Кіріспе

Рим императорлары Константин I мен Лицинийдің арасындағы шайқас (324 ж.б.)

Хрисополь шайқасы 324 жылдың 18 қыркүйегінде Хрисопольде (қазіргі Ускудар), Халкидон (қазіргі Кадыкой) маңында, екі рим императоры Константин I мен Лициний арасында өтті. Бұл шайқас екі императордың арасындағы соңғы қақтығыс болды. Лицинийдің флоты Геллеспонт шайқасында жеңілгеннен кейін, ол Византия қаласынан Босфор арқылы Битиниядағы Халкедонға әскерін шығарды. Константин оның соңынан еріп, келесі шайқаста жеңіске жетті. Осының нәтижесінде Константин жалғыз император болып қалды және тетрархия кезеңі аяқталды.

Өмірбаян

Лицинийдің теңіз флоты Геллеспонт шайқасында күрделі жеңіліске ұшырады. Оның адмиралы Абантус Константиннің ұлы, цезарь Крисппен, оның флоты айтарлықтай кішкентай болғанына қарамастан, шайқасты ұтты. Осы теңіз жеңісінен кейін Константин Кіші Азияға өтті. Лицинийдің жаңа тағайындалған әріптес императоры Мартиний басқаратын әскер Геллеспонттағы Лампсак жағалауында күзетіп тұрды. Константин Босфорда жеңіл көлік кемелерінен тұратын флот құрды, бұл оған Кіші Азияға өту кезінде сол әскерді толығымен айналып өтуге мүмкіндік берді. Теңіз күштерінің талқандалуынан кейін Лициний Византия гарнизонын эвакуациялады, ол кейін Босфордың Азиялық жағалауындағы Халкидон қаласындағы басты әскеріне қосылды. Ол сонда Мартинийдің әскерін және олардың басшысы Аликвака (немесе Алика) бастаған вестготтардан құралған қосымша күштерді шақырып, бұрынғы Адрианополь шайқасындағы жеңілістен кейін әлсіреген басты әскерін нығайтты. Мартинийдің әскері 18 қыркүйекке дейін Лицинийге жеткені белгісіз, себебі Константин Лицинийді шайқасқа шақырды.

Шайқас

Константиннің әскері Босфордың Азия жағалауындағы қасиетті үстірт деп аталатын жерге қонды және оңтүстікке қарай Халкидонға бет алды. Лициний өз әскерін бірнеше шақырым солтүстікке қарай Хрисополис қаласына жылжытты. Константиннің әскері Лицинийдің күштерінен бұрын Хрисополь маңына жетті. Құдайдан нұсқау іздеу үшін шатырына шегініп қайтқаннан кейін, Константин бастама көруге шешім қабылдады. Соғыстың діни ерекшелігі Лицинийдің Римнің пұтқа табынушы құдайларының суреттерін майдан шебіне айқын көрсетуінде көрінді, ал Константиннің әскері оның христиандық талисмандық туы – лабарум астында шайқасты. Лициний лабарумға қатысты мистикалық қорқыныш сезіміне ие болды және әскерлеріне оған шабуыл жасауға, тіпті тура қарауға тыйым салды. Константин қандай да бір айла-шарғыдан бас тартып, Лицинийдің әскеріне бірден күшті шабуыл жасап, оларды жеңді. Ол өте ірі шайқаста шешуші жеңіске жетті. Бесінші ғасыр тарихшысы Зосимнің сөзіне сүйенсек, "Хрисополисте зор қырғын болды". Лициний 25 000-ден 30 000-ға дейін адамын жоғалтты, ал мыңдаған әскері қашып кетті. Лициний қашып құтылып, Никомидия қаласында аман қалған 30 000-ға жуық әскерін жинады.

Салдары

Никомедиядағы қалған әскері Константиннің жеңіске жеткен армиясына қарсы тұра алмайтынын түсінген Лициний, өзін жауының рақымына тапсыруға көндірілді. Константиннің қарындасы және Лицинийдің әйелі Констанция делдалдық рөл атқарды. Бастапқыда, қарындасының өтінішімен Константин қайнағасының өмірін сақтап қалды, бірақ бірнеше айдан кейін оны өлімге кесуге бұйрық берді, осылайша берген антын бұзды. Бұл Лицинийдің мемлекетке опасыздық жасады деген күдік туғандықтан болды, сондай-ақ әскерлік басшылық оның өлімін талап етті. Бір жыл өткен соң, Константиннің жүйсі, кіші Лициний де императордың ашуына немесе күдігіне ұшырады. Ол 326 жылы өлімге кесілді және оның аты ресми жазбалардан жойылды. Соңғы жауы Лицинийді жеңгеннен кейін Константин Рим империясының жалғыз императоры атанды; 286 жылдың сәуір айында Диоклетиан Максимианды Август мәртебесіне көтергеннен бергілігі бірінші император болды. Рим империясының шығыс бөлігін бағындырғаннан кейін Константин шығысқа жеке астанасын беру және империяға екінші орталық құру туралы шешім қабылдады. Ол осы жаңа қаланың орнын Византия қаласы деп белгіледі, ол кейін Константинополь деп аталды.