Кіріспе
Калифорния штатының жойылуға жақын тілі, АҚШ
Карук немесе Карок (немесе) – Солтүстік-Батыс Калифорниядағы Кламат өзені маңындағы аймақта өмір сүретін Карук халқының дәстүрлі тілі. «Карук» атауы Карук тіліндегі káruk сөзінен шыққан, ол «өзен бойындағы» деген мағынаны білдіреді. ЮНЕСКО бұл тілді өте қауіпті деп санайды, қазірде ана тілінде сөйлейтін бар болғаны 12 адам қалған. Карук ұлтының көп бөлігі күнделікті өмірде ағылшын тілін пайдаланады. 1949 жылдан бері лингвисттер, мысалы, доктор Уильям Брайт және Сьюзан Гир, сондай-ақ Карук қауымдастығының мүшелері тілді жаңғырту және сөйлейтін адамдардың санын арттыру жөнінде жұмыс жүргізіп келеді.
Тарих және қолданылуы
Карук тілі Сейд аңғары мен Блафф-Крик арасындағы Кламат өзені маңында пайда болған. Еуропалықтармен байланыс орнатуға дейін шамамен 1500 адам осы тілде сөйлеген деп есептеледі. 1980 жылдары тілді жазудың бірыңғай жүйесі қабылданды. 1848 жылы Калифорнияда алтынның қоры табылып, мыңдаған еуропалықтар алтын іздеу үшін Кламат өзені мен оның төңірегіне келді.
Географиялық таралуы
Карук тілі Еуропалықтармен байланысқа дейін Карук халқының қоныстанған түпкілікті жерлерінде қолданылады. Ата-бабаларының жері Солтүстік-Батыс Калифорнияда, Сискию, Гумбольдт және Дель-Норте округтерінде орналасқан. Тіл Сейд аңғары мен Блафф-Крик аралығындағы Кламат өзені бойында пайда болған. Карук тілінде сөйлейтін көптеген адамдар қазір Сомес Бар, Карук әлемінің орталығына (Карук тілінде "Катимиин"), Бақытты лагерьге ("Атитуффунупма") және Орлеанға ("Панамник") жақын жерлерде тұрады. 1887 жылы Карук тайпасының бір бөлігіне Жалпы жер бөлу заңы бойынша шағын жер участалары берілді.
Әуелі дауыстылар
Ұзын дауыстылар әріптерді екі еселеу арқылы көрсетіледі: ⟨ii⟩, ⟨aa⟩ және ⟨uu⟩ сәйкесінше /iː/, /aː/ және /uː/ дыбыстарын білдіреді. Карук тілінде дауысты дыбыстардың тондары акцент белгілерімен көрсетіледі. Жоғары және төмен қарайтын тондар сәйкесінше дауыстылардың үстіне қойылған өткір және айналмалы диакритикалық белгілермен бейнеленеді. Төмен тон көрсетілмейді, ал ұзын дауыстылардың тондары тек диграфтың бірінші әрпіне жазылады.
Грамматика
Карук тілі – полисинтетикалық тіл, ескі және жаңа ақпаратты ұйымдастыру әдісімен танымал: "Шебер карук тілінде сөйлейтіндер жаңа, көзге түсетін ерекшеліктерді жеткізу үшін немесе белгілі мәліметтерді күшейту үшін жеке сөздерді пайдаланады; ал тыңдаушының назарын бұрмау үшін, ақпараттың негізгі бөлігін көрсету үшін жұрнақтарды қолданады."
Сөздер мен сөз тіркестері
+Др. Уильям Брайттың зерттеуінен
Karuk English Translation
xâatik vaa ukupítih Олай болсын, осылай істесін.
kári xás pihnêefich upiip, pûuhara Сонда койот: "Жоқ," деді.
pihnêefichcoyotetúuyshipmountainkoovúra yúruk kámvuunupahitih Таудан төмен ағып кетсін, барлығы өзенге құйылып кетсін.
Ескерту: Доктор Брайттың зерттеулерінен көбірек аудармаларды онлайн "Сөздік" бөлімінен табуға болады.
+Фил Алберс кішінің еңбегінен
Karuk English Translation
hãayespûuharanota'ávahiv Тамақтану уақыты.
íikamit's time to go outside Сыртқа шығу уақыты.
ka'írube тыныш бол/тыныштал.
Уильям Брайт пен Сьюзан Гердің еңбектері
Доктор Уильям Брайт 1949 жылы лингвистика ғылымындағы докторлық диссертациясын алу мақсатында Карук тілін зерттей бастады, оқуын U.C. Беркли университетінде жалғастырды. Брайтты тайпаның ақсақалдары ыстық қарсы алып, оған "Ухианапатанванич" немесе "сөз сұраушы кішкентай" деген Карук есімін берді. Брайт өз заманындағы тіл білімі мамандарынан Карук мәдениетінің контекстін зерттеулеріне енгізу арқылы ерекшеленді. Кейін Брайт тайпа мүшесі және тіл білімі маманы Сьюзан Гермен бірлесіп 2005 жылы жарық көрген Карук сөздігін жасады.
Американдық үнділердің екі тілді мұғалімдер аттестаттау бағдарламасы
1980 жылдардың соңында Гумбольдт мемлекеттік университеті "Америкалық үнділердің екі тілді мұғалімдерді даярлау бағдарламасын" іске қосты, оның аясында Хупа, Юрок, Карук және Толова тайпаларынан төрт жергілікті мұғалім шақырылды. Бұл мұғалімдер өз тайпаларының ана тілінде де, ағылшын тілінде де еркін сөйлейтін болды және жергілікті мемлекеттік мектептерде американдық үнді балаларын оқыту үшін жұмысқа орналастырылды. Университет бұл жобаны жергілікті американдық үнділерге жоғары білім алу үшін ағылшын тілін жетілдіруге немесе мәдениетін сақтау үшін ана тілін дамытуға көмектесу мақсатында жүзеге асырды. Карук және ағылшын тілінде екі тілді мұғалімдер Ореанс және Хэппи Кэмп бастауыш мектептерінде сабақ берді, онда балалар өздерінің ұлттық ерекшеліктерін сақтай отырып, Америкада қалай өмір сүру керектігін үйренді. Комиссияға доктор Уильям Брайт және тайпа өкілі, тілді зерттеуші Джулиан Ланг кеңес берді. Олардың зерттеулеріне сәйкес, тілдің жоғалуына себептер жас жеткіншектердің ана тілін білу деңгейінің төмендеуі, сөйлейтін адамдар санының азаюы, бала кезінде үйде оқытылмауы, тілді қолдану мен қазіргі заман арасындағы байланыс жоқтығы және тайпа мүшелері арасында тіл білімінің жеткіліксіздігі болып табылады.