Кіріспе

Шлиссельбург бекінісі немесе Орешек бекінісі (Крепость Орешек) – Ресейдегі Санкт-Петербург қаласының жанында, Ладога көліндегі Ореховый аралында (қазір Шлиссельбург деп аталады) салынған бекіністердің бірі. Алғашқы бекініс 1323 жылы салынған. Бұл бекініс Ресей мен Швеция арасындағы көптеген қақтығыстар ошағы болды және екі империяның қолынан бірнеше рет өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол ауыр зақымдарға ұшырады. Бүгінде ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Санкт-Петербургтің тарихи орталығы мен байланысты ескерткіштер тобының құрамына кіреді.

Шығу тегі

Орешек немесе Орехов деп аталатын ағаш қамалды 1323 жылы Новгород Республикасы атынан Мәскеудің Ұлы князі Юрий (Новгород князі ретінде) салған. Бұл қамал Новгородқа және Балтық теңізіне апаратын солтүстік жолдарды қорғады. Қамал Ореховый аралында орналасқан, оның атауы швед тілінде (Nötö), сондай-ақ фин тілінде (Pähkinäsaari, "Жаңғақ аралы") және орыс тілінде жаңғақтармен байланысты. Бірқатар қақтығыстардан кейін 1323 жылдың 12 тамызында Швеция мен Ұлы князь Юрий және Новгород Республикасы арасында Орешекте бейбіт келісім шарты жасалды. Бұл – қазіргі Финляндия арқылы өтетін шығыс және батыс христиандығының шекарасы туралы алғашқы келісім. Қамалдағы Әулие Иоанн шіркеуінің солтүстігіндегі заманауи тас ескерткіш осы келісімді еске салады. 1333 жылы новгородтықтар литвалық князь Наримантаны өздерінің солтүстік-батыс аймағын басқаруға шақырды. Наримантас өз ұлы Александр Наримунтовичті Орешек автономиялық княздығын басқаруға тағайындады. 1348 жылы Швецияның Магнус IV аймақтағы крест жорығы кезінде (1348-1352 жж.) қамалға шабуыл жасап, қысқа мерзімге басып алды. Новгородтықтар 1351 жылы қамалды қайта басып алған кезде ол көбінесе қираған еді. Қамал 1352 жылы Новгород архиепископы Василий Калика (1330-1352) тарапынан таспен қайта салынды. Новгородтың бірінші жылнамасына сәйкес, қаланың қамалды қайта құруға және қорғауға көмектесу туралы бірнеше орыс және литвалық княздардың өтініштерін елемегеннен кейін, Новгород оны жіберген. 1352 жылғы қабырғалардың қалдықтары 1969 жылы қазба жұмыстары кезінде табылған және қазіргі бекіністің орталығында, Әулие Иоанн шіркеуінің солтүстігінде көрініп тұр.

Кеңейту

1478 жылы Новгород республикасы Мәскеу мемлекетіне қосылды, олар бірден Швециямен шекарасын нығайтуға кірісті. Бар болған шағын цитадель бұзылып, орнына жеті мұнарасы бар жаңа тас бекініс салынды, ол дерлік бүкіл аралды алып жатты. Ескі Новгородтың жертөлесі сыртқы қабырғалардың ішінде үш мұнарасы бар жаңа цитадель салу үшін пайдаланылды. Қабырғалардың жалпы ұзындығы шамамен 740 метрді құрады. Олардың биіктігі 12 метрге дейін, ал негіздегі ені 4,5 метрге дейін жетті; мұнаралардың биіктігі 14–16 метр, ал негіздегі диаметрі 16 метрге дейін жетті. Бұл оны сол кездегі ең мықты орыс бекінісіне айналдырды. Тұрғындар құрлыққа көшуге мәжбүр болды, көптегендері қауіпсіздік үшін Неваның оңтүстік жағалауын таңдады. 1656 жылғы маусымда патша Алексей Михайловичтің Ингрия жорығы барысында бекініс воевода Петр Потемкиннің қоршауына түсті, бұл Нотеборг шайқасы деп аталды және 1656 жылғы қарашаға дейін нәтижесіз жалғасты.

