Кіріспе

Фриц Бауэр (16 шілде 1903 – 1 шілде 1968) – неміс судьясы және прокуроры. Ол Холокостты жоспарлауға қатысқан Адольф Эйхманды соғыстан кейін ұстауға және Франкфурттағы Аушвиц процесінің басталуына зор үлес қосты.

Ерте өмір

Бауэр Штутгартта еврей отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Элла (Хирш) және Людвиг Бауэр болды. Бауэрдің әкесі табысты кәсіпкер болған, ол 1930 жылға қарай оған жылдық табыс әкелетін тоқыма фабрикасын басқарған (салыстыру үшін, 1930 жылы Германиядағы әдеттегі дәрігердің жылдық табысы ). Оның әпкесі Марго олардың балалық шағын "либералды еврейлік" деп сипаттады. Оның отбасы неміс мәдениетіне сіңген болса да, ата-анасы Рождествоны діни емес мереке ретінде тойламады (ол кезде Штутгарттағы еврей үйлерінде жиі кездесетін жағдай), және еврей мерекелерін тойлауға ұстатырды. Ол Штутгарттағы Эберхард Людвигс гимназиясында оқыды, содан кейін Хайдельберг, Мюнхен және Тюбинген университеттерінде бизнес және құқық салаларын зерттеді. Неміс университеттері дәстүрлі түрде ұлтшыл қозғалыстың ошақтары болды, және Германиядағы ұлтшыл ықпалға ұшыраған студенттік қауымдастықтардың көпшілігі еврейлерді мүшелікке қабылдаудан бас тартты. Сондықтан Бауэр Гейдельбергтегі либералды еврейлік студенттік қауымдастық FWV (Freie Wissenschaftliche Vereinigung – Free Academic Union) -ға қосылды, және көп уақытын оған арнады. Бауэрдің көзқарастарына қарсы болған тағы бір маңызды еврей студенттік қауымдастығы – сионистер болды.

