Кіріспе

Қытай жылнамасы Көктем және Күз жылнамасына түсініктеме – «Зуо Чжуань» (; ), көбінесе «Зуо дәстүрі» немесе «Зуоның түсініктемесі» деп аударылады, бұл ежелгі қытайлық тарихи шығарма, ол дәстүрлі түрде Көктем және Күз жылнамасына түсініктеме ретінде қарастырылады. Ол 722–468 жылдар аралығын қамтитын 30 тараудан тұрады және негізінен сол дәуірдегі саяси, дипломатиялық және әскери мәселелерге назар аударады. Көптеген ғасырлар бойы «Зуо Чжуань» білімді қытайлардың ежелгі тарихты оқыған негізгі мәтіні болды. «Зуо Чжуань» Көктем және Күз жылнамаларының мәтінін ғана түсіндірмейді, сонымен қатар Көктем және Күз кезеңінің (б.з.д. 771–476 жж.) тарихы мен мәдениеті туралы толымды және көрнекті мәліметтермен оның тарихи контекстін кеңейтеді. «Зуо Чжуань» – қытай тіліндегі мақал-мәтелдер мен фразеологиялық тіркестердің ең көп кездесетін көзі, ал оның ықшам, ағып жатқан стилі – көркем классикалық қытай тілінің үлгісі ретінде құрметке ие болды. Үшінші жақта баяндауға бейімділігі және тікелей сөйлеу мен іс-қимыл арқылы кейіпкерлерді бейнелеуі – жалпы қытайлық баяндаманың ерекше белгісі болды, ал оның стилін 2000 жылдан астам уақыт бойы қытай тарихшылары, әңгімешілер және классикалық стильдегі проза шеберлері үлгі етіп алды. «Зуо Чжуань» ұзақ жылдар бойы «үлкен тарихи повестің шедеврі» ретінде танылды, бірақ оның ертедегі мәтіндік тарихы көбінесе белгісіз, ал оның бастапқы құрамы мен авторлығы туралы көптеген пікірлер айтылды. «Зуо» деген ат дәстүрлі түрде б.з.д. V ғасырдағы Конфуцийдің соқыр шәкірті деп сипатталған Зуо Цюминге қатысты деп есептелді, бірақ мұны растайтын нақты дәлелдер аз. Қазіргі ғалымдардың көпшілігі «Зуо Чжуаньның» б.з.д. IV ғасырында жазылған тәуелсіз шығарма болғанын, кейіннен ол Көктем және Күз жылнамасына түсініктеме ретінде қайта құрастырылғанын жақтайды.

Жасау

Классикалық қытай прозасының үлгісі ретінде ұзақ жылдар бойы сақталған мәртебесіне қарамастан, «Цзо Чжуань» еңбегінің жаратылуы мен ерте тарихы туралы көп мәлімет белгілі емес. Соғысқан мемлекеттер кезеңінің соңынан (б.з.д. шамамен 300 жыл) қазылған бамбук және жібек қолжазбалар, сонымен қатар оның тілінің, сөздігінің, мерзімдік сілтемелерінің және философиялық көзқарастарының талдауы «Цзо Чжуань» еңбегінің негізінен б.з.д. 300 жылға дейін аяқталғанын көрсетеді. Алайда, Хан әулетінен бұрынғы (б.з.д. 202 – б.з. 220) ешбір дереккөз «Цзо Чжуаньның» сол кезде біртұтас формада ұйымдастырылғанын көрсетпейді. Хан әулетінен бұрынғы мәтіндерде «Цзо Чжуаньға» тікелей сілтеме жоқ, бірақ олардың кейбіреулері оның бастапқы мәтіні – «Жаз және күз жылнамаларына» сілтеме жасайды. Осы кезеңде «Цзо Чжуаньның» өзіндік ерекше атауы болмаған сияқты, оны ұқсас мәтіндердің үлкен тобымен бірге «Жылнама (Чуньцюй)» деп атаған. 3-ші ғасырда қытай ғалымы Ду Ю «Цзо Чжуаньды» «Жылнамалармен» біріктіріп, әрбір «Жылнама» жазбасынан кейін «Цзо Чжуаньнан» тиісті әңгіме келтірді. Осылай бүгінгі күні қолданыстағы «Цзо Чжуань» форматы қалыптасты. Кейбір қазіргі ғалымдар «Цзо Чжуаньның» б.з.д. 4-ші ғасырдың екінші жартысында жазылған тәуелсіз еңбек екеніне сендіреді, бірақ ол кейінірек «Жылнамаларға» түсініктеме ретінде енгізілген, бұрынғы материалдарды қамтитындығын жоққа шығармайды.

