Кіріспе
Цинь ғұламасы және шенеунігі (1848–1905)
Хуан Цунсян (29 мамыр 1848 – 28 наурыз 1905), әдепті аты – Гунду (公度), Цинь әулетінің соңғы кезеңінде белсенді болған қытайлық шенеунік, ғалым және жазушы. Ақын ретінде жүзден астам өлең жариялаған. Ол Цзяинчжоуда, қазіргі Мей округінде, Гуандун провинциясында дүниеге келді және 57 жылдан кейін сол жерде қайтыс болды. Қытайға қосқан маңызды үлесі оны өз заманының танымал тұлғасына айналдырды, ал оның құрметіне аталған қор құрылды. Хуанның бұрынғы тұрғын үйі қазір мемлекеттік мұражай ретінде сақталған.
Ерте өмір және мансап
Хуан 1848 жылғы 29 мамырда Қытайдың Гуандун провинциясындағы Цзяинчжоу қаласында (қазіргі Мей округі) хакка тайпасының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Хуан Хун Чжоу Цинь әулетінің сарайында қызмет атқарған ғалым (юрен) болды. Үш жасында ол Қытайдағы ең ірі жер реформаларының салдарына куә болды. Кішкентай Хуан "Мың отбасы өлеңдері" (千家詩) атты әйгілі қытай антологиясынан өлеңдерді жатқа айта алды, ал тоғыз жасында Тан әулетінің өлеңдерін оқыды. Бірнеше жылдан кейін Тайпин көтерілісі кезінде ол мүлкінен айырылып, өмірі түбегейлі өзгерді. 1877 жылы кәмелетке жеткен соң, әкесі сияқты юрен болуға үміттенеді. Қатты бәсекеге қарамастан, ол сәттілікке жетіп, Қытай императорлық елшілігінің кеңесшісі ретінде Токио, Жапонияға жіберілді. 1880 жылдың қыркүйегінде ол Корея стратегиясы атты мақала жариялады, онда Кореяның (сол кезде біртұтас болған) жоғары деңгейдегі жоспарлары талданды. Хуан Қытай мен Кореяның жақын одақтас болуын ұсынды. Бір дереккөзде бұл еңбек "Шығыс Азияның қазіргі тарихын шешкен тағдырлық туынды" деп сипатталған. Жапонияда жүргенде ол "Japan World Magazine" журналының редакторлық жұмысына қатысты, елдің медицинасын зерттеп, уақыт өте елдің қаншалықты дамығанын байқап, зерттеулерін "Жапония туралы трактаттар" кітабында жариялады (1890 жылы басылған). Кейіннен 1882 жылы Хуан Сан-Франциско, АҚШ қаласына бас консул болып тағайындалды. Сол кезде ол қытай иммигранттарының қаншалықты байып, Қытай үшін қаншалықты құнды екенін түсінді. Хуан қытай консулдығының қызметкері Фредерик Би туралы өлең жазды. АҚШ-та жеті жыл қызмет еткеннен кейін, ол туған елі Қытайға оралды. 1890 жылы ол Қытай елшілігінің кеңесшісі ретінде Лондонға көшті, бір жылдан кейін Сингапурға бас консул болып тағайындалды. Сингапурлық қытайлардың, байларының да, жомарттарының да туған қытайлармен ұқсас екенін көрді. Қытайдың шетелдегі қытайлардың елге оралуына рұқсат бермей, оралған жағдайда жазалау саясатына қарсылық білдіріп, Хуан императорға бұл ережені жою туралы ресми өтініш жолдады, Қытайдың "балықты басқалардың торына тікелей айдап салуда" екенін айтты. Өтініш қабылданды және 1894 жылғы 29 қаңтарда шетелдегі қытайлардың Қытайға оралуына тыйым салынбағаны жарияланды. Осы аралықта Хуан Хунань провинциясының тұз инспекторы болып тағайындалды және "Қазіргі заманғы істер журналын" құрды. Саясаттың өзгеруіне көпшілік қуанды және бұл туралы кеңінен хабарланды. Хуан жақын арада Қытайдың Жапониядағы елшісі болып тағайындалуға тиіс болды. Алайда, бұл орындалмастан бұрын, император жесір әйел Цыси билікті басып алып, "Жүз күндік реформаны" тоқтатты. Гуанчжу императоры тұтқындалғаннан кейін Хуанның дипломаттық мансабы аяқталды. Ол Цыси императрицаның төңкерісін айыптап, сонымен бірге дипломатиялық міндеттерінен босатылғанына риза болды.
