foreigner, then Yuya would have been the native Egyptian whose daughter was married to Amenhotep III. Yuya is believed to have died in his mid fifties, in around 1374 BC.

Қабір

Юя мен оның әйелі Фивадағы Патшалар аңғарында жерленді, онда олардың жеке қабірі, қазір KV46 деп нөмірленген, 1905 жылы Теодор М. Дэвис атынан жұмыс істейтін Джеймс Куибелл тапты. Қабірге қабір тонаушылар кірген болса да, олардың жұмысы тоқтап қалған болуы мүмкін, себебі Куибелл көптеген жерлеу заттарын және екі мумияны дерлік зақымсыз күйде тапты. Бұл қабір және ондағы жерлеулер Тутанхамон қабірін табатынша аңғардағы ең толыққанды табылды. Юя солтүстік қабырғаға орналасқан төртбұрышты ағаш саркофагқа қойылды; оның қақпағы Төменгі Египеттің қақпақты per nu ғибадатханасының пішінімен жасалған. Ол санаулы шана темір жолдарында отырғандай көрінсе де, негізі болмағандықтан үш бір-біріне енгізілген алтын (және күміс) антропоидтық табыт еденге тікелей қойылды. Саркофагтың оңтүстік жағындағы ұзын бөлігін ежелгі тонаушылар бұзып, қысқа шығыс жағын жылжытып, қақпақты қисайтып тастады. Әрбір табыттың қақпақтары алынып, екеуі бірінің үстіне бірін қойып, біреуін орындықпен тіреп қойды, ал екіншісі саркофагтың жанына құлатылды; ойықтар өз орнында қалды. Оның алтынмен жалатылған картонаж маскасы әлі орнында, бірақ сынған.

Анам

Юяның мумиясы жартылай оралған күйде табылған, тек денесін ежелгі тонаушылар орамадан ажыратқан. Бұл бұзылысқа қарамастан, ұрылар денесін бальзамдау кесігін жабатын алтын пластинаны байқамай қалды. Юяның денесі ең ішкі табынынан алынғанда, мойнының артында үлкен алтын және лазурит моншақтарынан құралған жартылай жиналған әшекей табылды, бұл тонаушылардың қолынан үзілгеннен кейін түскен болуы мүмкін. Оның өлімінің себебі анықталған жоқ. Дегенмен, оның жерлеу маскасындағы үлкен көздері, кішкентай мұрыны мен аузы Аменхотеп III билігінің соңғы онжылдығында жасалғанын көрсетеді, яғни ол Туядан ұзақ өмір сүрген болуы мүмкін. Оның мумиясы CG 51190 инвентаризациялық нөмірімен тіркелген.

Киелі кітаптағы Жүсіппен сәйкестендіру ұсынысы

Ахмет Осман өзінің "Патшалар аңғарындағы бейтаныс" атты кітабында, аштық кезінде Израиль тайпасын Мысырға бастап әкелген ежелгі еврей патриархы Жүсіпті Юямен байланыстырды. Бұл теория египеттанудың бағытты қалыптастырған ғалымдары тарапынан қабылданбады. Дональд Б. Редфорд "Библиялық археология шолуы" журналында "Патшалар аңғарындағы бейтаныс" кітабына сынап жазған мақаласын жариялады. Сонымен қатар, Дебора Суини де ұсынылған теңеуге күдікпен қарады. Суини "Екі Жердің Иесінің Құдай әкесі" деген лақаптың "Құдайдың Әкесі" лақабының кеңейтілген түрі екенін, және бұл Юяға ғана тән емес екенін айтады. Киелі кітапта Жүсіптің мумиясы ізраилдіктермен Кәнаанға көшірілгені, ал Юяның мумиясы 1905 жылы табылған Мысырдағы Патшалар аңғарында өз орнында қалғаны жазылған.