Кіріспе

Брунониялық медицина жүйесі – бұл медицина теориясы, ол ауруларды ақаулы немесе артық күйзеліс салдарынан туындаған деп қарастырып, оларды солай емдейді. Оны шотланд дәрігері Джон Браун жасады және ол 1780 жылғы «Elementa Medicinae» басылымында сипатталған. Ол өзінің ұстазы Уильям Калленнің теорияларына сүйенді, бірақ Каллен аурулардың жүйелі нозологиясын жасауға тырысқанда, Браун барлық аурулар стимуляциямен байланысты екенін көрсететін бірыңғай модельді ұсынды. Браунның теориясы Ұлыбританияда кең таралмағанымен, Америка, Италия және неміс тілінде сөйлейтін Еуропа аймақтарында белгілі бір уақытқа сәттілікке қол жеткізді.

Джон Браунның өмірі

Джон Браун 1735 жылы дүниеге келіп, 1788 жылы қайтыс болды, 1780 жылы жазған шедевр еңбегі – «Elementa Medicinae» (Медицина негіздері) жарықтанғаннан көп ұзамай. Ол бастапқыда дін қызметкері болу үшін оқыған, бірақ кейін Эдинбург университетінде медицинаны оқып, Санкт-Андрюде диплом алған. Браун Эдинбургте тәжірибесін бастады, бірақ «Elementa Medicinae» еңбегінде баяндалған жаңа идеяларына қарсылық оның 1786 жылы Лондонға көшуіне себеп болды. Браун сол кездегі ең көрнекті дәрігерлер мен теоретиктердің бірі Уильям Калленмен бірге жұмыс істеді және оның жетекшілігімен білім алды. Алайда Каллен мен Браун арасында келіспеушілік туды. Браунға, мүмкін, Калленнің жүйкелер мен бұлшықеттерді қоздыру немесе ынталандыру қабілеті туралы идеялары әсер еткен (Германиядағы Галлердің «тітіркену» туралы жұмысына ұқсас), бірақ Браун қоздыру мәселесін кеңірек және динамикалық тұрғыдан қарастырды. Бір ғылыми мақалада Браунның еңбегіне гальванизм мен месмеризмнің ықпалы туралы айтылған. Браун өзінің «Elementa Medicinae» атты маңызды еңбегінің кіріспесінде, оның идеялары подагра шабуылынан туғанын, бірақ оның тамақтануы азайған кезде болғанын айтады. Сол кезде подаграның себебі шамадан тыс ішімдік ішу деп есептелгендіктен, оған бір жыл бойы шарап пен алкогольді ішімдіктерден бас тартып, қатаң көкөніс диетасы тағайындалды. Бірақ күтілген емнің орнына, ол төрт «өте күшті» шабуылға ұшырады. Бұл оны әртүрлі тағамдар мен сусындардың әсерін қарастырып, басқа тәсіл – сергітетін немесе ынталандыратын диетаға көшуге мәжбүр етті, ол сәтті болды. «Encyclopædia Perthensis» мәліметінше, «Осылайша, подаграны емдеуде бұрынғы тәжірибенің тиімсіздігін жеке тәжірибесімен түсінген ол медицинаның ескі жүйесін қайта қарауға мәжбүр болды».