Авторлығы

Сима Цзяньның б.з.б. 1 ғасырдағы Ұлы тарихшының жазбалары, Қытайдың 24 династиялық тарихының біріншісі, «Цзуо чжуань» еңбегін «Зуоши чуньцю» (左氏春秋; «Устаз Цзуоның көктем мен күз жылнамалары») деп атайды және оны «Зуо Цюмин» (немесе мүмкін «Зуоцюмин») деген адамға жатқызады. Сима Цзяньнің сөзіне қарағанда, Конфуций қайтыс болғаннан кейін оның шәкірттері жылнамаларға қатысты түсіндірмелерде келіспеушіліктер тудырған. Сондықтан Цзуо Конфуцийдің қолжазбаларын жинап, «нағыз ілімдерді сақтау» мақсатымен «Цзуо жылнамаларын» құрастырған. Сима Цзяньнің «Зуо Цюмин» деп атаған адамы – дәстүр бойынша, Конфуцийдің «Таңдамалы сөздері» еңбегінде қысқаша айтылатын, Конфуций оны моральдық қағидалары үшін мақтаған Зуо Цюмин деп есептеледі. Бұл қысқаша мәліметтен басқа, «Таңдамалы сөздердегі» Зуо Цюминнің өмірі мен тұлғасы туралы нақты ештеңе белгілі емес, сондай-ақ оның «Цзуо чжуаньмен» қандай байланысы болуы мүмкін екендігі де белгісіз. Атаудың «Устаз Цзуо» бөлігі «Таңдамалы сөздердегі» Зуо Цюминге сілтеме жасайды деген дәстүрлі пікір нақты дәлелдерге негізделмеген және 8 ғасырдан бері ғалымдар тарапынан күмәндануға ұшыраған. Кейбір қазіргі ғалымдар «Таңдамалы сөздердегі» Зуо Цюмин «Цзуо чжуань» аталымындағы «Цзуо» болғанмен, мұндай авторлыққа күмәнмен қарастырады, себебі «Цзуо чжуань» көктем мен күз кезеңінің соңғы жылдарындағы (б.з.б. 771-476 жж.) оқиғаларды сипаттайды, ал Цзуо олар туралы білуі мүмкін емес. Балама ретінде, 18 ғасырдан бастап бірқатар ғалымдар «Цзуо чжуаньның» шын мәнінде Вэй мемлекетіне қызмет еткен әскери қолбасшы У Цидің туындысы екенін, ал Хан Фэйцзыға сәйкес, ол «с=左氏» деп аталатын жерден шыққандығын ұсынған. 1792 жылы ғалым Яо Най былай деп жазды: ««Цзуо чжуань» бір адамның еңбегі емес. Онда қайта-қайта қосымшалар мен түзетулер жасалған, әсіресе У Ци мен оның ізбасарларының үлесі зор болған».

Комментарийдің мәртебесі

XIX ғасырдың басында қытай ғалымы Лю Фэнлу (c=劉逢祿; 1776–1829) оны және «Жылнамалар» арасындағы кейбір қарама-қайшылықтарды атап көрсету арқылы «Цзо Чжуань» бастапқыда «Жылнамаларға» түсініктеме емес екенін ұсынды, соның салдарынан ұзаққа созылған дау басталды. Людің теориясын көрнекті ғалым және реформатор Кан Ювэй одан әрі дамытты. Ол Лю Синьнің тарихи жазбаларда айтылғандай, императорлық архивтерден «көне жазу» нұсқасын таппағанын, керісінше, оны «Жылнамаларға» түсініктеме ретінде жасалмалағанын мәлімдеді. Канның теориясы бойынша, Лю Синь, әкесі Лю Сянмен бірге, Хан әулетінің императорлық архивіндегі сирек құжаттарға қол жеткізген алғашқылардың бірі болды. Ол «Мемлекеттердің сөздерін» алып, оны «Жылнамалардың» форматына сәйкес келетін жылнамалық жұмысқа айналдырды, бұл оның қамқоршысы, билікті басып алған Ван Манның саясатын қолдау мақсатында жасалған. Канның теориясын 19 ғасырдың соңында бірнеше қытай ғалымдары қолдады, бірақ 20 ғасырдағы көптеген зерттеулер, түрлі көзқарастардан қарастырылып, оған қарсы шықты. 1930 жылдардың басында француз синологы Анри Масперо мәселенің егжей-тегжейлі мәтіндік зерттеуін жүргізіп, Хан әулетінің жасалма теориясының негізсіз екенін тұжырымдады. 1920 жылдары жүргізген лингвистикалық және филологиялық талдаулар негізінде швед синологы Бернхард Карлгрен «Цзо Чжуаньның» б.з.б. 468–300 жылдар аралығында жазылған «нағыз көне мәтін» екенін қорытындылады. Людің «Цзо Чжуань» бастапқыда «Жылнамаларға» түсініктеме емес деген гипотезасы қабылданғанмен, Канның Лю Синьтің «Цзо Чжуаньды» жасақтағандығы туралы теориясы қазір сенімсіз деп есептеледі.

