Кіріспе
Мискито (мискито тілінде мискиту) – Гондурас пен Никарагуада таралған мисумалпан тілі. Мискито халқы, әсіресе Никарагуаның Солтүстік Кариб теңізі жағалауының автономиялық аймағында және Гондурас шығысында сөйлейді. Шамамен 150 000 адам сөйлейтін мискито, Никарагуа мен Гондурастың мисумалпан тілдер тобының ең көп таралған тілі болып табылады. Бұл атау тілдер тобының кіші топтарының аттарынан құралған: мискито, сумо, матагалпан. Тілдердің ішкі туыстық байланысының кейбір аспектілері әлі анық емес. Дегенмен, мыналар белгілі: 1) мискито тілі сумо мен матагалпан тілдерінен ерекшеленеді, олардың ортақ төменгі тармағы бар, және 2) мискито тіліне бұрын ағылшын, неміс және голланд тілдері күшті әсер еткен. Сумо тілі мискитолардың үстемдікке жеткен кезеңінен бұрын аймақта басым болған деп саналады. Бүгінде жағдай өзгерді: көптеген сумо тілінде сөйлейтін адамдар мискито тіліне көшті, бұл өз кезегінде сумо диалектілеріне күшті әсер етті. Олардың бірнешеуі (таваха, панамаха және туаха) сумо тілінің маянгна тармағын құрайды, ал улва тілі басқа тармаққа жатады. Мисумалпан тілінің матагалпан тармағында қазірде жойылған екі тіл бар: матагалпа және какаопера. Соңғысы бұрын Сальвадордың шығыс бөлігінде қолданылған. Мисумалпан тілдерінен алынған көптеген элементтерден басқа, мискито тілінде ағылшын, неміс және голланд тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. Испан тілі Никарагуа мен Гондурастың ресми тілі болғанымен, оның мискито тіліне әсері салыстырмалы түрде жақында болғандықтан, оның ықпалы үстірт. Мискито тілінің сөздік қоры мен грамматикасына түрлі сумо диалектілері, аравак, рама, кариб және кейбір Батыс Африка тілдері де әсер еткен болуы мүмкін.
Miskito (Miskitu in the Miskito language) is a Misumalpan language spoken by the Miskito people in northeastern Nicaragua, especially in the North Caribbean Coast Autonomous Region, and in eastern Honduras. With around 150,000 speakers, Miskito is the most widely spoken of a family of languages of Nicaragua and Honduras that has come to be known as Misumalpan. This name is formed from parts of the names of the family's subgroups: Miskito, Sumo, Matagalpan. The relationship of some aspects of the internal family tree to the family is uncertain. However, it is clear that: (1) Miskito is apart from Sumo and Matagalpan, which seem to share a common lower node, and (2) in the past Miskito was heavily influenced by other languages like English, German and Dutch. Sumo is thought to have been dominant in the area before the period of Miskito ascendancy. Today the relationship has been reversed: many former Sumo speakers have shifted to Miskito, which has in turn heavily influenced the Sumo dialects. Several of these (Tawahka, Panamahka and Tuahka) constitute the Mayangna sub branch of Sumo, while the Ulwa language is in another sub branch. The Matagalpan branch of Misumalpan contains two languages that are now extinct: Matagalpa and Cacaopera. The latter was formerly spoken in parts of eastern El Salvador. In addition to many elements borrowed from other Misumalpan languages, Miskito has many loanwords from Germanic languages like English, German and Dutch. Even though Spanish is the official language of Nicaragua and Honduras, its influence on Miskito is much more recent and hence more superficial. Many other languages appear to have had influence on Miskito vocabulary and grammar, including various Sumi dialects, Arawak, Rama, Carib, and certain Western African languages.
Мискито әліпбиі
Мискито алфавиті 19 әріптен тұрады, оның ішінде дауыстылар мен қосымша дауыссіз әріптер бар. А (а), Б (бе), Д (де), Г (ге), Х (ха), И (и), Ж (же), К (ка), Л (эль), М (эм), Н (ен), П (пе), Q (ку), Р (ар), С (ес), Т (те), У (у), В (дубилу), Y (йе).
