Кіріспе

Мелодеон немесе диатоникалық түймелі аккордеон – еркін сабандық аэрофондар тобына жататын музыкалық аспап. Бұл түймелі аккордеонның бір түрі, онда мелодия жағындағы пернетақтада бір немесе бірнеше қатар түймелер болады, әр қатардағы түймелер бір диатоникалық гамманың ноталарын шығарады. Бас жағындағы пернетақтадағы түймелер көбінесе жұптармен орналастырылады, бір түймесі аккордтың негізгі дыбысын, екіншісі – сәйкес мажорлық үш дыбысты (немесе кейде минорлық үш дыбысты) береді. Диатоникалық түймелі аккордеон көптеген елдерде танымал және көбінесе халық және эстрада музыкасын, сондай-ақ осы жанрлардың қазіргі заманғы түрлерін ойнау үшін қолданылады.

Номенклатура

Диатоникалық түймелі аккордеонға арналған әртүрлі терминдер ағылшын тілді елдердің әртүрлі аймақтарында қолданылады. Ұлыбритания мен Австралияда аспаптың бір, екі немесе үш қатарлы мелодиялық түймелері болғандықтан тәуелсіз, «мелодеон» термині жиі қолданылады. Ирландияда «мелодеон» (милеоид немесе боска) термині бір қатарлы мелодиялық түймелері бар аспаптар үшін ғана қолданылады («бір қатарлы» аспап), ал екі немесе үш қатарлы аспаптар «түймелі аккордеон» деп аталады (көбінесе жай ғана «аккордеон»). Солтүстік Америкада бір қатарлы және көп қатарлы аспаптардың екеуі де әдетте «аккордеон» деп аталады. (Тарихи тұрғыдан алғанда, «мелодеон» термині 19 ғасырдағы әртүрлі бос қамыслы органдарға қолданылған.) Мақаланың қалған бөлігінде түсініктілік пен нақтылық үшін «диатоникалық түймелі аккордеон» немесе ДТА термині қолданылатын болады.

Іс-қимыл

Диатоникалық түймелі аккордеонның көпшілігі "бір әрекетті" (немесе бизонорикалық) пернетақтаға ие, яғни әр түйме балғаны бассаңыз немесе итерсеңіз (жабылатын болса) бір нота, ал балғаны тартсаңыз немесе кеңейтсеңіз (ашылатын болса) басқа нота береді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл аспаптар гармоника сияқты жұмыс істейді. (Керісінше, аккордеонның көптеген басқа түрлері, мысалы, фортепиано аккордеондары мен хроматикалық түймелі аккордеондар "екі әрекетті" – немесе унисонорикалық болып табылады, себебі әр перне балғаның қозғалысына қарамастан бір ғана нота береді.) Бос қамыс отбасының басқа бір әрекетті немесе бизонорикалық мүшелеріне неміс концертинасы, англо-герман (немесе "англо") концертинасы, бандонеон, Хемницер концертинасы (концертинаға қараңыз) және ауыз гармоникасы (гармоника) жатады. Гармон сияқты, екі әрекетті диатоникалық түймелі аккордеон түрлері де бар.

Қолжетімді кілттер

Бір қатарлы DBA-да бір мажор тоны және оның салыстырмалы минор тонында музыка ойнатуға болады. Мысалы, D тонындағы аспап D мажор және B минор тонында музыка ойната алады. Дегенмен, бір қатарлы аспапта ойналатын музыканың мүмкіндіктері осы фактілерден де кеңірек: D мажор және B минордан басқа, біздің D тонындағы бір қатарлы аспап A миксолидий және E дорий тонындағы әуендерді, сондай-ақ D, G немесе A түбірі бар пентатоникалық әуендер сияқты, аралықтары бар гаммаларды қолданатын әуендерді ойната алады.