Веймар республикасындағы мансап

1928 жылы заң ғылымы бойынша докторлық дәрежесін алғаннан кейін (25 жасында, Германияда Doktor der Rechte [Jur. Dr.] алған), Бауэр Штутгарт аудандық сотының төрешісіне тағайындалды. 1920 жылға дейін ол Социал-демократиялық партияға (СДП) қосылған еді. Бауэр Штутгартта өзін үйінде сезінді, бұл қалада солшыл көзқарастағы жұмысшы табының басымдығы болды және Веймар мәдениетінің гүлденгенімен танымал "прогрессивті" қала ретінде беделді болды. Штутгарт қалалық кеңесінде социал-демократтар басымдық құрды, ал 1928 жылғы Штутгарт қалалық сайлауында нацистер тек 1,1% дауыс жинады. Дегенмен, Бауэр Вюртембергтегі СДП мүшесі және Вюртембергтегі жалғыз екі еврей судьясының бірі болды. Ол Вюртемберг сот жүйесінде шеттетілген адам болды. Бауэр Вюртембергтегі басқа судьялар туралы кейін былай деп еске алды: "Олар жоғары элиталық студенттік бірлестіктерден және резервтік офицерлер корпусының мүшелерінен шыққан. Олардың барлық көзқарасы консервативті және авторитарлық рухта болды. Кайзер кетіп қалды, бірақ генералдар, мемлекеттік қызметкерлер мен судьялар қалды". Бауэр Вюртембергтегі басқа судьялардың нацистерге еріксіз жақсылық жасап, зорлық-зомбылық жасаған нацистерге ең жеңіл жазаларды, ал коммунистер мен социал-демократтарға осыған ұқсас қылмыстар үшін ең қатал жазаларды тағайындауына қатты наразы болды. Бауэрдің пікірінше, нацистерге деген осы жақсылық олардың зорлық-зомбылығын ынталандырды. Бауэр Вюртемберг судьяларының Веймар Республикасын жек көретінін еске алды, олар оны 1918 жылғы "құдайсыз және патриоттық емес қарақшылар" жасаған мифтің нәтижесінде туылған деп сенді. Сотшылар республиканы ұнатпады және олар жаңа мемлекетті саботаж ету үшін сот тәуелсіздігінің сылтауын пайдаланды". Бауэр Веймар республикасында оңшылдар жасаған зорлық-зомбылыққа көз жұмып қараған сот жүйесінің саяси көзқарастары нацистік режимдегі олардың әрекеттеріне "сот кіріспесі" болды деп санады. 1930 жылдардың басында Бауэр Штутгарттағы СДП-ның Рейхсбаннер қорғаныс лигасының жетекшілерінің бірі Курт Шумахермен бірге болды. Бауэр Рейхсбаннердің Штутгарт бөлімшесінің төрағасы болды және 1931 жылдан бастап Оңтүстік-Батыс Германияның SA басшысы Дитрих фон Яговпен қарым-қатынасы нашарлады. 1931 жылдың соңында Бауэр қылмыстық істерді қарастыратын судьядан азаматтық істерді қарастыратын судьяға төмендетілді, себебі Штутгарттың жергілікті нацистік NS Kurier газетіндегі нацистік журналист Адольф Герлах Бауэрдің еврей және социал-демократ болғандықтан, сот процесінің егжей-тегжейін социал-демократиялық Tagwacht газетінің журналисімен талқылағандықтан оған қатысты айыптаулар жасады. Герлахтың шағымына жауап ретінде өткен сот отырысында Бауэр басқаларды алдап ақша алған үшін сотталған жергілікті алаяқ туралы істің егжей-тегжейі сот барысында талқыланған, сондықтан ол журналистпен сөйлесу арқылы ешқандай ереже бұзған жоқ және бұл іс саяси емес деп дәлелдеді. Сот отырысында судьялар Бауэрдің "бар ережелерді сақтамағанын" және осылайша Герлахтың айыптаулары ішінара негізді екенін білдірді және Бауэрдің әрекеттері "саяси ниетпен" жасалғанын дәлелдей алмағандықтан оны қызметтен босатудан бас тартты. Төмендетілгеннен кейін Бауэр бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагері, қолын жоғалтқан және Schwäbische Tagwacht социал-демократиялық газетінің редакторы Курт Шумахермен байланысқа түсті, нацистерге қарсы қозғалысты көтеру қажеттігі туралы әңгімеледі. Шумахер Бауэрге: "Бізге зиялылардың қажеті жоқ. Жұмысшылар зиялыларды ұнатпайды". Ақырында Шумахер Бауэрді СДП митингісінде сөйлеуге жіберуге келісті, онда Бауэр "жақсы қабылданған баяндама жасады, мойындауым керек". Бауэрдің "күшті, дауысы" тыңдаушыларды әсерлі қалдырды, тіпті жауыз нацистердің есебінде оның "түсінікті және өте тартымды сөз стилі" бар екені мойындалды. Шумахер, соғыс жарақаттарынан кейін сұмдық көрініске қарамастан, Вюртембергтегі ең танымал социал-демократтардың бірі болды, өйткені бір заңгер еске алды: "Ол Черчилль сияқты, тізбекті темекі шегу және сигараларды тарту. Оның шешімін, ісіне деген берік сенімін сезінуге болады". Шумахер Бауэрмен Вюртемберг арқылы баяндама айтып жүрді, Бауэр былай деп еске алады: "Біз әр демалыс күні, кейде үш, төрт немесе бес рет сөйлестік. Біз халықты Веймар конституциясын қорғауға және Веймар дәуіріндегі экстремизмге қарсы күресуге шақырдық". Жиналыстар әдетте Фрай Хайл деп айқайлаған адамдармен аяқталады! (Азаттыққа алғыс!) Ол нацистердің "Сиг Хайл!" деген ұранын мазақтау үшін жасалды. (Жеңіс жасалсын!) Шумахер сонымен қатар Социал-демократиялық МДР болғандықтан, ол рейхстагтың сессияларына қатысу үшін көп уақытын Берлинде өткізуге мәжбүр болды, ол Штутгарт бөлімшесінің төрағасы қызметінен Бауэрдің пайдасына бас тартуға себеп болды. 1931 жылдың қазанында Харцбург фронты құрылғаннан кейін Бауэр Темір фронт құрудың негізгі күштерінің бірі болды, оның мақсаты демократияны қорғау болды.

