Кіріспе
Шығыс Азия мәдениетіндегі ақыл-жай күйі Ақыл-жай жоқ (қытайша: 無心, пиньинь: уксин; жапонша: мушин; санскритше: ацитта, ациттика немесе ацинтья) – Шығыс Азия діндерінде, Азия мәдениетінде және өнерінде маңызды ақыл-жай күйі. Бұл идея дзен буддасының классикалық мәтіндерінде талқыланады және «буддалық медитациялық жаттығуды толыққанды орындау барысында ойдың күрт үзілуі тәжірибесі» деп сипатталған. Бұл ойлаудың толық жоқтығы емес, керісінше, жабысудың, тұжырымдамалық көбеюдің немесе ойға тоқталудың болмауы. Бұл жағдайда терминнің діни мағынасы болмауы мүмкін (немесе суретшінің жеке контексіне байланысты сақталуы мүмкін) және «шебердің өнерімен толық үйлесімде болған күйі, оның денесі барлық қиындықтарға ойланбай, табиғи және өздігінен жауап береді» деген мағынада қолданылады. Бұл психологиялық ағым және «аймақ аймағында болу» тұжырымдамасымен салыстырылады. Санскрит тіліндегі ұқсас термин – amanasikāra (ойланбайтын, ақыл-жайға араласпайтын), ол 11 ғасырдағы тантрикалық йог Майтрипаның еңбектерінде кездеседі. Д.Т. Судзуки сияқты ғалымдар ву ниен (無念, ойланбай, еске алмай, ниен мүмкін smṛti, «сақтық») терминін ву шинмен синоним ретінде қарастырады. Сонымен қатар, юнь-инь Оңтүстік мектеп мәтіндерінде жиі кездессе, Солтүстік мектеп мәтіндері «ойдан бостандық» немесе «тұжырымдамадан бостандық» (離念) терминін артық көреді. Кейбір ғалымдар басқа санскрит терминдерін де қытайлық wunien терминінің көзі ретінде ұсынады, соның ішінде: a cintya, a vikalpa немесе a saṃjñā. Сонымен қатар, «нирвикалпа» термині кейде Будда табиғаты сияқты басқа да ұғымдарға қолданылады. Мысалы, Ланкаватара Сутрада Будда табиғаты – нирвикалпа және нирбхаса (көрінбейтін) деп айтылған. Басқа Махаяна дереккөздері нирвикалпаны Будданың Дхармакаясын (Дхарма денесі) сипаттау ретінде қолданады. Санскрит тіліндегі байланысты термин – anupalabdhi / anupalambha (қабылдамау, түсінбеу), ол Праджняпарамита сутраларында Праджняпарамитаның (нағыз даналықтың) сипаттамасы ретінде кездеседі. Мысалы, «Бриллиант сутрасында» Будда: «Мен үшін ең кемелді толыққанды білімде ешнәрсе қабылдауға лайық емес» дейді. «Ақыл-жай жоқ» термині жапон тілінде mushin no shin (無心の心) түрінде де кездеседі, бұл дзендік өрнек «ақыл-жайсыз ақыл» дегенді білдіреді. Яғни, ой немесе эмоциямен тоқтатылмаған, сондықтан барлық нәрсеге ашық ақыл. Д.Т. Судзуки оны «ақыл-жайға байланыстан бостандық» деп аударған. Мысалы, Pañcavimsati Prajñaparamita sutra былай дейді: «Бұл ақыл (citta) ақыл-жай жоқ (acitta), өйткені оның табиғи сипаты жарқын. Бұл ақыл-жайдың жарқырауының (prabhāsvaratā) күйі қандай? Ақыл-жай ашкөздікпен, жек көрушілікпен, алдамшылықпен, бейімділіктермен (anusaya), шынжырлармен (samyojana) немесе жалған көзқарастармен (drsti) байланыспаса, олармен байланыспаса, бұл оның жарқырауы. Ақыл-жай ақыл-жайсыз болып өмір сүре ме? Ақыл-жайсыздық күйінде (acittat) болмыс пен болмаудың күйін табу немесе анықтау мүмкін емес. Ақыл-жайдың осы күйі – өзгермейтін (avikra) және айырмашылықсыз (avikalpa), барлық дхармалардың (феномендердің) түпкілікті шындығы (dharmata). Осылайша, ақыл-жайдың жоқ күйі. Бұл термин Гаганаганьджапарипричка сутрасында да кездеседі, онда былай делінген: «Жалған көзқарас (darśana) жоқ оянуға (bodhi) және иллюзия (māya) мен мираж (marīci) сияқты маңызды табиғатқа (svabhāva) ұмтылыңыз. Ойдың шын мәнінде жоқ болғанына қарамастан, ойсыздыққа (acitta) жетуге және өзгермейтін дхармаларды үйретуге тырысыңыз». Үнді буддалық философы Васубандху өзінің «Жалғыз сана туралы отыз тармақ» деген еңбегінде бұл терминді атап өткен. Ол оны түпкілікті шындықтың (paramartha) тұжырымдамалық емес білімінің (nirvikalpa jñana) бір түрімен байланыстырады, ол ешқандай танымдық объектіге (anupalambha) немесе ойға (acintya) сүйенбейді немесе ұстамайды, шын мәнінде ол барлық танымнан немесе ойлаудан тыс. Васубандхудың айтуынша: «Егер ақыл-жай енді қандай да бір нәрсеге (alambana) қол жеткізбесе, онда ақыл-жай тек сананың табиғатына негізделеді. Ұсталған ештеңе жоқ болса, бұл тек ақыл, өйткені ұстап алу жоқ. Бұл – ақылсыз (acitta) және қолдаусыз немесе объектісіз (anupalambha) ең жоғарғы, әлемнен асып түсетін білім (jñana)». Бұл үзіндіге түсініктеме берген соң, кейінгі Үндістан философы Стирамати мұндай ғаламдық білім субъект-объект двойшылығынан тыс кемсітушіл емес тәжірибеге қатысты екенін айтады. Қытайлық дереккөздерде «ой жоқ» (у-син) термині Жуанцзиде де, Гуо Сяньның түсініктемесінде де кездеседі, сондықтан қытайлық даосистік ойшылдар да талқылады. Бұл терминнің Қытайға буддизм келгенге дейін қытайлық дереккөздерде болғанын көрсетеді. Сондықтан, көптеген ғалымдар, мысалы Фукунага Мицудзи, бұл даосистік идея қытайлық буддалық ақыл-жай жоқ түсінігіне де әсер еткенін болжайды. Бұл – ақыл-жайдың табиғи және жеңіл күйі, даосистік өзін-өзі жетілдіру тәжірибелері, мысалы, ақылды ашатыру (心齋, xīn zhāi) және отырып ұмыту (坐忘; zuòwàng) арқылы дана адам жеткен күйі. Қытай буддизмі Қытайлық Праджняпарамита сутраларын зерттеушілер алғашқыда «ақыл-жай жоқ» (уксин) терминін бос кеңістікке қатысты түсіндірді. Бұл комментаторлар «ақыл-жай мектебі» (心無宗, xinwu zong) деп белгілі болды және Чжи Минду (326 ж. ш.) сияқты тұлғаларды қамтыды. «Ақыл-жай жоқ» термині тез шань мектептерінің орталық тұжырымына айналды. Бұл Дунхуаннан алынған қысқа шань мәтінінің тақырыбы – «Ақыл-жай жоқ туралы трактат» (Wuxinlun), ол Бодхидхармаға жатқызылады. Сондай-ақ, Хуанбо Сиюнь (850 ж. ш. қайтыс болған) осы тұжырымды бірнеше рет атап өтеді, «егер адам осы сәтте ғана ақыл-жайға жете алса, түпкілікті мән (本体) өзінен көрінеді» деп жазады. Ол сондай-ақ былай жазады: «Ақыл – Будда; ақыл-жай жоқ – Дао. Просто ақыл-жайдан бас тартыңыз және ойлауды тоқтатыңыз. Барлық нәрсеге ашық, болмыс немесе болмау, ұзын немесе қысқа, өзіңіз немесе басқалар, теріс немесе оң, ішкі немесе сыртқы жоқ Ақыл-жайда. Бірінші кезекте, айырмашылық жасамаушы Ақыл – Будда, Будда – Ақыл және Ақыл – бос кеңістік. Сондықтан, нағыз Дхармакая – бос кеңістік. Ештеңе іздеудің қажеті жоқ, және осылай іздейтіндердің барлығы сансарадағы азаптарын ұзартады. Қасиеттілік немесе жалпылық туралы түсінікке ие болмаңыз; Дхармадағы бос кеңістік немесе тыныштық туралы ойламаңыз. Бастапқыда жоқ дхарма болмағандықтан, оның болуын көрудің қажеті жоқ. Сонымен қатар, болмыс және болмау туралы түсініктер – бұл ауру көзге тараған пленка сияқты жалған көзқарастар. Сол сияқты, көру және есту сезімдері ауру көзге тараған пленка сияқты барлық сезімтал тіршілік жандардың қателіктері мен адасуларына себеп болады. Мотивсіз, тілексіз және көзқарассыз болу – патриархтардың жолы. Осылайша, ақыл-жай күйі – бұл табиғаты таза, Будда ақылының жұмысы кедергісіз, тілексіз және есепсіздікпен танылатын және рұхсат етілетін күйі. Мюллер классикалық дзен буддалық ақыл-жай жоқ түсінігін былай түсіндіреді: «Дискурсивтік процестің жеткілікті тереңдікте тоқтатылуы, ақылдың басқа бір аспектісін сезінуге мүмкіндік береді, бұл сезім ақыл-жайдың табиғатын өзгертуге мүмкіндік береді. Бірақ ой тоқтамайды, тұжырымдамалық қабілет іс жүзінде жақсырақ жұмыс істейді, өйткені енді ақылдың тереңірек өлшемінде ол қатаңдықпен жұмыс істеуге міндетті емес...»
No mind (Chinese: 無心, pinyin: wuxin; Japanese: mushin; Sanskrit: acitta, acittika, or acintya) is a mental state that is important in East Asian religions, Asian culture, and the arts. The idea is discussed in classic Zen Buddhist texts and has been described as "the experience of an instantaneous severing of thought that occurs in the course of a thoroughgoing pursuit of a Buddhist meditative exercise". It is not a total absence of thinking however, instead, it refers to an absence of clinging, conceptual proliferation, or being stuck in thought. In this context, the term may have no religious connotations (or it may retain it, depending on the artist's own context), and is used to mean "the state at which a master is so at one with his art that his body naturally and spontaneously responds to all challenges without thought". This has been compared to the psychological concept of flow and "being in the zone". Another