Кіріспе
Жылқының жабдығы – ат мінген кезде қолданылатын білік түрі. Ол бірқатар қысқыш білік пен қарапайым біліктің элементтерін біріктіреді. Осыған байланысты, пелхам білігі қос баулы жиектей жұмыс істейді, және қос баулы жиек сияқты, әдетте "қос" баулы жиектері болады: қысқыш баулы жиектер және қарапайым баулы жиектер. Пелхам білігінде білік сабы және атқа қысқыштай қысым түсіре алатындықтан, ол қысқыш білік деп есептеледі. Барлық қысқыш біліктер сияқты, пелхам білігі ауыз тесігін, сатып алуға және рычагтарға арналған қолдарды, білік сабының төменгі жағында баулы жиекті бекітуге арналған сақинаны және қысқыш тізбегін қамтиды. Бірақ қарапайым білік сияқты, пелхам білігінің ауыз тесігінің екі жағында да білік сақинасы бар. Кейбір қысқыш біліктер сияқты, пелхам біліктерінің "бос" сабы ауыз тесігіне қарапайым біліктің сақиналары сияқты жалғастырылған. Екі жиек жиектері қолданылғанда, оны қысқыш жиектен ажыратуға көмектесу үшін, қарапайым жиек әдетте кеңірек болады. "Каубой пелхамы" – бұл батыс стиліндегі, жақтары бос қысқыш білік, ауыз тесігінде қосымша сақиналары бар, бұл екінші жиек жиектерін қосуға мүмкіндік береді.
A pelham bit is a type of bit used when riding a horse. It has elements of both a curb bit and a snaffle bit. In this respect a pelham bit functions similar to a double bridle, and like a double bridle it normally has "double" reins: a set of curb reins and a set of snaffle reins. Because it has a bit shank and can exert curb style pressure on the horse, it is considered a curb bit. Like all curb bits, a pelham bit has a mouthpiece, shanks with both purchase and lever arms, a ring for rein attachment at the bottom of the shank, and a curb chain. But like a snaffle bit, a pelham bit also has a bit ring on either side of the mouthpiece. Like some curb bits, a pelham bit usually has "loose" shanks hinged at the mouthpiece in the same way that the rings of a snaffle bit are hinged. When two sets of reins are used, the snaffle rein generally is wider, to help distinguish it from the curb. A "cowboy pelham" is a western style of loose jawed curb bit with additional rings at the mouthpiece allowing a second set of reins to be added.
Іс-қимыл
Ілгек аттың басының бірнеше бөлігінде әрекет етеді, қай бауы қолданылғанына байланысты. Ауыздық, егер тізгін немесе кернеу бауы қолданылса, аттың тістегі, тілі және ерінге қысым жасайды. Кернеу тізбегі мен ауыздықтың құрылымы аттың аузына түсетін қысымның дәрежесін өзгерте алады. Егер ілгектің ауыздық бөлігі жоғары көтерілген немесе буынды болса, ауыздың жоғары жағына әсер етеді. Кернеу бауы қолданылғанда, жоғарғы бөлікке қысым түседі, ал қысымның күші жоғарғы салдақ (иелену иілімі) пен төменгі салдақтың (тетік иілімі) арақатынасына тікелей байланысты. Барлық ілгектер жоғарғы бөлікке қысым жасайды. Кернеу бауы қолданылғанда, кернеу тізбегі арқылы иекке қысым түседі. Тізгін бауынан түсетін тікелей қысым, ауыздықтың нақты дизайнына байланысты, аттың аузының қабырғаларына қысым түсіруі мүмкін.