Нацистік Германияда тұтқындалу

1933 жылдың 8 наурызында Ягов Вюртемберг полиция комиссары болып тағайындалды. 1933 жылдың 23 наурызында Бауэр кеңседе жұмыс істеп жатқанда, бір топ полиция қызметкерлері оны қандай да айып танытпай тұтқындауға келді. 1933 жылдың наурыз айында, нацистер билікті басып алғаннан кейін, Штутгарт аймағында нацистерге қарсы жалпы ереуіл ұйымдастыру жоспары сәтсіз аяқталды, соның салдарынан Шумахер мен Бауэр басқалармен бірге тұтқындалып, Хьюберг концлагеріне жіберілді. Хьюбергте Бауэрді СА күзетшілері қорлап, түрлі тәсілдермен мазақтады және жиі ұрып-сапалады. "Үшінші санаттағы" тұтқын (яғни, Германия мемлекеті үшін ерекше қауіпті деп есептелген) ретінде Бауэрге бірнеше сағат бойы қабырғаға қарап тұруға мәжбүр етті, ал СА сақшылары оның тізелерін таяқпен ұрып, басын қабырғаға соқты. Бауэр лагерьтің дәретханасын күнделікті тазалауға мәжбүр болғанын айтқаннан басқа, Хьюбергтегі өзінің басынан өткен оқиғаларын ешқашан еске алмады, себебі ол оған тым ауыр тиді. Бауэр Хьюберг туралы естеліктерінде Шумахерді жоғары бағалады, ол бір қолын жоғалтқан және соғыстағы жараларынан үнемі азап шеккенімен, өз принциптерінде тұңғыш болып, сақшылардың қорлауын шағымсыз қабылдады. Нацистерге қарсы белсенді түрде оппозиция жасаған, Рейхстагтағы СДПК депутаты болған, жасы үлкен және танымал Шумахер Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін концлагерьде қалды (оның денсаулығы күрт нашарлады), ал жас және көпшілікке беймәлім Бауэр босатылды. 1933 жылдың қараша айында Бауэр Хьюбергтен жаңадан құрылған түрмеге, Оберр Кухберг концлагеріне ауыстырылды, ол Ульмдегі бұрынғы армия казармаларында орналасқан. Аталған лагердегі сақшылар СА емес, кәсіби полиция қызметкерлері болды және жағдай жақсырақ еді. 1933 жылы саяси тұтқындар нацистік режимге адалдықтарын білдірген мәлімдемеге қол қойса, босатылу мүмкіндігі туды. 1933 жылдың 13 қарашасында "Ульмер Тагблатт" газетінде сегіз тұтқынға алынған социал-демократтың жаңа режимге адалдықтарын жариялаған хаты жарияланды, осының нәтижесінде олар босатылды. Осы мәлімдемеге қол қойғандардың бірі Бауэр болды, ол өзін соншалықты қорланған сезінді, сондықтан өмірінің осы бөлігі туралы ешқандай әңгімеге жол бермеді. Кәсіптік мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы заңға сәйкес ол қызметтен алынды. Шумахерге де осындай мәлімдемеге қол қою шартымен босату ұсынылды, бірақ ол бас тартты, өзінің сенімдеріне опасыздық жасаудың орнына, концлагерьде мәңгі қалуды жөн көрді. Бауэр кейін Шумахерді өзіне адал болған адам деп мақтағанда, оның бұл мақтауының көп бөлігі декларацияға қол қоюдағы өз әрекеттеріне деген өкінішін білдіргендей болды.

