Кіріспе
Ағылшын заңдарындағы заңдық түсіндірудің дәстүрлі қағидасы – ағылшын соттары дәстүрлі түрде қолданатын заңдық құрылымның үш қағидасының бірі – жай мағына қағидасы, сонымен қатар сөздік мағына қағидасы деп те аталады. Қалған екеуі – "кемшіліктерді жою қағидасы" және "алтын қағида". Жай мағына қағидасы заңдарды заң тілінің жалпыға ортақ мағынасын қолдану арқылы түсіндіруді талап етеді. Басқаша айтқанда, заң тілінің әдеттегі мағынасына сәйкес оқылды және түсіндіріледі, егер заңдағы кейбір терминдер нақты басқаша анықталмаса немесе нәтижесі қатыгездікке немесе абсурдты жағдайға әкелмесе. Әдеттегі сөздерге әдеттегі мағынасы беріледі, техникалық терминдерге техникалық мағынасы беріледі, ал жергілікті және мәдени терминдер тиісті деп танылады. Жай мағына қағидасы – соттардың заңнамалық немесе саяси мәселелерде тарап алуына кедергі келтіретін механизм. Бұған қоса, бұл мәтіндік тәсілді және белгілі бір дәрежеде бастапқы мағынаны сақтауды негізге алатын механизм.
The plain meaning rule, also known as the literal rule, is one of three rules of statutory construction traditionally applied by English courts. The other two are the "mischief rule" and the "golden rule". The plain meaning rule dictates that statutes are to be interpreted using the ordinary meaning of the language of the statute. In other words, a statute is to be read word for word and is to be interpreted according to the ordinary meaning of the language, unless a statute explicitly defines some of its terms otherwise or unless the result would be cruel or absurd. Ordinary words are given their ordinary meaning, technical terms are given their technical meaning, and local, cultural terms are recognized as applicable. The plain meaning rule is the mechanism that prevents courts from taking sides in legislative or political issues. Additionally, it is the mechanism that underlies textualism and, to a certain extent, originalism.
Жай , қарапайым ереже
Соттар әдетте осы ережеге абсурд шегін қояды, яғни заң абсурдты нәтижеге алып келсе, оны сөзбе-сөз түсіндіруге болмайды. АҚШ Жоғарғы Сотының Chung Fook v. White (1924) ісі заңның мәтінінен гөрі мақсаты маңызды екендігін көрсететін, еркін американдық ереженің басталуын белгіледі. Бұл кейде «жұмсақ қарапайым мағына» ережесі деп аталады, онда заң тілдің жалпыға түсінікті мағынасына сәйкес түсіндіріледі, егер нәтиже аяусыз немесе абсурдты болмаса. Мысалы, Rector, Holy Trinity Church v. United States, 143 U. S. 457 (1892) ісін қараңыз. Текстуализм мен қарапайым мағына ережесін жақтаушылардың өзі де кейбір жағдайларда «қатаң» қарапайым мағынаны «жұмсақ» қарапайым мағынаға өзгертуге дайын, мысалы, United States v. X Citement Video, 513 U. S. 64 (1994) (Scalia, J., келіспеушілік пікірі).
Ұлыбританияда бұл «алтын ереже» деп аталады.
Артықшылық келтірілген себептер
Қарапайым мағына ережесін қолдаушылар бұл соттардың заңнамалық немесе саяси мәселелерде тарап алуына тосқауыл қояды деп санайды. Олар сондай-ақ, қатардағы адамдар мен заңгерлердің қосымша дереккөздерге кең қолжетімділігі жоқ екенін көрсетеді. Мұрагерлік құқығында бұл ереже осы себепті де бағаланады, себебі өсиетқор әдетте өсиетті қалай түсіндіру керектігін көрсетуге мүмкіндік таппайды. Сондықтан, өсиетқор қолданған сөздерді немесе олардың мағынасын өзгертуге сыртқы дәлелдер рұхсат етілмеуі тиіс. Бұл түсіндірудегі дәйектілікті сақтауға көмектеседі.
Сын
Бұл құрылыс ережелерінің ең көнесі және қазірге дейін қолданылып келеді, себебі судьялар заң шығару құқығына ие емес. Әлдебір түсіндірме заң жасаумен тең болып шығуы ықтималы болғандықтан, кейбір судьялар заңның нақты мәтініне сүйенуді қалайды. "Тіке мағына" ережесін сынаушылар бұл ереже сөздердің белгілі бір мағынасы бар деген жаңылыс пікірге негізделгенін айтады. Шындығында, сөздер дәлдігімен шектеледі, сондықтан судьялар заңның мағынасын анықтау үшін жеке пікірлерін қолдануға бейім.
Абсурдтық ілім
Заңда заңдарды қатаң сөзбе-сөз түсіндіру көрінеу абсурдты нәтижелерге алып келуі мүмкін. Абсурд доктринасы мұндай жағдайларда қарапайым, ақылға қонымды түсіндірулерді, сөзбе-сөз оқудан гөрі басымдыққа ие деп санайды. Абсурд доктринасына сәйкес, американдық соттар заңдарды олардың айқын мағынасына қайшы түсіндіріп, абсурдты құқықтық қорытындылардан қашуға тырысады. Бұл сөзбе-сөздікке қарсы тұрады.
Ағылшын заң тарихы
Суссекс жұрты ісінде (1844; 11 Cl&Fin 85) осы ережеге түсіндірме берілген. "Парламент актілерін түсіндірудің жалғыз қағидасы – оларды актіні қабылдаған Парламенттің ниетіне сәйкес түсіндіру керек. Егер заңның сөздері өзінің мәнісінде нақты және күмәнді болмаса, онда оларды осылай табиғи және әдеттегі мағынада түсіндіру жеткілікті. Мұндай жағдайда заң шығарушының ниетін заңның сөздері ғана ең жақсы көрсетеді". Дегенмен, сөзбе-сөз қағиданы қолдану Парламенттің ниетіне қайшы келуі мүмкін. Мысалы, Уайтли Чэппелге қарсы істе сот Уайтлиді сайлауда "дауыс беруге құқығы бар кез келген адамды" ұрлаған деп айыптауға келмейтініне көңілсіздікпен келісім білдірді, себебі ол ұрлаған адам қайтыс болған еді. Тиісті заң ережесін сөзбе-сөз түсіндіру арқылы, қайтыс болған адам "дауыс беруге құқығы бар адам" емес еді. Әрине, бұл Парламенттің ниеті болмауы керек. Алайда, сөзбе-сөз қағидасы сөзбе-сөз түсіндірудің салдарына емес, тек сөздердің осы контексте түсінікті мағынасы бар-жоғына қарайды. Егер Парламент сөзбе-сөз түсіндіруді ұнатпаса, онда заңнамаға өзгерістер енгізуі керек.
Басқа қолданыстар
"Тіке мағына ережесі" кейде шарттарды түсіндіруде қолданылады, әсіресе жазбаша емес дәлелдер ережесімен байланысты. Мұндай қолданыс пікір-дау тудырады.