Ұлы Солтүстік соғыс

1702 жылы Ұлы Солтүстік соғысы барысында бекініс Петр I басқаратын ресейлік әскерлермен амфибиялық шабуылда алынды: 440 швед сарбазы он күн бойы бекіністі қорғады, содан кейін капитуляциялады. Ауыр артиллериялық оқтан соң және бекініс ішінде 13 сағатқа созылған шайқастан кейін швед командирі құрметті шарттармен бас беруге келісті. Шведтер бекіністен туларымен, мылтықтарымен және төрт зеңбірекпен шықты. Ресейлік күштер 12 500 адамнан тұратын, ал жоғалғандардың саны 1500 болды, шведтер 360 адамнан зардап шекті. Петр бекініске Шлиссельбург деген ат берді, бұл атаудың кириллицаға транслитерациясы. «Кілт бекінісі» деген мағына беретін неміс тіліндегі атау, Петрдің бұл бекіністі «Ингрияның кілті» деп санауымен байланысты.

Саяси түрме

Императорлық дәуірде қамал әскери маңызын жоғалтып, жаман атпен белгілі саяси түрмеге айналды. Алғашқы екі тұтқын – Ұлы Петрдің қарындасы Мария Алексеевна Романова және оның бірінші әйелі Евдокия Лопухина болды. Шлиссельбург бекінісіндегі ең танымал тұтқын – бала кезінде таққа отырған Иван VI еді, ол 1764 жылы күзетшілердің қолынан өлтіргенге дейін онда қамауда өмір сүрді. Оның өлімінен кейін 1775 жылға дейін қамалға ешкім жабдықталған жоқ. 1800-1870 жылдар аралығында қамалда барлығы 52 саяси тұтқын болды, олардың ішінде Вильгельм Кухелбекер және Михаил Бакунин де бар, көбісі қысқа мерзімге қамалған, алайда поляк көтерілісшісі Валериан Лукасинский 38 жыл бойы жалғыз бөлмеде қамауда отырды.

20 ғасыр

1928 жылы қамал Қазан төңкерісі мұражайының бөлімшесіне айналды, бірақ 1939 жылы, соғыс басталар алдында, ол жабылып, экспонаттар Ленинградқа көшірілді. Шлиссельбургті неміс әскерлері басып алғанға дейін (8 қыркүйек 1941 ж.), 350 Қызыл Армия сарбазынан тұратын гарнизон Ореховец аралындағы бекініске жіберілді, олардың міндеті – майданға жабдықтар мен оқ-дәрі жеткізу болды. Гарнизон тасталған қаланы 500 күн бойы ұстап, немістердің сол жерге қонуына жол бермеді және Ленинградтан материкке дейінгі соңғы транзит жолын кесіп тастады. Азық-түлік пен жабдықтар Неваның солтүстік жағалауынан жеткізілді, ол советтік бақылауда қалды. Немістердің ауыр артиллериялық атысы бекіністің ішіндегі барлық ғимараттарды, сондай-ақ сыртқы мұнаралар мен қабырғалардың бір бөлігін қиратты, бірақ көптеген әрекеттерге қарамастан, бекініс басып алынбады. «Искра» операциясы (18 қаңтар 1943 ж.) кезінде бекініс қоршауы бұзылды. Соғыс қамалдың толыққанды қирауына әкелді. Алғашқыда он мұнара болған қамалдан қазір тек алтауы ғана сақталған (бесуі орыс, біреуі швед). Қалдықтағы шіркеудің қалдықтары қамалдың қорғаушыларына арналған ескерткіш ретінде пайдаланылды. 1968-1975 жылдар аралығында қамал аумағында археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, 1352 жылы салынған ежелгі Новгород қаласының тас қамалынан және басқа да археологиялық жәдігерлерден іздер табылды. 2003 жылдан бері қамал жыл сайынғы рок-концерттерге алаң болып келеді. Мұражайда Ресей империясының саяси тұтқындарына арналған экспозиция және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің артиллериялық қаруларының шағын коллекциясы бар. Қабырғалар мен мұнараларды қайта жаңарту жұмыстары баяу жүріп жатыр, бірақ тоқтатылмаған. Қамал ішінде алғашқы орыс-швед бейбіт шартының (1323 жыл) есіне арналған тас ескерткіш орнатылған. Туристер мамырдан қазанға дейін Шлиссельбург қаласы арқылы немесе Неваның солтүстік жағалауынан, «Петрокрепость» теміржол стансасы арқылы, әр 10-15 минут сайын жүретін тұрақты паромдармен аралға жете алады.