Кіріспе

1961 жылы Агата Кристи жазған "Сары жылқы" романы - британдық жазушы Агата Кристидің детективтік көркем шығармасы. Оны алғаш рет Ұлыбританияда Колинз Крийм Клубы 1961 жылы 6 қарашада, ал АҚШ-та келесі жылы Додд, Мид және Компания баспасында жариялады. Ұлыбританияда он бес шиллингке сатылады (15/ = 75p) танымал құпия жазушы Ариадне Оливердің естуі бойынша, ол Pale Horse деп аталатын ескі қонақ үйден қайта жаңартылған үй туралы естіді. Үйде үш заманауи "адамгер" тұрады, оларды Тирза Грей басқарады. Ол сол аймақтағы үйлерді аралап жүргенде, ол коляскада жүретін және байлығының себебін түсінбейтін Венаблс мырзамен кездеседі. Марк сонымен қатар Плеитті атқа барады, ал Тирза Грей онымен ол дамытты деп мәлімдейтін қашықтықтан өлтіру қабілетін талқылайды. Артқа қарап, Марқаға әйелдің өзіне қандай қызмет көрсетуге дайын екенін айтып отырғандай көрінеді. Полиция тергеу барысында куәгер Захария Осборнның айтуынша, қаза болғанға дейін Горман әкесінің соңынан ерген адам болған. Кейіннен Осборн полицияға сол кісінің мүгедек арбада отырғанын айтады. Ол адам, Вейнаблс, полиомиелиттен мүгедек болып, аяғының атрофиясынан тұруға қабілетсіз екенін білгенімен, Осборн оның сәйкестендірілуіне сенімді болып, Вейнаблс өзінің мүгедектігін жасамалап қоюы мүмкін екенін айтады. Марктың қыз досы Гермия оның үдемелі қорқынышына мән бермейді және ол оған қарсы болады. Алайда, оған Ариадне Оливердің және қадірлі пастордың әйелі Дэйн Калтроптың қолдауы бар. Марк сонымен қатар аймақта кездескен Кэтрин "Джинджер" Корриганды одақтас етеді және Поппиді Pale Horse ұйымы туралы сәтті шығарады. Джинджер Поппиден Бирмингемдегі мекен-жайды алады, онда Марк адвокаттан шығарылған адвокат Брэдлимен кездеседі, ол Брэдлидің белгілі бір уақыт ішінде біреудің өлетінін және клиенттің басқаша ойнайтынын заң бұзбай, Pale Horse жұмыс істейтінін көрсетеді. Егер бұл мерзім ішінде қайтыс болса, онда клиент төлеуі тиіс. (Бір клиентіміз қарсы келе жатқан пойыздың алдына құлап, қаза тапты). Инспектор Лежуннің келісімімен және Джинджердің ынтымақтастығымен Марк өзінің бірінші әйеліне, оны Джинджер ойнайтын, өлтіруді сұрауға келіседі. Марқа Палд-Хорстегі қандай да бір рәсім кезінде Тирзаның электр құрылғысы арқылы зұлым рухты жібергенін көреді. Көп ұзамай Джинджер ауырып, денсаулығы нашарлай бастайды. Өкінішке орай, Марк Поппиге қайтадан жүгінеді, ол оның досы Эйлин Брэндонның CRC (Customers' Reactions Classified) деп аталатын зерттеу ұйымынан кеткенін айтады, бұл Pale Horse-мен байланысты болып көрінеді. Г-жа Брэндон сұхбат алған кезде, ол өзі де, г-жа Дэвис те ұйымның жұмысында жұмыс істегенін, олар қандай тағамдар, косметика және патенттік дәрі-дәрмектер туралы мақсатты адамдарды сұрап көргенін айтады. Ариадне Оливер Маркпен өзінің жасаған негізгі байланысымен байланысады: Палд Аттың тағы бір құрбаны (Мэри Делафонтейн) ауру кезінде шашын жоғалтты. Леди Хескет Дюбуамен де солай болды, және Томассинаның шашы жекпе-жек кезінде оңай тартылып кетті. Оның үстіне, Джинджер өзінің шашын да түгере бастады. Марк симптомдардың талиймен улану екенін, шайтанның қолынан өлтіру емес екенін біледі. Озборнның "Белгісіз жылқы" ұйымының артында тұрған ми екені және оның қара сиқыр элементі оның қате бағыттауының бір бөлігі болғаны белгілі болды. Қылмыстар құрбандар CRC зерттеуінде атаған өнімдерді уланған өнімдермен алмастыру арқылы жасалған. Осборнның Вениблзді кінәлаудағы шатастығы үлкен қателік болды. Осборн тұтқындалғаннан кейін, Марк пен Джинджер (оның жағдайы жақсарып келеді) бір-біріне қосылады.