Elementa Medicinae және Coleridge/Beddoes

Браунның "Елемента Медицина" 1780 жылы жарық көрді, ал бірнеше жылдан кейін оның ағылшын тіліндегі нұсқасы жарыққа шықты. Браун өзінің еңбегінің кең танымалдылыққа ие болғанын көре алмады, бірақ 1795 жылы замандас дәрігерлердің бірі, доктор Томас Беддос, оның аудармасын жасады (Браунның жетіспеушіліктерін айта отырып), Браунның жүйесін түсіндіру үшін кең көлемді кіріспемен бірге. Беддос сонымен қатар Сэмюэл Тейлор Колридждің жақын досы болды және оны Браунның идеяларымен, сондай-ақ 1795 жылдан кейін пайда болған Брунония жүйесі туралы түрлі неміс жазбаларымен таныстырды, бұл жазбалар негізінен доктор Андреас Рошлаубтың еңбектері арқылы тарады. Бір дереккөз Беддостың ықпалы Кольридждің Германияға бару жоспарының "ең сенімді түсіндірмесі" екенін, ал Кольридждің философиялық қызығушылықтары көбінесе "медициналық пікірталастарға тікелей байланысты" болғанын көрсетеді (Колеридж, Томас Беддоус және Брунониялық медицина). Кольридж Браунды бірнеше рет гений деп атады. 1819 жылы Тейлор мен Хессей баспасына жолдаған хатында Кольридж Браунды Цицерон, Лютер, Джордано Бруно, Милтон, Драйден, Вольф, Хантер және Вордсвортпен бірге "үлкен дарыны мен ерекше ой-өрісі бар адам" деп бағалады (Collected Letters 4:938). Ол енді осындай беделді топта кездеспесе де, 1790 жылдары Браунның ізбасарларының қатарында Иммануэль Кант, Дж. Г. Фихте, Фридрих фон Шеллинг, ал Кольридждің жақын айналымында Эразм Дарвин, Джеймс Маккинтош, Джон Тельваль және Беддос болды. 1780-90 жылдардағы британдық радикалдық ойдың осы ұмытылған саласы Кольридждің неміс идеалистік философиясын қабылдауында маңызды рөл атқарды. Стимуляция сыртқы факторлардан ғана емес, ішкі қоздырғыштың күштерінен де туындайды. 1794 жылы Фихте философиясының пайда болуы Браунның идеяларын қабылдау үшін қосымша контекст жасады. "Фихтенің "Wissenschaftlehre" – қоздырғыштық теориясы", – деп жазды Новалис, құлшыныспен (Werke 3: 383). Фихте "Мен" мен "Мен емес" арасындағы қарым-қатынасты түсіндірген, ал оның биологиялық аналогы организм мен оның ортасы арасындағы байланыста көрінді. Шеллинг те Браунның ықпалына түсті және Брунониялық медицинаны қазіргі ғылымдағы табиғат философиясын дамытуға ең қолайлы сала деп санады. Ол кездегі ең белгілі дәрігерлердің бірі Кристоф В. Хуфелэнд (1762–1836) бастапқыда оған қарсы болды, себебі ол дәстүрлі медицинаның негіздерін өзгерткендей болды, бірақ кейіннен Бруниандық пен қоздырғыштық теориясының үйлесімді екенін көрсетуге тырысты және тіпті 1816 жылдан кейін Бруниандықтарға өзінің ықпалды журналында жариялануға мүмкіндік берді, ал 1819, 1822 және 1829 жылдары өзі мақалалар жазды, енді Браунды Галенмен салыстырып қарастырып жатыр.

Батыс медицинасына әсері

Қазіргі ғылымға негізделген батыс медицинасы он тоғызыншы ғасырдағы «көтерілгіштік» (excitability) туралы ұғымдарды қабылдамайды. Бруноның тікелей ықпалы шамамен 1800 жылдардың ортасында тоқтағандай болғанымен, оның «организмнің жалпы реакциясын қамтамасыз ететін, өзін-өзі көбейтетін және өзін-өзі қорғайтын белсенді күш» туралы идеясы неміс медициналық ой-санатында содан бері үнемі қайталап келеді. Бұл Рудольф Вирховтың еңбектерінде көрінеді, әсіресе ол жасуша патологиясының жалпы принциптерін қалыптастыруға тырысқанда. Вирхов оны төмендетуге тырысқанмен, оның тәсілдері мен идеялары Рошлаубтың Браун идеяларымен жұмысына көп қарызды. Браунның маңызды идеяларының бірі – патология мен физиологияның бірлігі, алғашқысы соңғысының табиғи ырғақтары мен функцияларынан денсаулыққа зиянды бұрғылау. Бұл Вирхов қабылдаған маңызды идея болды, бірақ ол оны жаңа деп мәлімдеді (Вирховтың Брунониялық жүйеден Рошлаубтың еңбектері арқылы қаншалықты қарыз алғаны Нелли Цуюпулостың неміс тілінде ғана қолжетімді маңызды еңбегінде сипатталған).