Шеңбер
Pelham - бұл рычагты біт, яғни ол күшті арттырады, бірақ міншінің қозғалысын азайтады. Снаффл бітінен айырмашылығы, тоқтау тізгіні тізгін қысымын біт геометриясы мен сабақтың ұзындығына байланысты бірнеше есеге дейін күшейте алады. Сабақтардың ұзындығы ("Tom Thumb") және одан ұзын болады, бірақ көбісі бірнеше сантиметрден кем. Біт қатаңдығында ауыздықтан шеке сақиналарына дейінгі қашықтық – "сатып алу рычагы", және ауыздықтан ең төменгі тізгін сақинасына дейінгі қашықтық – "сабақ" немесе рычаг, маңызды рөл атқарады. Төменгі сабақтың жоғарғы сабаққа қатысты ұзындығы рычагты, демек, тоқтау ойығы мен ауыздың жоғары жағына түсетін қысымды арттырады. Жоғарғы сабақтың төменгі сабаққа қатысты ұзындығы сопаға түсетін қысымды арттырады, бірақ ауыздың жоғары жағына көп қысым жасамайды. Дегенмен, ұзын сабақты біттер ауызға қысым жасамас бұрын, қысқа сабақты біттерге қарағанда артқа қарай көбірек бұрылуы керек. Сондықтан, ұзын сабақты бітте жылқыға аузына айтарлықтай қысым түспес бұрын жауап беруге көбірек мүмкіндік беріледі, қысқа сабақты біттегіден гөрі. Осылайша, ұзын сабақ ат пен мінші арасындағы байланысты жақсартады, бірақ қатаңдықты арттырмайды. Бұл тоқтау тізгінінің тартылуына тікелей байланысты. Егер бітте 1,5 дюймдік шекесі және 4,5 дюймдік төменгі сабағы болса, онда шеке мен төменгі сабақтың арақатынасы 1:3, ал шеке мен (жоғарғы + төменгі) сабақтың арақатынасы 1:4 болса, онда тізгінге бір фунт күш түсіргенде аттың аузына 4 фунт күш түседі (4 Ньютонға 1 Ньютон). Егер бітте 2 дюймдік шекесі және 8 дюймдік сабағы болса (1:4 арақатынасы), онда тізгінге бір фунт күш түсіргенде біт 5 Ньютонға 5 Ньютондық кернеу тудырады (5 Н/Н). Арақатынасы қандай болса да, сабақ неғұрлым ұзын болса, ауызға белгілі бір қысым жасау үшін тізгінге соғұрлым аз күш қажет. Демек, егер аттың аузына белгілі бір қысым түсіргіңіз келсе, 2 дюймдік сабаққа 8 дюймдік сабаққа қарағанда көбірек тізгін қысымы қажет болады.
The relation of the purchase arm—the length from the mouthpiece to the cheekpiece rings—and the "shank" or lever arm—the length from the mouthpiece to the lowest rein ring, is important in the severity of the bit. A long lower shank in relation to the upper shank increases the leverage, and thus the pressure, on the curb groove and the bars of the mouth. A long upper shank in relation to the lower shank increases the pressure on the poll, but does not apply as much pressure on the bars of the mouth. However, longer shanked bits must rotate back further before applying pressure on the horse's mouth than shorter shanked bits. Therefore, the horse has more warning in a long shanked bit, allowing it to respond before any significant pressure is applied to its mouth, than it would in a shorter shanked bit. In this way, a longer shank can allow better communication between horse and rider, without increasing severity. This is also directly dependent on the tightness of the curb chain. If the bit has a 1.5" cheek and a 4.5" lower shank, thus producing a 1:3 ratio of cheek to lower shank, while the ratio of the cheek to (upper + lower) shank is 1:4, and producing 4 pounds force of pressure on the horse's mouth for every 1 pound force (4 newtons per newton) placed on the reins. If the bit had 2" cheeks and 8" shank (ratio of 1:4), the bit will produce of tension for every one applied by the reins (5 N/N). Regardless of the ratio, the longer the shank, the less force is needed on the reins to provide a given amount of pressure on the mouth. So, if one were to apply of pressure on the horse's mouth, a 2" shank would need much more rein pressure than an 8" shank to provide the same effect.
Ауыздық
Көптеген басқа бөліктер сияқты, пельхамның қатты немесе буыны бар ауыздық бөлігі болуы мүмкін. Егер қатты болса, ол дерлік түзу "Муллен" ауыздықтан орташа портқа дейін болуы мүмкін. Пельхамның ауыздығы тілге, ауыздың төбесіне және тікенектерге түсетін қысымды реттейді. Муллен ауыздық тіл мен тікенектерге тең қысым түсіреді. Порт тікенектерге көбірек қысым түсіреді және тілге кеңістік береді. Жоғары порт ауыздың төбесіне тиген кезде әсер ете алады және ауыздың тіректеріне түсетін қысымды күшейтетін тірек ретінде жұмыс істейді. Буыны бар ауыздықтар "жаңғаққақ" әсерінен тікенектер сынғанда, тікенектерге түсетін қысымды арттырады. Снаффл биттегі буыны бар ауыздықтан айырмашылығы, шұңғырлы бит сияқты буыны бар ауыздық, әсіресе шұңғырдың қысымынан буын алға жылжып, буын ұшы тілге басса, оның әсері өте күшті болуы мүмкін. Ауыздық жылқының аузында снаффл биттерге қарағанда төмен орналасады, әдетте ауыз бұрыштарына ғана тиіп, әжірлер жасамайды. Бит қаншалықты төмен орналасса, ауыздың тіректері соншалықты жұқа болады және қысым соншалықты шоғырланады.