Кристидің басқа да туындыларында қайталанған кейіпкерлер

Ариадне Оливер «Паркер Пайн тергейді», «Карточкалар үстелде», «Миссис МакГинти өлді», «Өлі адамның ақымақтығы», «Үшінші қыз», «Хэллоуин кешінде» және «Филдер есінде сақтайды» шығармаларында да пайда болады. Полковник Деспард (майор Джон Деспард ретінде) және Рода Доуес (қыз есімі) екеуі де «Карточкалар үстелде» романында кездеседі. Денел және Миссис Кэлтроп екеуі де «Қозғалмалы саусақ» романында пайда болады.

Әдеби мәні және қабылдануы

Фрэнсис Айлс (Энтони Беркли Кокс) 8 желтоқсан 1961 жылы шыққан «The Guardian» газетінде романды жоғары бағалады: «Агата Кристи – мәңгілік қозғалысқа ең жақын нұсқа. Ол ешқашан тоқтамайды, сонымен қатар, көбінесе шашты қасыққа дәл түсіреді. Егер кейде бұл автоматты машиналарды еске түсірсе, тұтқасын тартып, дайын өнімді алатындай, онда бұл автоматты машинаға жасалған мақтау, әрі Миссис Кристиге ешқандай сын емес. Себебі, «Christie» машинасынан соңғы алынған өнім тек стандартқа ғана сай емес, тіпті одан да жоғары сапалы. «Сары жылқы» – осы зауыттан соңғы уақытта шыққан ең жақсы үлгі, және бұл көп нәрсені білдіреді. Қара магия тақырыбы шеберлікпен және зұлымдықпен берілген, ал оның мәнін ашу кешірілмес қате болар еді. Бұл кітапты ешкім (қайталап айтамын, ешкім) жіберіп алмауы керек». Айлс бір аптадан кейін жарияланған газеттің сыншыларының жыл соңындағы таңдауында осы романды өзінің сүйіктісі деп атады, былай деп жазды: «Бұл жыл қылмыстық фантастика үшін ерекше болған жоқ, бірақ әдеттегідей бір-екі бірінші сыныпты туынды болды. Ең қызықты жұмбақ – әрине, Агата Кристидің «Сары жылқы» романы». Роберт Барнард: «Жақсы, кейінгі үлгі – еркін құрылған, бірақ тартымды, фантастикалық орталық идеясы бар. Сюжет қара магияның күшті ықпалымен Murder Inc. сияқты ұйымды қамтиды. Сондай-ақ, 50-жылдары Батыс елдерінде танымал болған «The Box» деп аталатын псевдоғылыми құбылысты қолданады (Ваугты ақылдан бездіруге жеткізген нәрселердің бірі, «Пинфольд» романында баяндалғандай)». «Entertainment Weekly» журналының #1343 44 санындағы («Бинге!» мақаласы, 26 желтоқсан 2014 – 3 қаңтар 2015) жазушылар «Сары жылқы» романын «EW сүйіктісі» деп атап, «Агата Кристидің тоғыз ұлы романы» тізіміне қосты.

