Кіріспе

Мискито (мискито тілінде мискиту) – Гондурас пен Никарагуада таралған мисумалпан тілі. Мискито халқы, әсіресе Никарагуаның Солтүстік Кариб теңізі жағалауының автономиялық аймағында және Гондурас шығысында сөйлейді. Шамамен 150 000 адам сөйлейтін мискито, Никарагуа мен Гондурастың мисумалпан тілдер тобының ең көп таралған тілі болып табылады. Бұл атау тілдер тобының кіші топтарының аттарынан құралған: мискито, сумо, матагалпан. Тілдердің ішкі туыстық байланысының кейбір аспектілері әлі анық емес. Дегенмен, мыналар белгілі: 1) мискито тілі сумо мен матагалпан тілдерінен ерекшеленеді, олардың ортақ төменгі тармағы бар, және 2) мискито тіліне бұрын ағылшын, неміс және голланд тілдері күшті әсер еткен. Сумо тілі мискитолардың үстемдікке жеткен кезеңінен бұрын аймақта басым болған деп саналады. Бүгінде жағдай өзгерді: көптеген сумо тілінде сөйлейтін адамдар мискито тіліне көшті, бұл өз кезегінде сумо диалектілеріне күшті әсер етті. Олардың бірнешеуі (таваха, панамаха және туаха) сумо тілінің маянгна тармағын құрайды, ал улва тілі басқа тармаққа жатады. Мисумалпан тілінің матагалпан тармағында қазірде жойылған екі тіл бар: матагалпа және какаопера. Соңғысы бұрын Сальвадордың шығыс бөлігінде қолданылған. Мисумалпан тілдерінен алынған көптеген элементтерден басқа, мискито тілінде ағылшын, неміс және голланд тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. Испан тілі Никарагуа мен Гондурастың ресми тілі болғанымен, оның мискито тіліне әсері салыстырмалы түрде жақында болғандықтан, оның ықпалы үстірт. Мискито тілінің сөздік қоры мен грамматикасына түрлі сумо диалектілері, аравак, рама, кариб және кейбір Батыс Африка тілдері де әсер еткен болуы мүмкін.

Мискито әліпбиі

Мискито алфавиті 19 әріптен тұрады, оның ішінде дауыстылар мен қосымша дауыссіз әріптер бар. А (а), Б (бе), Д (де), Г (ге), Х (ха), И (и), Ж (же), К (ка), Л (эль), М (эм), Н (ен), П (пе), Q (ку), Р (ар), С (ес), Т (те), У (у), В (дубилу), Y (йе).

Тарих

Мискитолардың көпшілігі Американың түпкі тұрғындары, сонымен қатар британдықтармен, қытайлармен, голландтармен, немістермен, Солтүстік Америкалықтармен, латиноамерикандықтармен және африкалықтармен араласқан. Мискито халқы британдықтармен тығыз қарым-қатынас құрды және Достық және одақтастық шартына қол қойды. Бірақ, ақырында британдықтар аймаққа деген қызығушылықтарын жоғалтты және Ұлыбритания Никарагуаға Москито жағалауына талассыз иелік етуге рұқсат берді. Мискито халқына жартылай тәуелсіздік құқықтарына ие, өздігінен басқарылатын аймақ – Мискито резерваты берілді, бірақ Гондурас соңында бұл аймақты басып алды. 20-шы ғасырда Мискито тілінің қолданылуы азайды. Гондурас, бұрын Испанияның отарлауы болғандықтан, ресми тіл ретінде испан тілін пайдаланды, бұл 20-шы ғасырда Мискито тілінің таралуына кедерес келтірді. Мектептерде балаларға 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Мискито тілінде сөйлеуге тыйым салынды және олар тек испан тілінде ғана сөйлей алды, жас ұрпақтардың тілді үйрену мүмкіндігі шектелді. 1990-шы жылдары көптеген топтар бұл ережеге қарсы күресіп, Мискито тілін сақтау мақсатында екі тілді мектептерді қолдады. Қазір мұндай жиырма екі тілді мектеп бар.

Орфография және фонология

Г. Р. Хит 1913 жылы "Американ антропологы" журналында мискито грамматикасы туралы жазған және оның орфографиясы мен фонетикасын былай сипаттайды:
Дауысты әріптер a, e, i, o, u неміс тіліндегі осы әріптердің дыбысына шамамен дәл сәйкес келеді. Дауыссыздар g, j, s, w, y ағылшын тіліндегі get, jet, set, wet және yet сөздерінде естілетін дыбыстарды көрсетеді, ал ch әріптерінің үйлесімі chest сөзіндегі дыбысқа сәйкес келеді. C әрпі жеке қолданылмайды. Басқа әріптердің барлығы ағылшын тіліндегідей дыбысталады, бірақ тынысты h әрпі тіпті буын соңында да әрқашан айтылады. Мискито тіліндегі екпін көбінесе бірінші буынға түседі. Егер бір дауысты әрпінде қақпақша (´) және сүйір (`) белгілері болса, ағылшын тіліндегідей, олар көзге көрінетін екпінді білдіреді. Кейде мұрынды дауыстылар кездеседі: олар француз тіліндегі mon сөзіндегі n дыбысына ұқсас, қалыпты дауыстылардан кейін келеді. Бірақ бұл мұрынды дыбыс дауыстылардан кейін емес, бірден айтылатын болғандықтан, дауыстыларды тильдемен (˜) белгілеу арқылы дауыстылардың өзі мұрынды екенін көрсету дұрыс. Мұндай мұрынды дауыстылар әрқашан ұзын болады, мысалы: ã, ẽ, ĩ, õ, ũ. ng әріптерінің үйлесімі – бір дыбыс. Ағылшын тіліндегі "longer" сөзіндегі екі дыбыс ngg арқылы көрсетіледі. Мискито орфографиясы бойынша әлі де көп пікір таластар бар және басылған мискито грамматикаларына, Библия аудармаларына және басқа да мәтіндерге қарамастан, ол толыққанды деп есептелмейді.