Кіріспе
Гур тілінде сөйлейтін Ганада { "тип": "FeatureCollection", "features": [ { "тип": "Feature", "қасиеттері": { "толтыру": "#8700FF", "толтыру мөлдірлігі": 0.5, "жолдар": "#8700FF", "жолдар ені": 1, "жолдар мөлдірлігі": 1 }, "геометрия": { "тип": "Полигон", "координаттар": [ [ 0.5009216, 10.9976351, 0 ], [ 0.4693359, 10.8789811, 0 ], [ 0.3938049, 10.7413913, 0 ], [ 0.1507324, 10.6968634, 0 ], [ 0.0655883, 10.7629781, 0 ], [ 0.0175232, 10.8182875, 0 ], [ 0.0175232, 10.9099975, 0 ], [ 0.0319153, 10.9814578, 0 ], [ 0.0236756, 11.0636832, 0 ], [ 0.021643, 11.1148938, 0 ], [ 0.0628418, 11.0825513, 0 ], [ 0.1424926, 11.105461, 0 ], [ 0.1383728, 11.155317, 0 ], [ 0.2551025, 11.1809154, 0 ], [ 0.2688354, 11.1270214, 0 ], [ 0.3320068, 11.1108512, 0 ], [ 0.3594726, 11.0744651, 0 ], [ 0.380072, 11.1324112, 0 ], [ 0.4240173, 11.1189364, 0 ], [ 0.4267639, 11.0488573, 0 ], [ 0.4583496, 11.0272912, 0 ], [ 0.5009216, 10.9976351, 0 ] ] } } ] } Кусаал тілі Гананың солтүстік-шығысында және Буркина-Фасода негізгі тіл ретінде қолданылады. Шамамен 121 000 адам сөйлейді және кусаал халқының, немесе кусасидің атымен аталады. Вольта өзенінің шығысындағы Аголе және батысындағы Тунде арасында ерекше диалектілік айырмашылық бар. Аголеде сөйлейтін адамдар көбірек. 6 ауданның орталығы; Бауку Батыс, астанасы Зебилла (негізінен Атоенде Кусаал тілінде сөйлейтіндер тұрады) және қалғандары; Биндури, Бауку, Темпане, Гару және Пусига аудандары негізінен Аголе диалектісінде сөйлейтіндер. Киелі кітаптың толық аудармасы Аголе диалектісінде жасалған.
{
"type": "FeatureCollection",
"features": [
{
"type": "Feature",
"properties": {
"fill": "#8700FF",
"fill opacity": 0.5,
"stroke": "#8700FF",
"stroke width": 1,
"stroke opacity": 1
},
"geometry": {
"type": "Polygon",
"coordinates":[[[ 0.5009216,10.9976351,0],[ 0.4693359,10.8789811,0],[ 0.3938049,10.7413913,0],[ 0.1507324,10.6968634,0],[ 0.0655883,10.7629781,0],[ 0.0175232,10.8182875,0],[ 0.0175232,10.9099975,0],[0.0319153,10.9814578,0],[0.0236756,11.0636832,0],[ 0.021643,11.1148938,0],[ 0.0628418,11.0825513,0],[ 0.1424926,11.105461,0],[ 0.1383728,11.155317,0],[ 0.2551025,11.1809154,0],[ 0.2688354,11.1270214,0],[ 0.3320068,11.1108512,0],[ 0.3594726,11.0744651,0],[ 0.380072,11.1324112,0],[ 0.4240173,11.1189364,0],[ 0.4267639,11.0488573,0],[ 0.4583496,11.0272912,0],[ 0.5009216,10.9976351,0]]]}
} ]
}Kusaal is a Gur language spoken primarily in northern eastern Ghana, and Burkina Faso. It is spoken by about 121,000 people and takes its name from the Kusaal people, or Kusasi. There is a distinctive dialect division between Agole, to the East of the Volta River, and Toende, to the West. Agole has more speakers. The 6 district capital; Bawku West with Zebilla as capital (mainly inhabited by the speakers of Atoende Kusaal) and the rest; Binduri, Bawku, Tempane, Garu and Pusiga districts mostly Agole dialect speakers. The complete Bible translation is in the Agole dialect.
Аттар
Тілдің жалпы қабылданған атауы – Кусаал. Кусаси аталымы көбінесе осы тілде сөйлейтін халықты атау үшін қолданылады, ал тілдің өзін атау үшін ана тілінің иелері бұны қабылдамайды.
Грамматика
Бұл тіл Ғур тілдерінің Батыс Оти-Волта төменгі деңгейлі тобының едәуір типік өкілі болып табылады, оған Солтүстік Гананың көп тараған тілдерінің бірнешеуі, сондай-ақ Буркина-Фасоның ең ірі африкалық тілі Мур (және миллиондаған сөйлеушісі бар барлық Ғур тілдерінің ең ірісі) кіреді.