Басқа шығармаларға сілтеме

Кристидің ертедегі кейіпкерлерінің бірнешеуі осы кітапта қайта пайда болады. Ариадне Оливерден басқа, Майор Деспард пен оның әйелі Рода («Карталар үстелінде» танысып, ғашық болған) де сюжетке қатысады. «Көшіп тұрған саусақ» кітабындағы Дэн Калтроп ханым да шамамен сол рөлде қайтадан көрінеді: жамандықты тоқтатуды қалайтын, ақылға қонымды, бірақ берілген христиан. Миссис Оливер тойға баруға қорқады, себебі оның бұрынғы Кристи романындағы – «Өлі адамның ақымақтығы» романындағы – көрінісін оқыған оқырмандарға бұл себебі түсінікті болады.

Тарихи дереккөздер

Бұл роман Кристидің кітаптарының арасында ерекше көзге түседі, себебі оқырмандар кітаптағы сипаттамадан талиймен уланудың белгілерін танып, кем дегенде екі адамның өмірін сақтап қалған. 1975 жылы Кристи Латын Америкасынан келген бір әйелден хат алды, ол талиймен уланудың белгілерін танып, осылайша әйелін күйеуінің баяу улануынан құтқарды. 1977 жылы Катардан келген 19 айлық сәби түсініксіз ауруға шалдықты. Сәби Лондонға жеткізілген соң, «The Pale Horse» романын оқып жүрген медбике Марша Мейтленд, сәбидің талиймен уланғанын дұрыс анықтады. Тағы бір жағдайда, 1971 жылы бірнеше адамды, оның ішінде үшеуін өлімге жеткізген, сериалдық кісі өлтіруші Грэм Фредерик Янг осы кітаптың арқасында қолға түсті. Шотландиялық полициямен кеңескен дәрігер «The Pale Horse» романын оқып, құпия «Бовингдон жәндігі» (өлімдер Англияның Бовингдон қаласындағы фабрикада болған) шын мәнінде талиймен улану екенін түсінді. Роман сондай-ақ «Менса қырқыны» деп аталған оқиғаға «шабыт» берген деп есептеледі. 1988 жылы Менса клубының мүшесі Джордж Трепал көршілері Пай мен Пегги Карр және олардың балаларын Coca Cola Classic бөтелкелерінің сегіздік жинағына талий қосып улады. Пегги Карр көз жұмды, ал қалғандары осы шабуылдан аман қалды.

ITV-ге бірінші бейімделу

Романды алғаш рет 1996 жылы ITV телеарнасы 100 минуттық телефильмге бейімдеді, онда Марк Истербрук рөлін Колин Бьюкенен сомдады. Бұл нұсқада Ариадне Оливер кейіпкері болмады. Онда Истербрук Горман әкесін өлтіруде күдікке түседі. Бастапқыда, кісі өлтірулерді Вейнаблс ұйымдастырғандай көрінеді, бірақ ол мүгедек емес екені белгілі болады, алайда соңында Осборн әлі де кісі өлтіруші болып табылады.

Француздық бейімдеу

Ол 2016 жылы француз телесериалы "Агата Кристидің кішкентай қылмыстары" сериясының бір бөлімі ретінде бейімделді.

BBC адаптациясы

2019 жылдың маусым айында BBC және Mammoth Screen үшін бірнеше Кристи туындыларын жазған Сара Фелпс "Сары жылқы" романының жаңа бейімдемесін жазатыны жарияланды. Екі бөлімдік сериал 2020 жылдың 9 және 16 ақпанында BBC One арнасында көрсетілді. Актерлік құрамында Марк Истербрук рөлінде Руфус Севелл, инспектор Лежеун рөлінде Шон Пертуи, Захария Осборн рөлінде Берти Карвел, Гермия рөлінде Кая Скоделарио, ал Шейла Атим, Рита Тушингхэм және Кэти Кира Кларк – Мач-Дипингтің "құдайы қыздары" рөлінде болды. Бұл романға шамалы ғана негізделген, көптеген маңызды тұрғыда романнан ауытқыған, соның ішінде Марк Истербрук екі рет үйленген антигерой ретінде бейнеленген. The Independent газеті "дәстүрлі детективтік қызығушылыққа қарамастан, қанағаттанарлық аяқтамасы бар" деп атап көрсетті, ал The Telegraph газеті "Агата Кристидің бұл жаңа өңдеуіне тышқанға толы ас үйді қосып жіберді" деп мәлімдеді.