Кіріспе

Қылмыстық қорғаныс

Қате сәйкестік – қылмыстық құқықта қылмыл жасады деген айыпталған адамның кінәсіздігін дәлелдейтін қорғаныс шарасы. Бұл қорғаныс, қылмыстың куәгерінің айыпталушыны қате танығанын, ал шындығында куәгер көрген адам басқа біреу болғанын дәлелдеу арқылы айыпталушының кінәлі екенін көрсететін дәлелдерді күштен шығаруға бағытталған. Айыпталушы куәгердің есте сақтау қабілетін (мысалы, тану жалған естелік нәтижесі болуы мүмкін деген жорамалмен) және куәгердің қабылдауын (мысалы, куәгердің көру қабілеті нашар болған немесе қылмыс жарық аз түсетін жерде болған деген жорамалмен) сұраққа тоқтатуға құқылы. Қылмыстық істе айыптау тарапы айыпталушының кінәсін орынды күмәнді жоқ ететіндей дәлелдеуі тиіс болғандықтан, айыпталушы қазылар алдында куәгердің көргенін немесе есінде сақтағанын күмәндандыруға тиіс. Ғылыми зерттеулер қате танудың жиі кездесетін құбылыс екенін көрсетсе де, қазылар куәгерлердің куәліктеріне өте жоғары сенім артады, әсіресе куәгер айыпталушыны дұрыс танығанына сенімді болған жағдайда.

Зерттеулер

Көптеген тәжірибелер куәгерлердің естеліктерін қалай манипуляциялауға болатынын көрсетті. Элизабет Лофтустың бір зерттеуінде, қатысушыларға көлік апатының бейнежазбасы көрсетіліп, содан кейін олардан: "Көліктер соқтығысқанда қанша жылдамдықпен келе жатқан еді?" немесе сол сұрақ "соқтығысты" етістігінің орнына "жарып жіберді" етістігімен ауыстырылып қойылды. "Жарып жіберді" деген сөз қолданылған сұраққа жауап бергендер жылдамдықты жоғарырақ бағалады. Бұдан әрі, оқиға орнында сынған шыны бар ма деген сұраққа "жарып жіберді" дегенді естігендер, бейнежазбада мүлде сынған шыны болмаса да, көбінесе "иә" деп жауап берді. Генетикалық саусақ іздері және ДНК-дәлелдері қазір кең таралғандықтан, куәгерлердің көрсетуіне негізделген көптеген сот үкімдері қайта қаралып жатыр. Innocence Project жобасының мәліметінше, ДНК арқылы ақталған істердің 73%-ы куәгерлердің жаңылысқандығына байланысты.

Кейс-студиялар

Авраам Линкольн 1858 жылы Уильям "Дафф" Армстронгты қорғау үшін жаңылысқан сәйкестікті пайдаланды. Ол фермерлік күнтізбеге сілтеме жасап, куәгердің ай жарығында Армстронгты көрген деген шаруаның айтуынша, сол түні айдың орны жеткілікті жарық бермегенін дәлелдеді. Армстронг кінәсіз деп танылды.

Адольф Бек

Ұлыбританиядағы қате сәйкестендірудің танымал жағдайы – Адольф Бек есімді адамның бірнеше жыл түрмеде алаяқ ретінде отырып, жазасын өтеген соң босатылуы, ал кейін сол алаяқтың ұқсас келбетті нағыз алаяқ екені ұсталғанша, сол күдікпен қайтадан тұтқындалуы.

Рональд Коттон

Басқа бір қате тану жағдайы – Рональд Коттонның ісі. 1984 жылдың шілдесінде бір ер адам Солтүстік Каролина штатының Берлингтон қаласында Дженифер Томпсонның үйіне бұзып кіріп, оны зорлады. Шабуыл кезінде ол шабуылшының бетін мұқият қарап, аман қалса оны анықтауға бекінді. Оған суреттер көрсетілгенде, ол Коттонды шабуылшы деп таныды. Екі рет сотта оған қарсы куәлік беріп, оны танығанын мәлімдеді. Коттон зорлау және ұрлық жасағаны үшін кінәлі деп танылып, өмір бойына 54 жылға бас бостандығынан айырылды. Пул Томпсон мен Уильямсты зорлағанын мойындап, 70 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол 2000 жылы түрмеде рактан қайтыс болды. Томпсон куәгерлердің көрсетулеріне қатысты сыншы болып кетті, себебі олардың сенімсіз екені дәлелденді. Кінәсіз адам Коттонның сотталып, түрмеге қамалуына себепкер болғанын білгеннен кейін, ол өте қатты өкінді. ДНҚ-анализімен дәлелденген қате айыпталу себебімен босатылғаннан кейін, Коттон Солтүстік Каролина штатынан 110 000 доллар өтемақы алды.

SODDI қорғанысы

SODDI қорғанысы ("Басқа біреу жасады" немесе "Басқа біреу істеді") – қылмыс (мысалы, кісі өлтіру немесе шабуыл) жасалғанын айыпталушының жоққа шығармауы және өзін-өзі қорғауға бармауы, егер ол оны жасаған жоқ деп мәлімдесе қолданылатын сленгтік термин. Кісі өлтіру, зорлау немесе шабуыл ісінде SODDI қорғанысы көбінесе қате сәйкестендіру қорғанысымен және/немесе алиби қорғанысымен бірге қолданылады. SODDI қорғанысын қолдануға болатын тағы бір кең таралған жағдай – полиция бірнеше адам бар көлікте немесе тұрғын үйде заңсыз заттар тапқан кезде туындайды. Мұндай жағдайда, қатысушылардың әрқайсысы заңсыз затқа иелік еткен басқа біреуін айта алады. Холмс пен Оңтүстік Каролина ісі, 547 U. S. 319, 126 S. Ct. 1727, 1731, 164 L. Ed. 2d 503 (2006) бойынша АҚШ Жоғарғы Соты Оңтүстік Каролина штатының заңы, мемлекеттік айыптама "күшті" болған жағдайда SODDI қорғанысын ұсынуға тыйым салғаны үшін, қорғануға құқық берілгені үшін Конституцияның алтыншы түзетуіне қайшы екенін анықтады.