Көп қатарлы жүйелер

Бір қатарлы DBA жеңіл және ықшам болу артықшылықтарына ие, бірақ оның мәні бойынша бір ғана диатоникалық гамманың ноталарымен шектеледі. 19 ғасырдың ортасынан-соңына қарай, музыканттарға гаммалар мен тоналдықтарды кеңірек таңдау мүмкіндігін беру үшін бірнеше қатарлы аспаптар жасала бастады. Көп қатарлы жүйелерді екі негізгі классқа бөлуге болады: "кварта аралығындағы" жүйелер және "жарты тон аралығындағы" жүйелер.

Төртінші бөлік жүйелері

Төртінші интервалдық жүйелер көп қатарлы DBA-ның ең көп таралған түрі болып табылады. Пернетақтаның сыртынан ішке қарай жылғанда, әр қатар көрші қатардан төртінші интервалмен жоғары болады. Әдетте, пернетақтаның сыртқы қатары бірінші көрсетіледі: мысалы, G/C аспапында сыртқы қатар G тоналылығында, ал ішкі қатар C тоналылығында болады. Еуропа континентінде G/C және C/F екі қатарлы жүйелер, сондай-ақ G/C/F үш қатарлы жүйелер жиі қолданылады, бірақ одан да көптеген нұсқаулар бар. Англияда 20-шы ғасырдың соңында D/G конфигурациясы Англияның дәстүрлі музыкасын орындаудың, әсіресе әлеуметтік және Моррис билерін сүйемелдеудің стандартты түрі ретінде қалыптасты. Үш қатарлы жүйелер Мексика мен АҚШ-та (Conjunto, Tejano, Zydeco және Cajun музыкасында) және Колумбияда (Vallenato және Folklor музыкасында) да танымал. Тоналдар B/E/A, A/D/G, G/C/F, F/B/E және E/A/D болып табылады. Үш қатарлы төртінші интервалдық конфигурация "халықаралық жүйе" деп аталады. Көп қатарлы жүйелер қол жетімді тоналдық диапазонды кеңейтеді. Бірақ, қосымша қатарлардағы көптеген ноталар "кері ноталар" (қарсы бағыттағы сопақшалардың әсерінен туындаған бірдей ноталар) болғандықтан, көп қатарлы жүйелер фразировканың икемділігін арттырады, өйткені ойнаушы көбінесе сопақшаның бағытын өзгертуге немесе белгілі бір аккордпен үйлесім табуға мүмкіндік алады. Ойнау стилі қалыптасты, онда қатарларды ауыстыру арқылы бас бөлігін тиімді пайдалануға болады, ал сопақша бағытын өзгерту саны азайтылады.

Авариялық және кері қайтарулар

Төртінші бөлік жүйелерінің икемділігін арттыруға арналған тағы бір мүмкіндік – әр қатардың диатоникалық гаммаларынан тыс жатқан ноталарды, яғни "бейімдемелерді" (акциденттерді) қосу. Мұндай ноталар көбінесе клавиатураның үстіңгі бөлігіндегі түймелермен (ойыншының иегіне жақын) басқарылады, гамманың ең төменгі ноталарынан төмен орналасқан. Бейімдемелер кейде екі қосымша түймеге немесе балғаға жақын орналасқан төрт немесе одан көп түймеден тұратын қысқа үшінші қатарға орналастырылады. Hohner компаниясы жасаған Club жүйесі – осы тәсілдің жақсы мысалы. Бейімдемелерді пайдалану және ортаңғы қатардың ортасындағы унисоникалық екінші октава тоникасы болып табылатын Gleichton модификациясының арқасында, бұл жүйе ойыншыларға толық хроматикалық гамманы алуға мүмкіндік береді – бірақ тек бір бағытта ғана (тарту). Мұндай қосымша қысқа қатарлардың немесе жарты қатарлардың тағы бір мақсаты – ойыншыға көбірек икемділік беру үшін кері ауысуды (жоғарыда қараңыз) қамтамасыз ету.

