Кіріспе

Көркем швед полиция қызметкері, Хеннинг Манкелл жасаған Курт Валандер – швед криминалдық жазушы Хеннинг Манкеллдің (1948 – 2015) туындысы. Ол Сканния провинциясының оңтүстігіндегі Мальмё қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан Истад қаласы мен оның төңірегінде өтетін көптеген триллер және детективтік романдардың басты кейіпкері. Валандерді экранда Рольф Лассгард, Кристер Хенрикссон, сэр Кеннет Бранаг және Адам Палссон сомдады.

Өмірбаян

Валландер 1948 жылы дүниеге келген. Оның анасы шамамен 14 жасында қайтыс болды. Ұлттық қызметтен кейін полицияға қабылданды. Жас полицей болғанда, ол тергеп жатқан мас адам ет пышағымен оны жаралауға тырысты (бұл оның алғашқы ісі туралы айтылады). Оның Кристина есімді әпкесі бар. Валландер бір кездері үйленген, бірақ әйелі Мона оны тастап кетті, содан бері ол бүлікшіл жалғыз қызы Линдамен қарым-қатынаста қиындықтарды басынан өткеруде, ол 15 жасындағы өзіне-өзі қол салу әрекетінен мүжілген. Ол сондай-ақ, өмір бойы 7000 рет бір ғана пейзажды сурет салған суретші әкесімен де келіспейді; әкесі Валландердің полицияға қабылданғанын қабылдамады және оны жиі сынайды. Валландер операның жанкүйері, көлікте жүргенде Мария Каллас сияқты әйгілі опера әншілерінің жазбаларын тыңдайды, ал уақыты болғанда операға барады, кейде осы мақсат үшін Данияның Копенгаген қаласына дейін барады. Бір кезде Валландер операны өмірінің мақсаты етіп, полициядан кетіп, операға өнер көрсетуге ұмтылған тенор Стен Виденнің импресариосы болғысы келді. Бірақ Виденнің дауысы жеткіліксіз болды, арманы орындалмады – Валландер үшін (Виден үшін де) зор қайғы болды. Инспектор Валландердің жақын достары аз, ол денсаулығына немқұрайлы қарауымен танымал; ол көп мөлшерде алкоголь мен зиянды тағамдарды тұтынады, жаттығу жасамайды және кейде ашуға беріледі. Ол тергейтін қылмыстарды жеке қабылдайды, қылмыскерлерді ұстауға толыққанды беріледі және істі шешу үшін жоғары лауазымдағы адамдардың бұйрықтарына бағынбайды, бұл көбінесе оның эмоционалдық жағдайына кері әсер етеді. Жылдар өте келе ол жұмысына көңілі толып, полиция болғандығына күмәндеулі болады. Бірде ол полицияның қатыгездігі үшін негізсіз сотталды және мазаланды, сондай-ақ тұман ішінде адамды атып өлтіргендігі үшін кінәлі сезінеді, бұл оны депрессияға түсірді және отставкаға кесіруге жақындатты. Әріптестерімен қарым-қатынасы шиеленіскен, олар оның зиялылығына таңғалып, оның тікелей мінезі мен агрессивті тактикасынан кейде ренжиді. Ол әлеуметтік және отбасылық қарым-қатынастарда жиі қиындыққа тап болады. Әйелімен ажырасқаннан кейін ол бірнеше істе бірге жұмыс істеген прокурор Аннет Бролинмен махаббатқа түсті, бірақ ол үйленген және балалары бар еді, оның үшін ажырасу туралы ойламады ("Жүзсіз өлтірушілер"). Кейінірек ол Ригада (Латвия) кездескен Байба Липамен романтикалық қарым-қатынаста болады, бірақ ол да уақыт өте келе аяқталады. Сериал барысында оған қант диабеті диагнозы қойылады, карьерасының соңына қарай есте сақтау қабілеті нашарлайды, ол Альцгеймер ауруына шалдыққан екенін біледі, осы аурудан әкесі де зардап шеккен.

Британдық телесериалдар

Романдар BBC үшін Yellow Bird және Left Bank Pictures компаниялары түсірген он екі телефильм ретінде бейімделді. Сериалда Уолландер рөлін Кеннет Бранаг ойнайды. Эпизодтар түпнұсқа романдар жарық көрген ретімен түсірілмегендіктен, фильмдердегі басты кейіпкерлердің өмірбаянында өзгерістер болды. Бірінші серияға «Жолдан тайып», «Қорғау қабырғасы» және «Бір қадам артта» романдары кірді. Бұл үш фильм 2008 жылдың жазында Истадта түсірілді, олардың жалпы бюджеті 6 миллион фунт стерлинг (12 миллион доллар) құрады. Олар 2008 жылдың соңында BBC телеарнасында көрсетілді. Валландердің екінші сериясын BBC сол жеке шығармашылық топтан 2008 жылы тапсырыс берді. 2010 жылдың қаңтар айында көрсетілген екінші серияда «Бетсіз кісі өлтірушілер», «Күлкілі адам» және «Бесінші әйел» романдары негізінде түсірілген фильмдер болды. Үшінші серияның түсірілімі 2011 жылдың жазында Латвияның Истад және Рига қалаларында басталып, қысқа дейін жалғасты. 2012 жылдың шілдесінде көрсетілген ол «Күзгі оқиға», «Риганың итттері» және «Аязға дейін» романдарының бейімделуінен тұрады. «Аязға дейін» романында Уолландердің қызы Линда детектив ретінде басты кейіпкер болса, теледидарға бейімдеу кезінде Уолландердің өзі басты рөлге ие болды. BBC Wallander сериясы 2016 жылдың мамыр айында «Ақ арыстан» және Манкельдің соңғы «Валландер» романы «Қиналған адам» екі бөлімді бейімдеуінен тұратын үш бөлімді төртінші сериясымен аяқталды.

Арнайы кездесулер

Манкельдің досы және жазушы Ян Гийлу өзінің Карл Гамильтон сериясының 10-шы кітабында Курт Валландерді пайдаланды. Гиллоу мен Манкель сонымен қатар «Талисман» швед криминалдық драма мини-сериалын бірлесіп жазды, онда Курт Валландерді қосымша рөлде, актер Леннарт Якель сомдады.

Жас валландер

2020 жылдың қыркүйегінен бастап стрим сервисі Netflix кейіпкерге негізделген жаңа ағылшын тіліндегі "Young Wallander" атты сериалды іске қосты. Сериалда Валандер (Адам Палссон) қазіргі заманғы Мальмёдегі тәжірибелі детектив ретінде көрсетілген, бұл әдеттегі Истад қаласынан өзгеше. Шоу Манкельдің ешбір романына негізделмеген, сондай-ақ оның туындыларындағы таныс қосымша кейіпкерлердің ешқайсысы да жоқ. "Young Wallander" – швед-британдық копродукция, онда Палссон – жалғыз швед актері, ал актер құрамының көп бөлігі британдық актерлерден тұрады. 2020 жылдың қараша айында сериал екінші маусымға ұзартылды.