Тарих
Мискитолардың көпшілігі Американың түпкі тұрғындары, сонымен қатар британдықтармен, қытайлармен, голландтармен, немістермен, Солтүстік Америкалықтармен, латиноамерикандықтармен және африкалықтармен араласқан. Мискито халқы британдықтармен тығыз қарым-қатынас құрды және Достық және одақтастық шартына қол қойды. Бірақ, ақырында британдықтар аймаққа деген қызығушылықтарын жоғалтты және Ұлыбритания Никарагуаға Москито жағалауына талассыз иелік етуге рұқсат берді. Мискито халқына жартылай тәуелсіздік құқықтарына ие, өздігінен басқарылатын аймақ – Мискито резерваты берілді, бірақ Гондурас соңында бұл аймақты басып алды. 20-шы ғасырда Мискито тілінің қолданылуы азайды. Гондурас, бұрын Испанияның отарлауы болғандықтан, ресми тіл ретінде испан тілін пайдаланды, бұл 20-шы ғасырда Мискито тілінің таралуына кедерес келтірді. Мектептерде балаларға 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Мискито тілінде сөйлеуге тыйым салынды және олар тек испан тілінде ғана сөйлей алды, жас ұрпақтардың тілді үйрену мүмкіндігі шектелді. 1990-шы жылдары көптеген топтар бұл ережеге қарсы күресіп, Мискито тілін сақтау мақсатында екі тілді мектептерді қолдады. Қазір мұндай жиырма екі тілді мектеп бар.
Орфография және фонология
Г. Р. Хит 1913 жылы "Американ антропологы" журналында мискито грамматикасы туралы жазған және оның орфографиясы мен фонетикасын былай сипаттайды:
Дауысты әріптер a, e, i, o, u неміс тіліндегі осы әріптердің дыбысына шамамен дәл сәйкес келеді. Дауыссыздар g, j, s, w, y ағылшын тіліндегі get, jet, set, wet және yet сөздерінде естілетін дыбыстарды көрсетеді, ал ch әріптерінің үйлесімі chest сөзіндегі дыбысқа сәйкес келеді. C әрпі жеке қолданылмайды. Басқа әріптердің барлығы ағылшын тіліндегідей дыбысталады, бірақ тынысты h әрпі тіпті буын соңында да әрқашан айтылады. Мискито тіліндегі екпін көбінесе бірінші буынға түседі. Егер бір дауысты әрпінде қақпақша (´) және сүйір (`) белгілері болса, ағылшын тіліндегідей, олар көзге көрінетін екпінді білдіреді. Кейде мұрынды дауыстылар кездеседі: олар француз тіліндегі mon сөзіндегі n дыбысына ұқсас, қалыпты дауыстылардан кейін келеді. Бірақ бұл мұрынды дыбыс дауыстылардан кейін емес, бірден айтылатын болғандықтан, дауыстыларды тильдемен (˜) белгілеу арқылы дауыстылардың өзі мұрынды екенін көрсету дұрыс. Мұндай мұрынды дауыстылар әрқашан ұзын болады, мысалы: ã, ẽ, ĩ, õ, ũ. ng әріптерінің үйлесімі – бір дыбыс. Ағылшын тіліндегі "longer" сөзіндегі екі дыбыс ngg арқылы көрсетіледі. Мискито орфографиясы бойынша әлі де көп пікір таластар бар және басылған мискито грамматикаларына, Библия аудармаларына және басқа да мәтіндерге қарамастан, ол толыққанды деп есептелмейді.
The vowels a, e, i, o, u correspond almost exactly to the same sound of those letters in German. The consonants g, j, s, w, y represent the sounds heard in the English words get, jet, set, wet, and yet; and the combination ch stands for the sound heard in the word chest. C by itself will not be used. The other letters have the same power as in English, except that the aspirate h is always to be pronounced, even at the end of a syllable. The stress accent in Miskito is almost invariably on the first syllable. When the grave and acute accents occur on the same vowel, will be imaginary accentuated just like English. Nasalized vowels are sometimes met with: they resemble the ordinary vowels followed by a sound corresponding to the French n in mon. But as this nasal sound seems to be pronounced not after, but simultaneously with, the vowels, it seems better to mark the vowels with the tilde (˜), to indicate that the vowels themselves are nasalized. Such nasalized vowels are always long, thus: ã, ẽ, ĩ, õ, ũ. The combination ng is a single sound: the double sound in the English word "longer" will be represented by ngg. There is still much controversy about Miskito orthography and it cannot be considered settled, even with printed Miskito grammars, Bible translations, and other texts.