similar Sanskrit term is amanasikāra (non thinking, mental non engagement), which is found in the works of the 11th century tantric yogi Maitripa. Some scholars like D. T. Suzuki see the term wu nien (無念, without thought, without recollection, with nien possibly rendering smṛti, "mindfulness") as being synonymous to wu xin. Furthermore, while wunien is common in the texts of the Southern school of Zen, the texts of the Northern school prefer the term "freedom from thought" or "freedom from conceptualization" (離念). Some scholars also offer other Sanskrit terms as being the source of the Chinese term wunien, including: a cintya, a vikalpa or a saṃjñā. Furthermore, the term nirvikalpa is also sometimes applied to other concepts, such as Buddha nature. The Laṅkāvatāra Sūtra for example, states that the buddha nature is nirvikalpa and nirbhāsa (without appearance). Other Mahayana sources use nirvikalpa as a description of the Buddha's Dharmakaya (Dharma body). Another related Sanskrit term is anupalabdhi / anupalambha (non perception, non apprehension) which is found in the Prajñaparamita sutras as a description of Prajñaparamita (the perfection of wisdom). For example, in the Diamond Sutra, the Buddha states: "there is nothing whatsoever for me to apprehend in unexcelled complete perfect enlightenment." The term no mind is also found in the Japanese phrase mushin no shin (無心の心), a Zen expression meaning the mind without mind. That is, a mind not fixed or occupied by thought or emotion and thus open to everything. It is translated by D. T. Suzuki as "being free from mind attachment". For example, the Pañcavimsati Prajñaparamita sutra states:<blockquote>This mind (citta) is no mind (acitta), because its natural character is luminous. What is this state of the mind’s luminosity (prabhāsvaratā)? When the mind is neither associated with nor dissociated from greed, hatred, delusion, proclivities (anusaya), fetters (samyojana), or false views (drsti), then this constitutes its luminosity. Does the mind exist as no mind? In the state of no mind (acittat), the states of existence or non existence can be neither found nor established What is this state of no mind? The state of no mind, which is immutable (avikra) and undifferentiated (avikalpa), constitutes the ultimate reality (dharmata) of all dharmas [phenomena]. Such is the state of no mind. The term also appears in the Gaganagañjaparipṛcchā sutra, which states:Strive for awakening (bodhi) freed from false view (darśana), and for essential nature (svabhāva) which is like an illusion (māya) and mirage (marīci). Strive to attain non thought (acitta), even though the thought does not exist in reality, and to teach unchanging dharmas. The Indian Buddhist philosopher Vasubandhu also mentions the term in his Thirty Verses on Consciousness Only. He associates it with a kind of non conceptual knowledge (nirvikalpa jñana) of ultimate reality (paramartha) which does not rely on or grasp any cognitive object (anupalambha) or thought (acintya), indeed it is totally beyond all cognition or thinking. According to Vasubandhu:When the mind no longer seizes on any object (alambana) whatever, then the mind is established in the nature of consciousness only. When there is nothing that is grasped, that is mind only, because there is no grasping. That is the supreme, world transcending knowledge (jñana), without mind (acitta) and without support or object (anupalambha). In his commentary on this passage, the later Indian philosopher Sthiramati states that this kind of supramundane knowledge refers to a non discriminative experience beyond subject object duality. In Chinese sources
The term no mind (wu xin) is also found in the Zhuangzi as well as in the commentary of Guo Xiang, as was thus also discussed by Chinese Daoist thinkers. This would entail that the term existed in Chinese sources which pre date the introduction of Buddhism to China. As such, many scholars like Fukunaga Mitsuji have suggested that this Daoist idea also influenced the Chinese Buddhist understanding of no mind. It is a state of being carefree and ease which the sage has achieved through the pursuit of Daoist self cultivation practices such as fasting the mind (心齋, xīn zhāi) and sitting and forgetting (坐忘; zuòwàng). Chinese Buddhism