Қалқа тізбегі
Аттың иегінің астындағы ойысқа қысым түсіреді. Бұл аттың аузындағы тістеуге түсетін қысымды күшейтеді, себебі тізбек тартылғанда, ол тірек нүктесі ретінде әрекет етеді. Дұрыс реттелгенде, тізбек бунақтары тегіс жатады және иек астындағы ойыстан босқа ілініп тұрады, тек қана баудың қысымынан шенкелер бұрылғанда ғана жаққа әсер етеді. Қалқан тізбегінің қандай жерде әрекет етуі аттың жеке қажеттіліктеріне байланысты өзгереді, бірақ шенкелер 45 градусқа бұрылғанда тігізісу – бұл жиі қолданылатын стандартты реттеу.
Қолданылуы
Пельхам бітінің бірнеше қолданысы бар. Ағылшын ат спортының түрлерінде, екі тұтқалы жабдық орнына, екі тұтқаны пайдалану қажет болғанда, бірақ екі біт орнату қажет болмағанда ол қолданылады. Пельхам бітісі сонымен қатар поло спортында да қолданылады, онда қос тұтқаның әрекеті қажет, бірақ атты айдаушының тұтқаны реттеу мүмкіндігі шектеулі. Жаңа оқу кезеңінде, пельхам бітісі кейде ағылшын және вестерн ат спортының түрлерінде атты қарапайым біттен қысқа тұтқалы бітке немесе қос тұтқалы жабдыққа көшіру үшін қолданылады. Кейде, біт түрлендіргіш, сонымен қатар пельхамды дөңгелектеу деп те аталады, пельхамды бір жұп тұтқамен пайдалануға мүмкіндік береді. Мұны көбінесе жаңадан бастаушылар мен жол талғамайтын жарыс кезеңіндегі атты айдаушылар қолданады. Дегенмен, түрлендіргішті пайдалану ат спорты жарыстарының көп бөлігінде заңсыз болып табылады.
Жылқы көріністері
Жылқы көрмелерінде пельхам біті кейбір түрлерде қолданылуы мүмкін, бірақ басқаларында тыйым салынған. АҚШ-та пельхам бітін пайдалану, ең көп кездесетіні – жарысқа мініс, кейде секіру және толық жол жарысында. Бұл бітті пайдалану заңды, бірақ жиі қолданылмайды, шоу аңшысы және ағылшын стиліндегі жарыстарда. Ұлыбританияда бұл біт, қос тұяқтың орнына жиі қолданылады, шоу аңшысы, шоу хак, атпен жүру, шоу коб және таулы және жазықты сыныптарында, бірақ жаңадан бастаушылар және жарысқа мініс сыныптарында қолдануға тыйым салынған. Пельхамға кез келген деңгейдегі дрессажда рұқсат етілмейді. Пельхам батыс ат спортының ешбір түрінде заңды емес, онда тек қарабіл немесе иілгіш біт қолданылады.
Жүргізу
Пелам бітінің түрлері көбінесе жүргізу кезінде, тек снайфлмен немесе снайфл мен оверчек үйлесімімен қол жеткізілетіннен артық бақылау қажет болған жағдайларда қолданылады. Саптаманың дизайны мен мөлшері түрлі жарыс түрлерінің ережелерімен реттеледі және үйлесімді жүргізуден аттарды көрсетуге дейін, әртүрлі салаларда кеңінен өзгереді.
Поло
Полода пелхам тізгіні – ең көп қолданылатын екі тізгінің бірі (екіншісі – gag тізгіні). Екі қос тізгіні бір қолмен ұсталады. Көбінесе мойын тізгіні қолданылады, және шабандоздарға атқа отырғанда тізгіні реттеудің қажеті шамалы немесе мүлде болмайды. Көмекші тізгілер әдетте қарағы шегесіне орнатылады. Тізгінің ұзындығы сондай етіп реттеледі, әдетте қолданылатын тізгі – қарағы тізгіні болса, ал құбырлы тізгі тек қажет болған жағдайда ғана қолданылады. Мұндай тәсілдер көрмелік жарыстарда рұхсат етілмейді және тек полоға тән.
Тарих
Бұрышты жамбас австралиялық жеңіл атты әскер және басқа да кавалерия бөлімдерінде кеңінен қолданылды, себебі ол мүмкіндігінше көп жылқының аузына ыңғайлы болу үшін жасалған. Австралиялық үлгідегі ауыздықтың бір жағы тегіс, ал екінші жағы тісті болған. Бұл ауыздықпен түрлі иінтіректерді қосуға да болады.