Кіріспе

Мәдени символдарды зерттеу

Символикалық антропология немесе кеңінен алғанда, символикалық және интерпретациялық антропология – мәдени символдарды зерттеу және осы символдарды белгілі бір қоғамды жақсырақ түсіну үшін қалай пайдалануға болатынын анықтау саласы. Клиффорд Герцтің айтуынша, «Макс Вебермен келісе отырып, адамның өзі тоқыған мағыналар желісінде ілінген жануар екеніне сене отырып, мен мәдениетті осы желілер деп санаймын, демек оны талдау – заңдылықты іздейтін тәжірибелік ғылым емес, мағынаны іздейтін түсіндірме ғылымы болып табылады». Теориялық тұрғыдан алғанда, символикалық антропология мәдениеттің адамдардың айналағы ортаны түсінуінің негізінде жатқанын, ал ол жеке адамдардан тысқары жерде жоқ екенін болжайды. Сонымен қатар, адамдардың мінез-құлқына берілетін мағына олардың мәдени тұрғыдан қалыптасқан символдары арқылы қалыптасады. Символикалық антропологияның мақсаты – адамдардың белгілі бір нәрселерге қалай мағына беруін терең түсіну, одан кейін мәдени өрнекке жету. Символикалық антропологияны интерпретациялаудың екі негізгі тәсілі бар: интерпретациялық тәсіл және символикалық тәсіл. Екі тәсіл де әртүрлі ғалымдардың еңбегі, Клиффорд Герц (интерпретациялық) және Виктор Тернер (символикалық). Символикалық антропологиядағы тағы бір маңызды тұлға – Дэвид М. Шнайдер, ол ешқандай мектепке жатпайды. Символикалық антропология эмпирикалық емес, әдеби негізде дамыған, яғни математика немесе логика сияқты ғылым салаларына қарағанда психология және әдебиет сияқты құралдарға көбірек назар аударылады. Бұл символикалық антропологияда далалық зерттеулер жүргізілмейді деген сөз емес, бірақ зерттеулердің интерпретациясы көбінесе идеологиялық негізде бағаланады.

Символикалық антропология және психология

Антропология мен психология өте ерте заманнан бері бір-біріне әсер етіп келеді, әсіресе Зигмунд Фрейд, Карл Юнг және Клод Леви-Стросс сияқты түрлі тұлғалардың бір-біріне тигізген әсеріне байланысты. Француз антропологы Леви-Стросс, швейцариялық психиатр Юнг сияқты, мифтерді түсіну арқылы сананы түсінуге ұмтылды. Символикалық немесе интерпретациялық антропология оқиғаларды жеке адамның қабылдауына және осы қабылдаудың топтың ұжымдық ерекшеліктері мен дәстүрлерін қалай күшейтетініне назар аударады. Бұдан әрі, екі саланың мақсаттарындағы жалғыз нақты айырмашылық осында: бірі ұжымдыққа, екіншісі жеке тұлғаға бағытталған. Дегенмен, сана мәдениеті мен сана арасында айқын шекара жүргізу мүмкін емес, өйткені олар өзара әсер етеді. Екі сала да әртүрлі деректер жиынтығы мен жағдайларды қамтиды, бірақ қолданылатын ойлау мектебіне қарамастан, ұқсас тәсілдерді қажет етеді. Ірі тұлғалардың арасында екі саланы біріктіруге ерте кезде күмән болды, мысалы, Дюркгейм мен Юнгтың бір-бірінің теорияларына жасаған жанама әсері сияқты ойлардың айқын үйлесімділігіне қарамастан. Кейбіреулер осы екі сала арасындағы байланысты жоққа шығарып, символикалық антропологияны психологияға ешқандай жолмен тоғытуға болмайды немесе мәдениеттің өзі мінез-құлықты анықтайды деп санайды, жеке психиканың ұжымдық белгілердегі рөлін ескермей, олар қалың сипаттама арқылы көрінеді.