The term no mind (wuxin) was first discussed by Chinese exegetes of the Prajñaparamita sutras, who understood the term as a gloss on emptiness. These commentators were known as "the school of no mind" (心無宗, xinwu zong) and included figures like Zhi Mindu (fl. 326). The term no mind quickly became a central teaching of the Chan schools. It is the key topic of a short Chan text from Dunghuang called Treatise on No Mind (Wuxinlun) which is attributed to Bodhidharma. Likewise, Huangbo Xiyun (died 850 CE) mentions the concept several times, writing that "if one could only achieve no mind right at this moment, the fundamental essence (本体) will appear of itself". He also writes:The Mind is Buddha; no mind is the Way [Dao]. Just be without mind and stop your thinking. Just be of that Mind where there is no existence or non existence, no long and no short, no self and no others, neither negative nor positive, and neither within nor without. Just know, above all, that non differentiating Mind is the Buddha, that Buddha is the Mind and that the Mind is emptiness. Therefore, the real Dharmakaya is just emptiness. It is not necessary to seek anything whatsoever, and all who do continue to seek for something only prolong their suffering in samsara Hold neither a concept of holy nor of worldliness; think neither of emptiness nor tranquility in the Dharma. Since originally there is no non existent Dharma, it is, therefore, not necessary to have a view of existence as such. Furthermore, concepts of existence and non existence are all perverted views just like the illusion created by a film spread over diseased eyes. Analogously, the perceptions of seeing and hearing, just like the film that creates the illusion for diseased eyes, cause the errors and delusions of all sentient beings. Being without motive, desire or view, and without compromise, is the way of the patriarchs. As such, the state of no mind is a state in which the workings of the intrinsically pure original mind (本心), which is the Buddha mind, are known and allowed to function without obstruction, desire, or calculation. Muller explains the classic Zen Buddhist understanding of no mind as follows:<blockquote>the interruption of the discursive process at a sufficiently deep level allows for an experiential vision of a different aspect of the mind, a vision that allows for a change in the nature of the mental function. But it is not that thought no longer occurs the conceptualizing faculty still functions quite well in fact, even better than before, since, now, under the influence of the deeper dimension of the mind it no longer has to operate in a rigid, constricted, and clinging manner. It is now possible to see things more clearly, unfiltered by one's personal depository of presuppositions. This is what is meant by seeing the "suchness" of things. When the Ch'an writers talk about no thought, or no mind, it is this state of non clinging or freedom from mistaken conceptualization to which they are referring, rather than the permanent cessation of thinking that some imagine. The deeper, immeasurably more clear aspect of the mind that they experience in the course of this irruption of the discursive flow, they call "enlightenment." Realizing now, that this potential of the mind was always with them, they call it "innate." Zen teachers also state that one should cultivate the state of no mind in daily life, not just in formal meditation. In this context, the Zen student trains to live in the state of no mind in every aspect of their daily routine, eventually achieving a kind of effortlessness in all activities. This is sometimes expressed by the phrase "The everyday mind is the way."