Жарты тоннан бөлек жүйелер

Жарты тондық аралас жүйелерде, пернетақтаның сыртынан ішке қарай жылғанда, әр қатар көрші қатарынан жарты тон жоғары болады. Бұл конфигурация хроматикалық гамманың барлық ноталарын қолжетімді етеді. Осының нәтижесінде, мұндай аспаптарды хроматикалық (диатоникалық емес) аспаптар деп толыққанды айтуға болады. Дегенмен, практикада пернетақтаның бір ғана механизммен және орналасуымен байланысты шектеулер көптеген орындаушыларды кілттердің салыстырмалы түрде тар диапазонында ойнауға мәжбүр етеді (бұл төртінші аралас жүйелерге қарағанда кеңірек диапазон). Ең алғашқы жарты тондық аралас жүйе C/C болды, және жылдар бойы көптеген түрлері қолданылды, оның ішінде D/D және G/G есімдерімен белгілілері. Алайда, 20-ғасырдың ортасынан бері екі негізгі жүйе кеңінен қолданылып келеді: негізінен ирланд және шотланд музыкасында қолданылатын B/C жүйесі, және оның үлкен нұсқасы B/C/C жүйесі (қазір Шотландиядан тыс жерлерде сирек қолданылады); сондай-ақ, C/D жүйесі, ол негізінен ирланд музыкасында қолданылады. (20-ғасырдың ортасындағы ирланд-американдық музыканттар осы жүйені қатарлардың орналасуын кері бұрып, яғни D/C түрінде қолданды.)

Бас жүйелері

Дәстүрлі түрде бір қатарлы аспаптарда бас жағында екі немесе төрт түйме, екі қатарлы аспаптарда сегіз, ал үш қатарлы аспаптарда он екі түйме болады. Жоғарыда айтылғандай, бас түймелері әдетте бас нотасы мен аккорды жұптары бойынша орналастырылады. Кейбір заманауи орындаушылар, әсіресе Францияда, 16 немесе тіпті 18 түймелі, күрделі бас жүйелері бар аспаптарға бет бұруда. Кейде мұндай күрделі жүйелер бір әрекет принципінен ауытқуы мүмкін және бас аккордының екі түймесінің орнына тек бас ноталарынан ғана тұруы мүмкін. Шотландияда қолданылатын B/C/C жүйесі (Британдық хроматикалық жүйе деп те аталады) – бір әрекетті мелодия бөлігімен жұмыс істейтін қос әрекетті бас бөлігінің айқын мысалы: мұндай аспаптарда көбінесе фортепиано және хроматикалық түймелі аккордеондарда қолданылатын толық Stradella бас жүйесі кездеседі.

DBA тақырыбының географиялық өзгеруі

Әлемнің әр түрлі аймақтарында DBA-ның бірнеше ерекше түрі қалыптасты. Оларға ресейлік гармон, Альпілік Еуропа аймақтарында танымал Steirische Harmonika немесе словен стиліндегі аккордеон, швейцариялық Schwyzerörgeli және баск трикитикасы жатады; соңғы екеуі бір және екі іс-қимылды (бисонорикалық және унисонорикалық) мүмкіндіктерді біріктіреді. Италиялық органеттоның көп тараған түрі бір ғана мелодия қатарымен және екі-төрт түймеден тұратын өте қысқа жартылай қатармен толықтырылған (көбінесе негізгі қатардағы түймелерге қарағанда кішкентайрақ диаметрге ие) тек қайтару мүмкіндігін ұсынады.

