Кіріспе

Қылмыстық қорғаныс; қылмыскер қылмыс кезінде өз әрекеттерінен бейхабар болған. Қылмыстық құқықта автоматтылық – сирек қолданылатын қылмыстық қорғаныс шарасы. Бұл айыпталушының психикалық жағдайына қатысты психикалық жағдайды қорғаудың бірі. Автоматизмге еріктілік жоқтығы, кінәліліксіздік (ес-түссіздік) немесе ақталу ретінде қарауға болады. Автоматизм дегеніміз, айыпталушы заңсыз әрекет құраған белгілі бір қимылдарды жасаған кезде өзінің іс-әрекеттерінен хабарсыз болғанын білдіреді. Мысалы, 1958 жылы Эстер Григгс ұйқыдағы қорқыныш кезінде үй өртеніп жатыр деп ойлап, баласын бірінші қабаттан төмен лақтырып жіберді. 2002 жылы R.E.M тобының жетекші гитарисі Питер Бак алкоголь мен ұйқы таблеткаларының зиянды әрекеттесуінен туындаған автоматизм салдарынан шабуылдан және басқа да бірнеше айыптамалардан босатылды. 2009 жылы Уэльстің батысындағы Аберпорт қаласындағы бір жағдайда Брайан Томас ұйқыдағы қорқыныш кезінде әйелін қарақшы деп қате түсініп, кемпингтік фургондағы әйелін тұншықтырып өлтірді. Автоматизмді қорғау – адамның қылмыстық заң талап ететін мағынада әрекет еткенін жоққа шығару. Осылайша, бұл дәлелдің жоқтығын көрсетуге талпыну. Прокуратура кейде дұрыс емес хабарланғандай, қорғанысты жоққа шығаруға міндетті емес; прокуратура қылмыстың барлық элементтерін, оның ішінде ерікті әрекет талабын дәлелдеуі керек. Автоматизм қатаң жауапкершілікке тартылатын қылмыстарға қарсы да қорғаныс болып табылады, мысалы, қауіпті жүргізу, онда ниет қажет емес. Ағылшын құқығында автоматизмді қорғаудың бірнеше шектеулері бар. Бұрынғы қателік әдетте автоматизмді жоққа шығарады. Мас болу, тіпті ерікті болмаған жағдайда да, әдетте автоматизмді жоққа шығарады. Ақылынан айырылғандыққа негізделген кез келген қорғаныс М'Нагтен ережелеріне бағынады. Ағылшын құқығы бойынша автоматизмнің ішкі себептері әдетте ақылсыз автоматизм деп есептеледі, сондықтан қарапайым ақталудың орнына ерекше үкім (ақылсыздық салдарынан кінәлі емес) шығарылады.