Жапондық Дзендегі ойланбау
Жапон термині hishiryō (非思量, "ойлаусыздық", "ойланбау", "ойлаудан асып түсу") осыған ұқсас термин, Сото Дзеннің негізін қалаушысы Доген өзінің зазен (отырып медитациялау) туралы маңызды еңбегі – Фукан Зазенгиде қолданады. Сото мектебінде зазеннің үлгілік сипаттамасына айналған маңызды бөлімде алдымен зазен позасы және басқа да дайындықтар сипатталады, содан кейін былай делінеді: «Ойлауды ойлаусыздықпен тоқтату (фуширио). Ойлаусыздық деген не? Ойлаусыз (hishiryō). Міне, осы – зазеннің өзекті өнері. Мен айтқан зазен – медитацияны үйрену емес. Бұл – жай ғана тыныштық пен қуанышқа апаратын Дарма есігі, толыққан ағартудың жетілуі. Бұл – заттардың өз мәнінде болуы. Догенді зерттеуші Масанобу Такахасидің сөзіне қарағанда, hishiryō термині ешқандай ой қозғалысы жоқ немесе барлық ойлауды тоқтату күйін білдірмейді. Оның орнына, ол «ойлаудан және ойлаусыздықтан асып түсу» күйін көрсетеді, ал Томас Касулис бұл күйді «идеяның болуын ешқандай растамай не жоққа шығармай қабылдау» деп түсіндіреді. Басқа жапон Доген зерттеушілері бұл терминді бослықты түсінумен байланыстырады. Сол сияқты, Хи Джин Ким бұл күйді «тек ойлау мен ойлаусыздықтан ғана асып түспей, сонымен қатар оларды шешімді отырудың қарапайым және бірегей амалы арқылы түсіну» деп сипаттайды, бұл күй «объектісіз, субъектісіз, формасыз, мақсатсыз және ниетсіз», бірақ «вакуумдағыдай зияткерлік мазмұннан бос емес». Ким ойлаусыздықтың Доген үшін боспен тең екенін және бұл дененің өзінде тамырланған самадхи түрі екенін атап көрсетеді. Буддизм тұрғысынан алғанда, Судзуки бұл күйде Будда сіз арқылы жұмыс істей бастайды деп санайды. Сондықтан Судзуки: «Денеңіз бен санаңызды тастап, барлығын Буддаға сеніп тапсырыңыз. Будда сіз үшін жұмыс істесін», – деп жазады. Судзуки үшін сананы жетілдіру – өзіңізді Буддаға сеніп тапсыру арқылы жүзеге асырылады, бұл барлық тіршілік иелерінің бойындағы бастапқы тазалық (honshō shōjō 本性清浄). Шындығында, Судзуки таза сананың барлық діндердің өзегінде екенін айтты. Судзуки сондай-ақ «табиғаттастық» (jinenhōni 自然法爾) тақырыбын сананың негізгі ерекшелігі ретінде баса көрсетті. Нишихира Тадаси бұл идеяларды Догеннің «икемді санасы» (nyūnanshin 柔軟心) тұжырымдамасымен салыстырады, ол зазенде «дене мен санадан құтылғанда» қол жеткізіледі.