Кіріспе

Германдық еврей жазушысы (1812–1884)

Аарон Давид Бернштейн (6 сәуір 1812 – 12 ақпан 1884) – неміс еврей жазушысы, реформатор және ғалым.

Өмірбаян

Аарон Давид Бернштейн 1812 жылы Данцигте еврей отбасында дүниеге келді. Ол жиырма жасында Берлинге барып, ешқандай формальды білімі болмаса да, неміс тілі мен әдебиетіне терең бойлады. Ұзақ өтпей ол түрлі тақырыптарда жазуға кірісті. Бірнеше жыл ол сол қалада ескі кітап сатушы болып жұмыс істеді, бірақ әдеби қызметі оның басым назарын өзіне тартып, жазуды толық уақытты кәсіп етті. Бернштейннің алғашқы жариялымдарының ішінде "Ән әндерінің" аудармасы – Леопольд Цунцтың сындық ескертпелерімен және библиографиялық кіріспесімен бірге, сондай-ақ "Жас Германия" ("Das junge Deutschland") кітабы бар. Бұл кітаптар Берлиндегі әдеби сыншылар арасында оның жазушы ретіндегі беделін қалыптастырды. 19 ғасырдың ортасында Бернштейн Германиядағы синагог реформасы қозғалысына белсенді қатысты. Ол 1843 жылдың шілдесінен 1844 жылдың маусымына дейін Берлинде жарық көрген Вильгельм Фрёйндтің ай сайынғы "Жуденфругге" ("Zur Judenfrage") журналына маңызды үлес қосты. 1845 жылдың 10 наурызында ол еврей діні мәселелерінде "жетілу жолын" анықтау үшін құрылған комиссияға мүше болып тағайындалды. Оған комиссияның "Entwurf" жобасын редакциялау және жетілдіру міндеті жүктелді, сонымен қатар ол 1845 жылдың сәуір айының басында Берлин газеттерінде жарияланған "Aufruf" шақырушы хаттың негізгі авторларының бірі болды. Ол жаңадан құрылған Берлин реформалық қауымы үшін дұға кітабын жазуға бірлесіп атсалысты және раввин қызметін атқарудан бас тартса да, тұрақты раввин тағайындалғанға дейін діни қызметтерді жиі өткізді. Ол сондай-ақ 1847 жылы Берлинде жарық көрген "Reform Zeitung: Organ für den Fortschritt im Judenthum" айлық журналының редакторы болды. Бернштейн 1848 жылғы Берлин революциясына қатысты. 1849 жылы ол "Urwählerzeitung" саяси айлық басылымын құрды, онда 1852 жылы оның тұтқындалуына себеп болған өте демократиялық мақалалар жариялады. Газет 1853 жылы тоқтатылып, Бернштейн бұрынғысына ұқсас, демократиялық көзқарастарды таратуға арналған "Volkszeitung" журналын құрды.

Әдеби шығармалары

Бернштейн гетто әдебиеті жанрының ең белгілі авторларының бірі болды. Ол еврей өмірін бейнелейтін екі романның авторы – «Vögele der Maggid» және «Mendel Gibbor», олар алғаш рет Йозеф Вертхаймердің «Jahrbuch für Israeliten» журналында жарияланып, кейін кітап түрінде басылды (Берлин, 1860; 7-шы басылымы, сол жерде, 1892). Романдары көптеген тілдерге, оның ішінде орыс тіліне де аударылды (Санкт-Петербург, 1876). Замандас гетто әңгімелерінен өзгеше, Бернштейннің романдары еврей оқырмандарына арналған және неміс тіліндегі еврей сөздерін жиі қолданады.

Саяси шығармалары

1843 жылы Бернштейн Пруссияның қаржы министрлігін де шабуылдан қорғау мақсатында «Захлен Фраппиерен» атты анонимді памфлет жазды, бұл саяси шеңберлерде қызығушылық тудырды, ал кейбіреулер оны қаржы министрінің өзі жазғанын болжады. Оның «1848 жылғы төңкерістен бастап қазіргі уақытқа дейін Пруссия мен Германиядағы төңкеріс және реакция тарихы» (link=no; 3 том, 1883–84) саяси эсселер жинағы болды.

Ғылыми еңбектер

Оның көп томдық кітабы "Табиғат ғылымы саласындағы" (From the Field of Natural Science; 1853–1856), кейіннен "Табиғат ғылымы жөніндегі танымал кітаптар" (Popular Books on Natural Science; 1880) деген атпен қайта басылып, Еуропаның негізгі тілдеріне жиі қайта басылып, аударылған. 1881 жылы Варшавада "Табиғат туралы білім" (Yedi'ot ha Teva) деген еврей тіліне аударма жарық көрді. Бұл еңбек Бернштейннің ғылымды кеңінен танымал еткен алғашқы тұлға ретінде беделін қалыптастырды. Бернштейн 1855 жылғы басылымда "Бейтаныс, көзге көрінетін ойшыл" жазған "Жұлдыздар мен Жер" атты анонимді трактатта пайда болған кеңістік, уақыт және жарық жылдамдығы туралы идеяларын жариялады. 1874 жылы жаңа неміс басылымы шыққанда ғана автордың аты – Феликс Эберти – жарияланды. Бұл басылым 1923 жылы қайта басылып шыққанда Альберт Эйнштейн алғы сөз жазды. Бернштейннің Naturwissenschaftliche Volksbücher кітабының 16-томындағы телеграф сымы арқылы жүретін электр қуатымен бірге саяхаттау туралы әңгіме 16 жасар Альберт Эйнштейнді жарық сәулесімен бірге саяхаттау және оны тоқтаған күйде көру туралы ойлауға ынталандырды. Мұндай ой эксперименттері ақырында оның әйгілі арнайы салыстырмалылық теориясына әкелді.

Отбасы

Оның ұлдарының бірі физиолог Юлиус Бернштейн болды. Ол социал-демократиялық теоретик және белсенді Эдуард Бернштейннің әкесі болды.