Фоналогия
Кусаал тілінің дыбыс жүйесі туыс тілдеріне ұқсас; консонанттық кластерлер (жақын сөздерді қоспағанда) тек морфемалық шекараларда сөз ішінде кездеседі және дыбысқа қатысты шектелген мүмкіндіктермен анықталады. Туынды және иілімдегі жұрнақтардың қосылуынан туындаған кластерлер жеңілдетіледі немесе енгізілген ("сварабхакти") дауыстылары арқылы бұзылады. Консонанттар тізіміне Батыс Африкаға тән лабиовелярлық жабық дауыстар kp, gb кіреді, бірақ туыс тілдердегі палаталық тізбек (Дагбани және Ханга тілдерінде ch/j, ал Мампрули тілінде ky/gy) көршілес Farefare (Frafra, Gurene) және Moore тілдеріндегідей қарапайым велярларға жатады. Туыс тілдердегі палаталық және лабиовелярлық жабық мұрындық дауыстардың [n] (ny деп жазылған) және [ŋm] (ŋm) рефлекстері, тиісінше, мұрынды y және w ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ мұрындықтаудың ауқымы мен жартылай дауыстыға қатысты орналасуы өзгеріп отырады. Дауысты жүйе әлі толыққанды зерттелмеген, себебі Аголе және Тоенде диалектілері арасындағы айырмашылықтар және Аголедегі дифтонгтар жүйесі бар. Ең қабылданған талдау бойынша, Аголедегі жеті қарама-қайшы дауыстық сапа Тоендедегі тоғыз сапамен көрсетілген айырмашылықтарды қамтиды. Ұзын, қысқа, мұрынды және ұзын мұрынды дауыстылар бар; мұрындықтау i~ɩ, e~ɛ, u~ʋ және o~ɔ арасындағы айырмашылықты жояды. Барлығы глоттализациялана алады (немесе глотталь тоқтатумен «бұзылуы» мүмкін), мысалы, buʼud «соғу» сөзіндегідей, кейбір диалекттерде 56 монофтонгқа дейін жетеді. Глоттализацияланған дауыстылар көбінесе куʼом «су» сөзіндегідей, глотталь тоқтатудан ерекшеленеді. Глотталь кейбір бір буынды етістіктерді де белгілейді, мысалы, buʼ «соғу». Сонымен қатар, кейбір дауыстылар контрастты түрде мұрындықталады, ал басқалары мұрындық консонанттардың әсерінен мұрынды болады. Орфографияда әріп n-нен кейін дауысты немесе глотталь дыбыс келсе, алдыңғы дауысты контрастты түрде мұрынды екенін көрсетеді, егер сөздің соңында мұрындықтау екі еселенген nn арқылы көрсетілмесе, ал жалғыз n – соңғы консонант. Тіл тоналды, лексикалық мағыналарды (азын-малы жұптармен) және синтаксистік құрылымдарды ажырататын тоналды айырмашылықтар бар. Жеке сөздердің ішкі тондары белгілі бір синтаксистік құрылымдарда басқа үлгімен алмастырылуы мүмкін, мысалы, оң мағыналы баяндама сөйлемдердегі негізгі етістіктердің барлығы төмен тонға ие болады. Көптеген сөздер «тон таралуы» арқылы жақын немесе алдыңғы сөздердің тонын өзгертеді. Тоналды жүйе – екі тонды және төмендеулі террасалық жүйе, бірақ H! тізбегі кейбір контекстерде өте жоғары тон ретінде көрінеді. Тондық домен – дауысты моры, бірақ сөз ішіндегі мүмкін тондық үлгілерге қатысты көптеген шектеулер бар; күрделенбеген есімдер кез келген сегменттік пішін үшін ең көп дегенде 4 түрлі жалпы мүмкіндіктерді көрсетеді, ал иіліп тұрған етістіктерде тек екі ішкі тондық үлгі болуы мүмкін.
Орфографиялық
Жоғарыда қолданылған орфография негізінен Кусаал тілінде ұзақ уақыт бойы қолжетімді болған жалғыз маңызды жазба жұмысы – Жаңа Ұйғырша аудармасының орфографиясы болып табылады. Алайда, Жаңа Ұйғырша орфографиясы "ешкі" деген сөзді "буг" деп жазады, ал дауыс әрі "у", әрі "о" арасында, фонетикалық тұрғыдан алғанда. Бұл ана тілінде сөйлейтін адамдар үшін жеткілікті, бірақ Аголе Кусаал тілінің жеті ерекше дауыстық сапасын ажыратуға жетерлік емес, әрі тонды белгілемейді. Сонымен қатар, Кусаал тіліндегі соңғы дауыстының жоғалуы/азайтылуы құбылысынан туындаған қиындықтарға байланысты сөздерді бөлу ережелері толыққанды үйлесімді емес. Бірақ 2013 жылдан бері тілдің бірыңғай орфографиясы қолданысқа енді және оны әртүрлі салаларда, соның ішінде Виннебадағы Білім университетінің (Ажумако кампусы) және аудармашылар қолданады. Олар жақында (2015 ж.) Жаңа Ұйғыршаны қайта қарап, қазіргі орфографияда берілген нұсқаулар жиынтығын пайдаланып, толық Ескі Ұйғыршаны тілге аударуға қол жеткізді.
Зерттеу
Кусаал тіліндегі материалдар соңғы жылдары біртіндеп көбейіп келеді. Тілдік зерттеуді бастаған Спратт әйел-еркек тобы оқушыларға арналған бірнеше құралдарды жасаған, оларды Гананың Тамале қаласындағы GILLBT (Гана тіл білімі, сауаттылық және Библия аударма институты) -нан алуға болады. GILLBT сауаттылық материалдарын, халық ертегілерінің жинақтарын және басқа да материалдарды шығарды. Сондай-ақ, Дэвид пен Нэнси Спратттардың сол дереккөзден құрастырған қарапайым сөздігі де бар. Бұдан өзге, ана тілінің лингвистерінен фонология (Муса 2010) және синтаксис (Абубакар 2011) тақырыбында екі магистрлік диссертациясы қолжетімді. Буркина-Фасо диалектісі (Тоэнде) туралы көптеген грамматикалық ақпаратты Нигглидің төменде көрсетілген, негізінен фонологиялық жұмысында табуға болады. GILLBT-дан тілдің орфографиясы және басқа да бірнеше құжаттар бар. Аголь Кусаал тілінің тағы бір кең ауқымды грамматикасы интернетте қолжетімді.