Қолданылу аясы

Автоматизм – жауапкершілікті жоққа шығаратын жалғыз қорғаныс болып табылады, ол actus reus-тің болуын жоққа шығару арқылы, оны дәстүрлі және қатаң жауапкершілік қылмыстарына қарсы қорғаныс ретінде пайдалануға мүмкіндік береді (бірақ бұл аргумент ақылсыздықтан туындаған қорғанысқа да қолданылуы мүмкін). Қатаң автоматизм – actus reus-ті жоққа шығару болып табылады және сондықтан қатаң жауапкершілікпен жасалған құқық бұзушылықтарға қарсы қорғаныс ретінде жиі қолданылады. Адам автоматизм күйіне түсуіне диссоциация, гипогликемия немесе гипергликемия сияқты бірнеше себептер бар. Санасыздық – mens rea-ның жоққа шығарылуына байланысты қорғаныс болып табылады, оны дәлелдеу оңайрақ, сондықтан қатаң жауапкершілік көзделмеген қылмыстар үшін осы қорғаныс жиі қолданылады. Мысалы, ұйқыда өлтіру деректерінде заңсыз әрекет әдетте жоққа шығарылмайды, бірақ өлтіру ниеті жоққа шығарылады. Айыпталушы әдетте алаңдап, шатасып, оқиғаны жасырмайды. Кеннет Паркс қайын анасын өлтіріп, қайын атасын ауыр жарақаттағаннан кейін полиция бөліміне барып, бірнеше адамды өлтіргенін сезінгенін айтты. Адамның қимылдары мақсатты болып көрінеді – ұйқыда жүруші өзінің қоршаған ортасымен шектеулі түрде өзара әрекеттеседі. Дегенмен, ұйқыда жүруші өзінің іс-әрекеттерінен хабарсыз болады. Осындай жағдайларда «автоматизм» терминін қолдану шатасу тудыруы мүмкін, себебі бұл жағдайларда айыпталушының тарапынан қылмыстың құрамына кіретін mens rea жоққа шығарылады, actus reus емес (бірақ бұл айырмашылық көптеген жағдайларда қиындық тудырады), сондықтан оны «санасыздық» деп атаған дұрыс. Қасақана жасалған әрекет қатаң жауапкершілік қылмыстарында маңызды мәселе болып табылады. Көбінесе ешкім көлік құралын апатқа ұшыратуға ниеттенбейді, сондықтан автоматизмді анықтау үшін ниеттен гөрі күшті дәлелдер қажет. Автоматизмнің тағы бір мәселесі – қорғаныс тарапы осы мәселені нақты қорғаныс ретінде көтергенде (дәлелдік негіздер болғанда), айыптау тарапы айыпталушының ерікті түрде әрекет еткенін дәлелдеуге міндетті. Бұл басқа да қорғаныс шараларына да қатысты, мысалы, қысым көрсету. Мұның себебі – ерікті әрекет қылмыстың құрамына кіреді, сондықтан кінәсіздік презумпциясы бойынша айыптау тарапы оны дәлелдеуі керек. Дәлелдік жүктеме Hill v Baxter ісінде белгіленді, онда автоматизм қорғанысы сәтсіз аяқталды, себебі тоңазыту туралы айыпталудың дәйекті дәлелдері болған жоқ. Дәлелдік жүктеме дегеніміз – айыпталушы судьяны мәселені қазылар алдына қою үшін жеткілікті дәлелдер ұсынуы керек, бұл әдетте медициналық сараптаманы талап етеді (бірақ R v Woolley ісінде, жүк көлігінің жүргізушісі жұтынудан кейін апатқа ұшыраған, ерекше жағдай болды).

Ерекшеліктер