Жер аудару

1936 жылы Бауэр Данияға эмиграциялады. Данияға келгеннен кейін көп ұзамай, Бауэрді Дания полициясы еркек жыныстық қызметкермен сексуалдық қатынас жасағаны үшін ұстады. Данияда гомосексуализм заңды болғанмен, бір жынысты жыныстық қызметкердің қызметін пайдалану заңсыз еді. Бауэр полицияға сол жыныстық қызметкермен сексуалдық қатынас жасағанын мойындады, бірақ ол ақша төлегенін батыл түрде жоққа шығарды. Неміс оккупациясынан кейін 1940 жылдың сәуір айында Дания билігі оның тұруға рұқсатын алып тастап, үш айға лагерьке қамады. 1941 жылдың 1 желтоқсанында Бауэрдің бірінші туысы Эрих Хирш және оның тәтесі Паула Хирш, екеуі де Штутгартта қалған, Штутгарт полициясымен ұсталды және 1013 Штутгарт яхудилерімен бірге пойызға мінгізілді. Пойыз Ригаға жетті, онда барлық яхудилер Ригадан тысқары жерге шығарылып, латыш ынтымақтастарымен атылды. 1943 жылдың қазан айында нацистер Дания яхудилерін Терезиенштадт концлагеріне депортациялауды бастағанда, ол жасырын өмір сүре бастады. Егер Бауэр гомосексуалист болса, Германияда немесе нацистер басып алған Данияда қалу оған одан да үлкен қауіп төндіретін еді. Өзін қорғау үшін ол 1943 жылдың маусымында Дания балабақшасының мұғалімі Анна Мария Петерсенге ресми түрде үйленді. Кейбір авторлар, мысалы биограф Ронен Штейнке, Бауэрдің гомосексуалист болғанын айтса, басқалары бұл дәлелденбегенін санайды. 1943 жылдың қазан айында Дания үкіметі отставкаға кеткеннен кейін және нацистер әскери жағдай жариялағаннан кейін, ол Швецияға қашып кетті, бұл Даниядағы яхуди халқына қауіп төндірді. Бауэр 8 күн бойы жертөледе жасырынды және 1943 жылдың 13 қазанында түнде Даниядан Дания балық аулау қайығымен шығып, ата-анасы, әпкесі, күйеуі және екі жүрегінен туған інісін Швецияға алып кетті. Гетеборгта қысқа уақыт тұрғаннан кейін Стокгольмге кетіп, Бауэр Вилли Брандт және басқалармен бірге Sozialistische Tribüne журналын құрды. Ол Стокгольм университетінде заң студенттеріне сабақ беріп және мұрағатта жұмыс істеу арқылы өзін асырады. Бос уақытында экономикадан Наполеонға дейінгі тақырыптарды қамтитын кітаптар жазды. 1945 жылы оның әкесі Людвиг Саведаленде тұрғанда лейкемиядан қайтыс болды.