Диатоникалық жүйенің артықшылықтары мен кемшіліктері

DBA-ның пианино аккордеондары мен хроматикалық түймелі аккордеондар сияқты хроматикалық аккордеондармен салыстырғанда екі негізгі артықшылығы бар: 1) кішірек өлшем және жеңіл салмақ, 2) және бір ("итеру-тарту") әрекетіне тән ырғақтық эффектілер. Бұл айырмашылық аккордеондағы қамыстардың сипатынан туындайды, олар тек бір бағытта ауа өтетін кезде ғана дыбыс шығарады. Яғни, кез келген перне немесе түйме үшін екі қамыс қажет: біреуі басылғанда, екіншісі тартылғанда дыбыс шығару үшін. Екі бағытты аспап басылғанда да, тартылғанда да бірдей нотаны шығаратындықтан, оның диапазонындағы әрбір нота үшін екі қамыс қажет, ал бір бағытты аспап басылғанда да, тартылғанда да әртүрлі нота шығаратындықтан, бір ғана қамыс жеткілікті. Сондықтан, екі бағытты аспапқа бір бағытты аспаптан шамамен екі есе көп қамыс керек, осылайша ол үлкен және айтарлықтай ауыр болады. (Бұл айырмашылықты түсінудің тағы бір жолы – екі бағытты аспапқа бір бағытты аспаптан ноталардың диапазонын шығару үшін әдетте екі есе көп пернелер немесе түймелер қажет екенін ескеру: мысалы, пианино аккордеоны C-ден C'-ге дейінгі диатоникалық гамманы шығару үшін 8 перне (16 қамыс) қажет, ал C-ге дейінгі DBA-ға бірдей ноталарды шығару үшін 4 түйме (8 қамыс) жеткілікті.) Бұл өлшем мен салмақ артықшылығы DBA-ның күрделі, көп қатарлы түрлерінде біршама төмендейді, туралы төменде айтылады. Итеру-тарту әрекетіне тән ырғақтық эффектілер би музыкасының, әсіресе дәстүрлі би музыкасының жанды ырғақтарына өте жақсы сәйкес келеді. (Көп қатарлы, төртінші қатарлы аспаптарда орындаушылар табиғи итеру-тарту эффектісіне белгілі бір дәрежеде қарсы тұра алады, қатарларды кесіп өтетін ойнау стилімен музыкалық фразаларды "тегістейді"; жартылай тондық жүйелерде, ойналатын пьесаның тоналығына байланысты, орындаушылар тегіс стильді қабылдауға міндетті болуы мүмкін.) Сонымен қатар, DBA-дағы ноталардың жақын орналасуы кейбір пьесаларды (әсіресе, жылдам халық билері мен аспап үшін жазылған пьесаларды) хроматикалық және пианино аккордеондарының кең таралған пернелеріне қарағанда оңай және жылдам ойнауға мүмкіндік береді. Мысалы, B/C жүйесіндегі диатоникалық аккордеонда ирландтық рилді пианино аккордеонынан оңайырақ ойнауға болады, ал швейцариялық шоттиш немесе лендлерді Schwyzerörgeli-де пианинодан немесе тіпті хроматикалық аккордеоннан оңайырақ ойнауға болады, себебі аккордтық/арпеджио фразалары түймелерге табиғи түрде түседі. Диатоникалық жүйенің басты кемшілігі – кең ауқымды тоналықтарда ойнаудың қиындығы. Бұл шектеуді жеңуге тырысу, мысалы, қосымша қатарлар мен күрделі бас жүйелерін қосу арқылы, әдетте қосымша көлем мен салмақ қосады, осылайша кемшілікті жеңуге ұмтылудың артықшылығынан бас тартады. Мұның бір мысалы – кейбір француз музыканттары ұнататын 18 бас үш қатарлы аспаптар және 120 түймелі Stradella бас бар B/C/C аккордеондары: бұл екі түрдің де көлемі мен салмағы орташа пианино немесе хроматикалық аккордеоннан үлкен болуы мүмкін.

Классикалық

Уильям Бергсманың оркестр үшін 1856 жылғы "Жаңа Англия альбомынан билер" шығармасы мелодеонға (I–III бөлімдер) және гармонияға (IV бөлім) ноталармен бірге келеді.