Автоматизм – жан-жақты қорғаныс болғандықтан, автоматты қорғанысқа қатысты түрлі шектеулер бар. Адамның өзіне кінәсі болуы керек емес. Классикалық мысал – автомобиль дөңгелегінде ұйықтап кету (Kay v Butterworth). Егер адам ұйықтағанда жасалған әрекеттері үшін жауапты болмаса да, ұйықтап қалуы мүмкін болған жағдайда көлік жүргізуге жауапты болуы мүмкін. Бұрынғы қателік мәселесі диабетпен ауыратын көптеген адамдарға қатысты. Ерікті (көбінесе еріксіз) маскүнемдік заңдық автоматизмге алып келмейді. Көптеген юрисдикцияларда «саналы автоматизм» мен «санасыз автоматизм» арасында ерекшелік жасалады. Егер еріксіздік психикалық аурудан немесе «ақылдың ауруынан» туындаса, ол «санасыз автоматизм» деп есептеледі және көбінесе «ақылсыздыққа байланысты кінәлі емес» деген арнайы үкімге әкеледі. Бұл айыпталушы үшін маңызды салдарлары болуы мүмкін, өйткені олар саналы автоматизм арқылы қол жеткізілетін толық ақтауға қарағанда, арнайы үкімнен кейін де ұсталуы мүмкін. M'Naghten ережелері «ақылдың ауруын» талап етеді, ол ішкі себепті талап етеді. Бұл медициналық тұрғыдан дұрыс емес және негізгі мақсаты болып табылатын қауіптің жалғасуымен байланысты емес. Бұл санасыз автоматизмнің міндетті түрде толық ерікті бақылаудың жоғалтылуын қажет етпейтінін білдіреді (төменде қараңыз). Осылайша, оларды кейбір жағдайларда дәлелдеу оңай, бірақ керісінше, дәлелдеу жүгі айыпталушыға жүктеледі. Ұйқыда жүру бастапқыда R v Burgess ісіне дейін ішкі-сыртқы доктринаға ерекшелік болды. Ең даулы талап – толық бақылаудың жоғалтылуы. 1992 жылғы Бас прокурордың 2-нөмірлі анықтамасында заңдық автоматизмнің бұл анықтамасы расталды. Жүк көлігінің жүргізушісі апатқа ұшырады, ал оның қорғанысы (сарапшылық дәлелдермен расталды) – тас жолда жүргізудің монотондылығы оны «естеліксіз жүргізу» күйіне түсірді, онда ол жолды жалғастыру үшін шағын түзетулер жасаса да, жүргізуді шын мәнінде сезінбеді. Бұл Watmore v Jenkins және Broome v Perkins істерінен кейін болды, онда үш шақырым немесе одан да көп қашықтықты жүрген диабетикалық жүргізушілердің автоматизм қорғанысы үшін қажетті бақылаудың толық жоғалтылуы болмады деп танылды. Бұл анықтама мәселелі, ал Заң комиссиясы, Батлер комитеті және жетекші құқық ғалымы Р.Д. Маккей бұл анықтама тым шектеулі деп мәлімдеді. Классикалық автоматизмдер заңдық мағынада спазмдар, рефлекстер, конвульсиялар немесе санасыз күйде жасалған әрекеттер ретінде анықталған, мысалы, ұйқы. Алайда, автоматизм қорғанысының ешқайсысы қолданылмаған жағдайларда сәтті болған жағдайлар болды. R v T ісінде айыпталушы ұрлық жасамас бұрын бірнеше күн бұрын зорталған. Ол не істеп жатқанын жақсы білді, бірақ зорлаудан кейін туындаған посттравматикалық стресс синдромынан диссоциациялық күйде болды. Алайда, R v Isitt ісінде айыпталушы апаттан қашып, диссоциациялық күйде полицияның жол тосқауылдан өтті, қорғаныс сәтті болмады. Онтарио апелляциялық соты Rabey v The Queen ісінде мұндай жағдайларды ажыратудың логикалық жолын білдірді. Сол жерде айыпталушы бас тартудан кейін диссоциациялық күйге түсті. Мұндай қарапайым оқиға заңдық автоматизмді тудыратын сыртқы ынталандыру емес деп шешілді (бірақ оған ақылсыздық туралы өтініш беруге болады).