Қолжазбалар

Ең көне сақталған Зуо Чжуан қолжазбалары – 20-ғасырдың басында француз синологы Пол Пелио Дунхуан қолжазбаларының арасынан тапқан алты фрагмент. Олар қазір Франция Ұлттық кітапханасында сақталуда. Фрагменттердің төртеуі Алтыншы династия кезеңіне (3-6 ғасырлар) жатады, ал қалған екеуі ерте Тан династиясының (7 ғасыр) кезеңіне жатады. Зюо Чжуанның ең көне толық қолжазбасы – Японның Йокогама қаласындағы Каназава Бунко мұражайында сақталған "көне қолжазбалар шорығы".

Стиль

Цзюо Чжуанның әңгімелері Қытай тарихы бойында бағаланып, үлгі етілген, еңбексіз және қысқалыққа толы стильмен ерекшеленеді. Олар көбінесе этикалық құндылықтарды көрсететін сөздерге немесе оқиғаның егжей-тегжейлі сипаттамасы нақты этикалық мәселелерді ашатын мысалдарға бағытталған. Бұл әңгімелерде паратаксис басым, яғни сөйлемдер себеп-салдарлық байланысын толық көрсетпей, жай ғана тіркеседі. Алайда, Цзюо Чжуандағы сөздер мен жазбаша дәлелдер көбінесе көркем, әсем және тілдік тұрғыдан күрделі болып келеді.

Тақырыптар

Зуо-цзюаньның басты тақырыбы – мақтаншыл, зұлым және ақымақ адамдар көбінесе өздеріне қасірет әкеледі, ал жақсы, дана және қарапайым адамдар әдетте әділ сыйақы алады. Конфуцийдің "әдет-ғұрыптық әдептілік" (禮; lǐ) қағидасы барлық іс-әрекеттерді, соның ішінде соғысты басқарады және оны бұзу жаман салдарға әкеледі. Дегенмен, ли сақтау жеңіске кепілдік бермейді, ал Зуо Цзюаньда жақсы және кінәсіз адамдардың түсініксіз зорлық-зомбылықтан зардап шегуінің көптеген мысалдары келтірілген. "Зуо Цзюаньның" әдеби шедевр ретінде танылуының көп бөлігі – оның "күшті күйреу, саяси тартыстар, интригалар және моральдық бұзылыспен сипатталатын даулы дәуірді аяусыз шындықпен бейнелеуінен" туындайды. Зуо Цзюаньның баяндамалары жоғары дәрежеде тәлімдік және моральдық принциптерді оқытып, көрсететін тәсілмен ұсынылған. Немец синологы Мартин Керн былай деп атап өткен: "Авторлық бағалар немесе катехизистік түсіндірулерден гөрі, Зуо-цзюаньдағы моральдық сабақтар оқиғалардың өзінде ашылады, бірден тарихты және тарихи бағаны оқытады". Геродоттың "Тарихтары" немесе Фукидидтің "Пелопоннес соғысының тарихы" сияқты, олармен шамамен бір уақытта жазылған Зуо Цзюаньның баяны әрқашан үшінші жақта қалады және фактілерді бейтарап тіркеуші ретінде ұсынады.