determined the modern history of East Asia". While in Japan, he did some editorial work for the Japan World Magazine, looked into aspects of the medicine of the country, and noted how much the country had progressed through time and published his studies in a book, Treatises on Japan (printed 1890
Afterwards in 1882, Huang was assigned as Consul General in San Francisco, United States. During his time there, he realised how wealthy the immigrant Chinese had become, and how much of an asset they were to China. Huang wrote a poem about Frederick Bee, an official at the Chinese Consulate. After seven years in the United States, he moved back to his home country China. In 1890, he relocated to London to act as the Counsellor of the Chinese Embassy; one year later he was reassigned to Singapore to become the Consul General there. He witnessed how similar the Singaporean Chinese, both rich and generous, were to the native Chinese. Disagreeing with China's policy of not allowing overseas Chinese to return to the country, and torturing them if they did so, Huang composed a formal request to the Emperor to do away with the rule, offering the view that China was "driv[ing] fish into other people's nets". The request was accepted and on January 29, 1894, it was announced that the Chinese overseas were no longer barred from returning to China. In between, Huang was Hunan Province's Salt Intendant and he started the Journal for Contemporary Affairs. The change of policy was widely celebrated and reported; Huang was soon to be appointed China's ambassador to Japan. However, before that could materialize, Empress Dowager Cixi seized power and ended the Hundred Days' Reform. With the Guangxu Emperor detained, Huang's career as a diplomat was over. He slammed Empress Dowager Cixi's coup but at the same time expressed his relief at being freed of his diplomatic duties.
Жеке өмір
Хуанның нәсілге қатысты ойлары болды. Жасөспірім кезінде ол әрбір адам "сары топырақтан жасалған" деді. Он жылдар өткен соң ол: "Неге сары нәсіл ғаламдағы жалғыз нәсіл емес?" деп сұрады. Хуан өлең жазуды ұнататын. Ол Қытайға деген патриоттық сезімін білдіріп, бір кезде оны алтынмен төселген ел деп сипаттаған. Ол ақын ретінде көпке ұнады және оның поэзиялық туындылары оң пікірлер алды, бір дереккөз оны "19 ғасырдың соңындағы реформаторлардың арасындағы ең көрнекті ақын" деп атады. Оның поэзиясына әсер еткендер Вэй Юань, Гун Цзычжэнь және Цзинь Хэ. Оның әжесі Ли ханым болған, оның Хуан бала кезінде қайтысы, Лидің қабіріне арналған өлеңде көрсетілгендей, оны "қатты қайғыға" ұшыратқан. Хуанның көптеген өлеңдері сол замандағы әлемдік оқиғаларға, соның ішінде АҚШ-тағы президенттік сайлаулар сияқты шетелдік жағдайларға арналған. Ол барлығы жүзден астам өлең жариялаған. Ол қайтыс болғаннан кейін оның өлеңдерінің антологиясы "Адам мекенінің өлеңдері" (人境廬詩草) жарық көрді және Қытайда бүгінгі күнге дейін танымал. Кейінгі Цин поэзиялық революциясының жақтасы болған оның таңдамалы өлеңдері: "Тау әні", "Шәбіз гүлдер мерекесі", "Лондонның тұманы", "Тайпин көтерілісшілерінің әндері", "Уцинге жол", және "Қонақты қуу". Өмірінде ол Азияның әртүрлі елдерінде мектеп ашуға қызығушылық танытқан. Хуан мен Лян Цичао жақын достар болған. Хуан Азияның көптеген аймақтарын аралап, ең көп ұнағаны Малайзия болды. Оның жүрегі туысы Паккан К. Хванг Сингапурдағы Қытай банкінің негізін қалаушысы және директоры болды.
Өлім және мұра
Қытай билеушісінің ауысуынан кейін тұтқындалудан қашып, Хуан өзінің туған қаласы Цзяинчжоуға қашып келді, онда ол 1905 жылғы 28 наурызда 58 жасында қайтыс болды. Хуан 20 жасында айтқан "我手寫我口，古豈能拘牽！" деген әйгілі сөзімен танылады, ол шамамен «адам өз сезімдерін қалағанда еркін білдіруіне болады» деген мағынаны білдіреді. Хуан «цивилизация» деген мағынада 文明 сөзін қолданған алғашқы қытайлық деп есептеледі, ол бұл терминді өзінің поэзиялық шығармаларының бірінде пайдаланған. 2013 жылға дейін оның денесі жоғалып кетті, оның қабірі тоналғаннан кейін қоқысқа тасталды. Гонконгта орналасқан Хуан Цун Сянь қоры Хуанның денесін табуды өзінің мақсаттарының бірі ретінде белгіледі. Бір дереккөз Хуанды «алғашқы қытай дипломаты және ғалымы, ол ерте қытай мигранттарының адам құқықтары үшін күрескен» деп сипаттайды, ал екіншісі оны «XIX ғасырдың соңындағы Қытайдың ең танымал авторларының бірі» деп санайды. 1991 жылдың қаңтар айында Хуанның жетістіктерін құрметтейтін көрме ұйымдастырылды, онда шамамен 130 суретшінің оның бейнелерін көрсетті. Хуанның Мей округіндегі бұрынғы үйі мұражайға айналдырылды және жергілікті билік тарапынан танымал туристік орынға айналдырылды. Ол «мәдени мұраның маңызды сақтау нысаны» және «Линнань стиліндегі бақтың сұлулығының» мысалы ретінде аталады.