Ешқандай мәліметтер

Кез келген нәрсені жіберіп алу мен автоматты әрекеттердің мәселесі – қатаң заңдық анықтама толық бақылаудың жоғалуын қажет етеді. Адам қалдық бақылауға ие болса да, апаттан қашуға шамасы келмейді. Ондай жағдайда заң, мүмкін емес нәрсені жасауға тырылмағаны үшін жауапкершілік тағайындайды. Бірнеше зерттеушілер, оның ішінде Х. Л. А. Харт, кінәлілік жауапкершілігі объективті бағалаудан гөрі, сол уақыттағы адамның қабілеттерін ескере отырып анықталуы керек деп ұсынған.

Еріктілік

Ла Форест судья Канаданың Жоғарғы сотының Р. Парксқа қарсы ісінде автоматизмді "еріктілік талабының концептуалды түрдегі кіші жиынтығы" деп мәлімдеді. Қылмыстық құқықтың негізгі қағидаларының бірі – болашақ құқық бұзушылықтарды болдырмау үшін жазалау қаупін пайдалану. Бірақ, егер адамды қорқыту арқылы әрекет етуге ықпал ету мақсаты болса, ол ерікті бақылауда болуы керек. Егер осы бақылауға кедергі келтірілсе, автоматизмді кінәдан босатуға негіз ретінде пайдалануға болады. Мәжбүрлеу еріксіз әрекеттің мысалы емес, себебі мәжбүрлеу жағдайында адам қиын таңдаулар жасағанымен, ол әлі де ерікті түрде әрекет етеді. Кейбір мамандар мәжбүрлеу аясындағы әрекетті еріксіздіктен гөрі еріксіз деп сипаттайды. Бұл айырмашылықты адам өлтіру үшін мәжбүрлеуді қорғаудан шығару арқылы көрсетеді. Квинслендтің қылмыстық апелляциялық сотының R v Milloy ісінде Томас Дж. былай деді: автоматизмнің қабылдануы үшін цитата: "тиісті қабілеттердің толық жоқтығынан өзгеше, тиісті қабілеттердің зақымдануы жеткіліксіз. Автоматизмді қорғау үшін әрекет етуші адам өз әрекеттерін бақылай алмауы маңызды." Айыпталушы тонау мақсатымен қарулы дүкенге кірді. Кенеттен дүкенші шағымданушыны күтпеген жерден ұстап алып, оның рефлекстік әрекетімен қарудан оқ атып, дүкеншіні дереу өлтірді. 1900 жылғы Қылмыстар кодексінде "айыпталушының жасаған әрекетінен туындаған өлім қылмыс болып есептеледі" делінген. Барвик CJ былай деді: "Қылмыс тек іс-әрекет немесе одан бас тарту арқылы жасалуы мүмкін деген қағида даусыз. Менің ойымша, айыпталушының "әрекеті" – өлімге себеп болған "ерікті", ерікті әрекет болуы керек. Әрекет ерікті болуы керек, бірақ оның салдары көзделмеген болуы мүмкін." Барвик CJ оқ ату еріксіз болғанын мойындағанымен, кісі өлтіру туралы үкімді күшінде қалдырды, өйткені "өлімге себеп болған әрекет" қарудың атылған жағдайларын қамтыды. Судья және қазылар алдындағы жағдайларда гипноз, мидың шатыруы және ұйқыда жүру сияқты жағдайлар сырттай мақсатты және ойластырылған әрекеттерге ұласуы мүмкін. Шындығында, автоматизмді қорғауға талпынушы көптеген жағдайларда осыған ұқсас жағдайлар кездеседі. Ұйқыда жүрудің өзінде, Канададағы R v Parks ісі ұйқыда жүруші адамды автомат ретінде қарауға соттың дайындығын көрсетеді, тіпті ол сырттай мақсатты әрекеттер жасаса да. Айыпталушы тұрғын бөлмесінде ұйықтап қалды. Бірнеше сағаттан кейін ол тұрып, қайын енесінің үйіне дейін 23 шақырым жол жүрді. Ұйықтап жатқан күйінде үйге кіргенде, ас үйден пышақ алып, қайын енесі ұйықтап жатқан бөлмеге кірді. Ол қайын атасын пышақтап өлтірді, ол шабуылдан аман қалды. Қайнанасы көптеген пышақ жарақатынан және қатыгез ұрып-соғудан қайтыс болды. Соттағы медициналық сарапшылар бірауыздан айыпталушының ұйқыда жүргенін және ұйқыда жүрудің "ақыл ауруы" емес екенін растады. Жоғарғы сот осымен келісіп, ұйқыда жүру актінің еріктілік элементін жоққа шығара алады деп шешті. Майкл Коулс былай деді:

Ақылынан адасу

Автоматизм мен ақыл-ессіздік арасындағы байланыс және "ішкі" және "сыртқы" факторлар туралы мәселелер М'Нэгтен ережелерінде қарастырылады. Ішкі-сыртқы ажырату – ағылшын құқығының қағидасы, бірақ мысалы, Канадада осы қағида қолданылмайды, соның салдарынан Паркс ақталды.

Маскүнемдік

Ерікті мас болу – автоматтылық емес. Қалайсыз маскүнемдік автоматтылық құрауы мүмкін. Бұл шешім R. v Hardie [1985] 1 WLR 164 ісінде қабылданды, алайда бұл шешім диазепамның әсерін соттың дұрыс түсінбеуінен туындаған болуы мүмкін. Дегенмен, Kingston [1994] 3 WLR 519 ісінде, әдетте бақыланатын педофилиялық құштарлығы бар ер адам, шантаж мақсатымен білмейтіндей есірткі берілгеннен кейін оған бой ұсынды; ол әдепсіздікке қатысты қылмыстық ниетін (mens rea) сақтауға қабілетті деп танылды. Бұл шешімді құқықтанушылар көп сынға алды.

Қоздыру

Провокация құрамында айтылған немесе жасалған әрекеттер нәтижесінде кенеттен және күтпеген жерден бақылаудың жоғалтылуы болуы керек, бірақ айыпталушы басқа адамның өліміне себеп болатын жеткілікті бағытталған әрекеттерге қабілетті болуы тиіс. Сондықтан, автоматтылықты құру үшін бақылаудың жоғалтылуы жеткіліксіз, мысалы, Bert Thomas Stone v R (1999) Канадалық ісіндегідей. Провокация – адамның әлсіздігіне жасалған мойынұсыну ретіндегі жартылай қорғаныс болып табылады және автоматтылық сияқты толық қорғаныс емес.