Ұрыстар

Цзюо Цзюаньның ең танымал бөлімдерінің бірнешеуі Чэнпу шайқасы мен Би шайқасы сияқты маңызды тарихи шайқастарды қамтиды. Чэнпу шайқасы – Цзюо Цзюаньның алғашқы ұлы шайқасы, ол б.з.д. 632 жылдың жазында Вэй мемлекетінің Чэнпу ауданында (қазіргі Хуанчен округі, Шандоң провинциясы) өтті. Бір жағынан, сол кездегі алыс оңтүстік Қытайдан келген, қуатты Чу мемлекетінің әскерлері болды, оларды Чу премьер-министрі Ченг Дечен басқарды. Оларға Цзюо Цзюаньның ең көрнекті және танымал тұлғаларының бірі, Цзин герцогы Чонгер басқарған Цзин мемлекетінің әскерлері қарсы тұрды. Чу мемлекеті шайқаста ауыр жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Чонгер түрлі мемлекеттердің гегемоны (霸; ) атанды. Чэнпу шайқасының суреттемесі Цзюо Цзюаньдағы шайқас суреттемелеріне тән. Шайқастың өзінің сипаттамасы салыстырмалы түрде қысқа, ал баяндаманың көп бөлігі соғысқа дайындыққа, оның нәтижесіне қатысты белгілер мен болжамдарға, олжаның бөлісуіне және қақтығысқа қатысқан түрлі одақтас мемлекеттердің ауысуы мен құлдырауына арналған. Бұл «ресми [және] салмақты» стиль, қытай тарихнамасына тән, көбінесе ежелгі қытайлықтардың ритуалдық әдептілік пен стратегиялық дайындық жеке батылдықтан гөрі шайқастардың нәтижесін анықтауда маңыздырақ деген сенімінен туындайды.

Мұрагерлік дағдарыстар

Цзюо Чжуаньдағы ең маңызды бөлімдердің бірнешеуі, Қытайда көктем және күз кезеңінде жиі кездесетін мұрагерлік дағдарыстарды сипаттайды. Бұл дағдарыстар көбінесе әртүрлі билеушілердің арасындағы күрделі қарым-қатынастармен байланысты және біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың ортасындағы Қытай аристократиясының өміріне көз ұшырады, олар қызықты және көрнекті түрде баяндалған. Осы оқиғалардың ең танымалсы – Чжэн мемлекетін 743 жылдан 701 жылға дейін басқарған Чжэн князі Чжуан туралы әңгіме. Князь Чжуан анасын қорқытып туған (вероятно, жамбаспен), содан кейін анасы күйеуін Чжуанның кіші інісін мұрагер етіп тағайындауға көндіруге тырысты. Әңгіме ана мен ұлының қайта табысуымен аяқталады, осылайша дәстүрлі қытайлық құндылықтар – 礼 (ли) және 孝 (сяо) есімдерін көрсетеді, бұл оны ғасырлар бойы қытай оқырмандары арасында танымал етеді.

Моральдық үкімдер

Көптеген "Цзо Чжуань" әңгімелері Конфуцийге немесе аты-жөні белгісіз джунзиге жатқызылатын қысқаша моральдық тұжырымдармен немесе бағалаулармен аяқталады. Чэнпу шайқасы туралы тарауда келесідей қорытынды сөздер келтіріледі:

Конфуцийшіл ғалымдар кейіннен қосқан бұл түсіндірмелер қазіргі биліктегілерге "тарихи мысалдарды және олардың іс-қимылдарының қажетті салдарыларын" еске салады. Олар бұрынғы министрлердің, кеңесшілердің, "қарттардың" және басқа да анонимді тұлғалардың дауысымен билеушілерге тарихи және моральдық сабақтарды еске түсіреді, сондай-ақ олардың кеңесін тыңдаған билеушілер сәтті болады, ал тыңдамағандар сәтсіздікке ұшырайды деп көрсетеді.

Тағдыр

Цзюо Чжуаньның бірнеше бөлімдері дәстүрлі қытайлық c=命 ұғымын көрсетеді, яғни адамның өмірлік миссиясы немесе тағдырға белгіленген өмір ұзақтығын, сондай-ақ қайырымды билеушілердің 'тағдырды' мүсіркеумен қабылдауы керектігін мысалмен түсіндіреді. Мысалы, Вэн герцогінің б.з.д. 614 жылы Цзюй мемлекетінің астанасын көшіру оқиғасы.

