Кіріспе
Нүристандық этностық топ
Катир (сондай-ақ Кати, Катор және Ката деп те жазылады) – Ауғанстан мен Пәкістандағы нүристандық тайпа.
Этимология
Катир [ka 'tɘ] немесе Ката Кафир тобы, сандық тұрғыдан Сиа Пош (парсы тілінде "Қара киімді/Киім киген") тайпаларының ең үлкен тобы болды. Башгүл аңғарында олардың шамамен қырық ауылы болды және 1890 жылы олардың саны шамамен 40 мыңға жетеді деп есептелді. Нуристан (Ауғанстан) Башгүл аңғарының жоғарғы бөлігі Катиргул деп аталады. Ол Читрали тілінде Лутдех, ал пашту тілінде Кантози деп аталады. Джордж Скотт Робертсонның мәліметінше, Катиргул аңғарында қоныстанған Катир Сиа Пош руы пашту тілінде Камтоз (немесе Камтоз), ал Читрали тілінде Лутдехчилер деп аталды ("Хиндукуш Кафирлері", 71 бет). Бірақ американдық зерттеуші Ричард Страндтың сайтында Камтоз/Камтози атауы бұрынғы Сиа Пош тобының барлық Катирлеріне, соның ішінде Рамгули және Кулам Катирлеріне қатысты болуы мүмкін деген болжам бар. Камтоздың басқа да атаулары – Камтози, Кантози. Өте тәуелсіз мінез-құлқына қарамастан, Катилер Ком тайпасымен бірге Читрал Мехтарына салық төлеп тұрды. Бұл салықтық қатынас тұрақсыз болды, себебі Катилер мен Комдар Читрали аумағына мал ұрлау және бас алу үшін жиі шабуыл жасады. Жауап ретінде Мехтарлар Башгүл аңғарына шапқындап, толық ауылдарды құлдыққа салды. Мехтар Аман-ұл Мүлк билік еткен кезде бұл қарым-қатынас ресмилендіріліп, Кафирлер жыл сайын құлдар түрінде салық төлей бастады. Көптеген ғалымдар Катир/Катор/Ката және Кам/Ком аттарын ежелгі Камбоджамен байланыстырып, Кафирлерді, әсіресе Сиа Пош Кафирлерін ежелгі тайпалардан тараған деп санайды. Ката тайпасы Читралда да тұрады және Читрали халқымен жақсы араласып кеткен. Ожор (Жувара) аңғарында Ката Бохт деп аталатын танымал тас бар. Ката тайпасы Ожорде және Читралдың басқа да аймақтарында қоныстанған. Басқа бір факт – тайпа Грамда өмір сүреді; Грам – нуристан сөзі (индо-арий текті), "ауыл" (қоғам ретінде) деген мағынаны білдіреді. Ежелгі заманда адамның байлығы оның мал-мүлігіне немесе жеріне қарап бағаланатын. Читралдағы Ката тайпасы салыстырмалы түрде бай болғандықтан, уақыт өте Читрали тілінде сөйлейтіндер "бай" немесе "үлкен" деген мағынада "ката" сөзін қолдана бастады.
Alternative names for Kamtoz are Camtozi, Kantozi. Despite their fiercely independent nature, the Katis, together with the Kom tribe, were tributary to the Mehtar of Chitral. The nature of this tributary relationship was inconsistent because the Katis and Koms would often raid Chitrali territory for livestock and head hunting. In retaliation the Mehtars would invade the Bashgul Valley and enslave entire villages. During the reign of Mehtar Aman ul Mulk the relationship was formalized and the Kafirs would pay an annual tribute of slaves. Numerous scholars have connected the names Katir/Kator/Kata and Kam/Kom with ancient Kambojas and identified the Kafirs, especially the Siah Posh Kafirs, as having descended from ancient. The Kata Tribe also lives in Chitral and very much mixed with Chitralies. There is a popular stone by the name of Kata Boht situated in Ozhore (Juwara) Valley Chitral. The Kata Tribe also lives in Ozhore and also other part of Chitral. The other fact is the tribe lives in Gram; gram is a Nuristani word (of Indo Aryan origin) meaning "village" (as a "community"). In ancient times, people were considered rich according to their ownership of animals or land. As the Kata tribe in Chitral was considered to be relatively rich, over time, Chitrali speakers began to use kata to mean "rich" or "big".
Тарих
Кафиристан – 1896 жылы Ауғанстанның басып алуына дейін оқшауланған және саяси тәуелсіз болған Хиндукуш таулы аймағы. Бұл аймақ ежелгі үнді-еуропалық халықтың панасы болды, бәлкім, ескі тұрғындармен араласқан, сондай-ақ кеңірек дард тілдерінің бір бөлігін құрайтын үнді-иран тілдерінің ерекше кафир тобының да панасы болды. Тұрғындары политеизмді (Веда дінімен тығыз байланысты) ұстанғандықтан «кафирлер» деп аталды, ал айналасындағы басқа аймақтар мұсылмандыққа көшті. Дегенмен, Кафиристанның Катвар немесе Катор аудандарының атаулары мен Кати этникалық атының да әсері болған деген пікір бар. Кафирлер Сиях Пошқа – Кат тілін сөйлейтін бес тайпаға және Сафед Пошқа – Паруни, Вайгели, Вамай және Ашкун тайпаларына бөлінді. Нүристандықтар/кафирлер ежелгі индуизмнің жергілікті дамулармен толыққан бір түрін ұстанды. Кафирлер ригведалық емес арийлерді көрсетеді, олар дасалармен сәйкес келеді. Олардың ата-бабалары Ригведаға дейінгі арийлер болғандығы лингвистикалық, этнологиялық және теологиялық дәлелдерден көрінеді. Кафир/нүристан тілдерінде үнді-иран тілдерінде кездеспейтін белгілі бір фонетикалық ерекшеліктер бар. Олардың басты құдайы – Имра, яғни Ямараджа, оны дасалар әкелді, олар Асураларға, әсіресе Яма мен Варунаға табынды. Олардың басты құдайы Дисани болды. Сондай-ақ, олар Индраға немесе Индерге де құлшылық етті.