Германияға оралу

Бауэр 1949 жылы Германияға оралды, соғыстан кейінгі Федералдық Республика (Батыс Германия) құрылып жатқан кезде, ол тағы бір рет сот жүйесіндегі мемлекеттік қызметке кірді. Бастапқыда ол Брауншвейгтегі округтік соттардың директоры, кейіннен АҚШ округтік прокурорына тең дәрежедегі қызметкер болды. 1956 жылы Гессенде, Франкфурттағы Generalstaatsanwalt (мемлекеттік прокурор) болып тағайындалды. Бауэр бұл лауазымда 1968 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. 1957 жылы нацистік лагерьлердің бұрынғы тұтқыны Лотар Германның көмегімен Бауэр Израильдің барлау қызметі Моссадқа қашқан Холокостты жоспарлаушы Адольф Эйхманның Аргентинадағы тұрағы туралы ақпаратты жеткізді. Германның қызы Сильвия 1956 жылы Клаус Айхман есімді адаммен танысып, ол әкесінің нацистік ерліктерімен мақтанған. Герман Фриц Бауэрге, сол кезде Батыс Германиядағы Гессен жерінің бас прокурорына хабарлаған. Герман содан кейін қызына жаңа танысының отбасын зерттеуді тапсырды; ол Айхманның үйінде оның өзімен кездесті, ол Клаустың әкесі екенін айтты. Бірақ көп ұзамай Клаус келіп, Эйхманға «Әке» деп сөйледі. 1957 жылы Бауэр бұл ақпаратты Моссад директоры Исер Харелге жеткізді, ол бақылау үшін агенттерді тағайындады, бірақ бастапқыда нақты дәлелдер табылған жоқ. Бауэр Германия полициясына да, елдің заң жүйесіне де сенбеді, себебі ол оларға хабарласа, олар Эйхманды ескертеді деп қорқыды. Сондықтан ол тікелей Израиль билігіне жүгінуді шешті. Бауэр Германия үкіметінен Эйхманды Аргентинадан экстрадициялауға күш салуды сұрағанда, Германия үкіметі бірден теріс жауап берді. 2021 жылы Айхманды ұстауға геолог Герхард Кламмердің үлкен үлес қосқаны белгілі болды, ол 1950 жылдардың басында Аргентинаның Тукуман провинциясындағы құрылыс компаниясында Эйхманмен бірге жұмыс істеген және Бауэрге Эйхманның нақты мекенжайын және Кламмермен бірге түскен суретін берген. Кламмер неміс дін қызметкері Жизельер Польмен және епископ Герман Кунстпен байланыста болды, оларға ол Кламмердің суретінен қиып алынған беті бар ақпаратты жіберді. Кунст өз кезегінде дәлелдерді Бауэрге тапсырды. Бауэрдің дереккөздері құпия болып қалды және Кламмердің қайта құрастырылған суреті 2021 жылға дейін жарияланбады. Моссадтың Исер Харел Фриц Бауэрдің Эйхманды ұстаудағы маңызды рөлін мойындады және ол Израиль билігін оны ұстап, Израильге депортациялау операциясын ұйымдастыруға талап еткенін мәлімдеді. Шломо Дж. Шпиро Харельдің «Гарибальди көшесіндегі үй» кітабының кіріспесінде Бауэрдің жалғыз әрекет етпегенін, Гессен министр-президенті Георг Август Зинн оған сыпайы түрде көмектескенін айтты. Бауэр соғыстан кейінгі әділеттілік пен нацистік режимнің құрбандарына өтемақы төлеу жөніндегі күш-жігерде белсенді қатысты. 1958 жылы ол 1963 жылы ашылған Франкфурттағы Аушвиц процесінде көптеген жеке талаптарды біріктіретін топтық сот ісін растауға қол жеткізді. Бауэр 1935 жылғы Германияның қылмыстық кодексінің 175-бабын алмастыруды талап етті, ол «гомосексуализмді білдіруді» қылмыстық қылмыс деп жариялаған, яғни гейлер тіпті өздерінің сексуалдық бағытын жарияласа да қылмыстық жазаға тартылатын. Батыс Германияда 1935 жылғы 175-бап 1969 жылға дейін күшінде болды, бұл гейлердің өмірін шыдайсыз етті. Өзінің сексуалдық бағытына назар аударудан қорқып, Бауэр 175-бапты жоюды талап етпеді, оның орнына 1871 жылғы 175-бапқа қайта оралуды ұсынды, ол гомосексуалды қатынасты қылмыстық қылмыс деп санайтын. 1968 жылы неміс журналисі Герхард Шчеснимен бірлесіп Бауэр «Гуманистік одақ» (Humanist Union) құрды, ол адам құқықтарын қорғайтын ұйым. Бауэр қайтыс болғаннан кейін Одақ Фриц Бауэр сыйлығын беруге қаражат бөлді. Тағы бір ұйым, 1995 жылы құрылған Фриц Бауэр институты, азаматтық құқықтарға арналған коммерциялық емес ұйым, ол тарих пен Холокосттың салдарына назар аударады. Фриц Бауэрдің еңбегі Батыс Германияда тәуелсіз, демократиялық сот жүйесін құруға, сондай-ақ нацистік соғыс қылмыскерлерін соттауға және қылмыстық құқық пен жазалау жүйелерін реформалауға үлкен үлес қосты. Соғыстан кейінгі неміс сот жүйесінде Бауэр өзінің саяси көзқарастарына байланысты даулы тұлға болды. Ол бірде: «Мен сот жүйесінде жер аударылғандай өмір сүремін», - деген. Бауэр 64 жасында Франкфурт-на-Майнеде қайтыс болды. Ол ваннада суға батып қайтыс тапқан. Салдарынан ол алкоголь ішкен және ұйқыға арналған дәрілер қабылдаған.

Шығармалары

"Ди Кригсверкрехер вор Геурт" ("Соғыс қылмыскерлері сот алдында"), Ханс Феликс Пфеннингердің постскриптісімен. Жаңа халықаралық кітапхана, Еуропа, Цюрих, 1945. Das Verbrechen und die Gesellschaft ("Қылмыс және қоғам"). Эрнст Рейнхардт, Мюнхен, 1957. Жыныстық қатынас және қылмыс. Қылмыстық құқық реформасына қатысты еңбектер ("Сексуалдық және қылмыс"). Фишер, Франкфурт, 1963. Жаңа зорлық. Германия Федеративтік Республикасында бақылау органының қажеттілігі ("Жаңа қысым"). "Руф және Эхо" журналының басылымы, Мюнхен, 1964. Мемлекеттік билікке қарсылық. Мыңжылдықтардың құжаттары ("Мемлекеттік күшке қарсылық көрсету"). Фишер, Франкфурт, 1965. Құқықтық тәртіптің адамгершілігі. Таңдалған жазбалар ("Заңдық процестің адамгершілік құндылықтары; таңдалған құжаттар"). Жоахим Перельс және Ирмтруд Вояк, Campus Verlag, Франкфурт/Нью-Йорк 1998.