Ықпал

"Зуо Цзюань" кітабы көптеген ғасырлар бойы ертедегі қытай прозасының шедеврі және "үлкен тарихи повесть" ретінде танылған. Бұл кітап Қытай әдебиеті мен тарихнамасына 2000 жылға жуық уақыт бойы зор ықпал етті және Қытайдың ежелгі тарихын түсіну үшін алғашқы мәтін болды. Ол өзінің көркемдік сапасына байланысты Қытай тарихында жоғары мәртебеге ие болды және жиі оқылды және жатталды, себебі ол Анналдарға ең көрнекті түсіндірме ретінде қарастырылды, оны барлық қытай ғалымдары дәстүрлі түрде Конфуцийге жатқызған. Көптеген қытай ғалымдары "Жылнамалар" кітабының қысқаша жазбаларында Конфуцийдің "өткен оқиғалар, сондай-ақ өз заманындағы оқиғалар және адам оқиғаларының табиғи тәртіптегі оқиғалармен байланысы туралы терең моральдық бағалары" туралы құпия сілтемелер бар деп санайды және "Зуо Цзюань" осы жасырын бағаларды түсіндіру немесе тіпті "декодтау" үшін жазылған деп есептейді. Хан әулетінің (б.з.д. 206 – б.з. 220) заманынан бастап қазіргі күнге дейін "Зуо Цзюань" дәстүрлі қытай прозасының үлгісі ретінде қарастырылып келеді. "Зуо Цзюаньның" қытай тіліне тигізген зор әсері оның басқа еңбектерге қарағанда көбірек чэнъюйдің (tұрақты тіркестер) көзі екендігінен көрінеді, соның ішінде Конфуцийдің "Әңгімелерінен" де. Цинь әулетінің әйгілі студенттік антологиясы "Гувэнь Гуанчжи" классикалық қытай прозасының үлгілері ретінде "Зуо Цзюаньнан" 34 үзіндіні қамтыды, бұл кез келген басқа көзден көп. Бұл үзінділер әлі күнге дейін Қытай мен Тайваньдағы классикалық қытай оқу бағдарламасының бір бөлігі болып табылады. "Зуо Цзюаньда" қамтылған 400 жылдық кезең енді "Көктем және Күз кезеңі" деп аталады, бірақ "Зуо Цзюань" осы кезеңнің ең маңызды көзі болып табылады. Бұл дәуір Қытай тарихында өте маңызды болды және 221 ж. б.з. Цинь императорының Қытайды біріктіруінен бұрын үкіметтік құрылымның күрделенуі мен мамандануының бірқатар дамуын көрді. Осы кезеңнің соңғы жылдары кейіннен Қытай мәдениетінің тарихындағы ең басты тұлғаға айналған Конфуций пайда болды. "Зуо Цзюань" – "Көктем және Күз кезеңінің" тарихы бойынша сақталған жалғыз жазба дереккөздердің бірі және Конфуций мен оның шәкірттері өмір сүрген қоғам туралы, сондай-ақ конфуцийшілдік ойлау мектебінің қалыптасқан ортасы туралы бай ақпарат көзі ретінде өте құнды. Ол біздің заманымыздың 1-ші ғасырында қытай классикасының бірі ретінде қабылданды және қазіргі заманға дейін Қытайда, сондай-ақ Жапония және Корея сияқты Синосфераның басқа елдеріндегі ерлер үшін дәстүрлі білім берудің негізгі құрамдас бөлігі болды.

Аудармалар

Джеймс Легге (1872), Ч'ун Цзэу, Цзо Чуенмен, Қытай классикасы V, Лондон: Трюбнер, 1-бөлім (1–8-кітаптар), 2-бөлім (9–12-кітаптар). Қайта қаралған басылым (1893), Лондон: Оксфорд университетінің баспасы. Серафин Куврюр (1914), Ч'оуэн Циу және Цо Чуан, Лу Князьдігінің хроникасы [Чуньцю және Цуо Цжуан, Лу мемлекетінің хроникасы], Хо Кьен Фу: Католикалық миссия. Теруо Такеучи 竹内照夫 (1974–75). Шунью Сашиден 春秋左氏伝 [Шунью Зуоши жуан]. Зеншаку канбун тайкей 全釈漢文体系 [Толықтай түсіндірілген қытай әдебиеті сериясы] 4–6. Токио: Шуиша. Қайта басылған (1992). Ху Цзихуэй 胡志挥; Чэнь Кэцзён 陈克炯 (1996). Цуо Чжуань 左传. Чанша: Хунань халықтық баспасы. (Ағылшын және мандарин тілдеріндегі аудармалары бар). Стивен Дюрант; Ли Вайи; Дэвид Шаберг, аударған. (2016), Цуо дәстүрі (Цуочжуань), Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы.