Француз геологі және саяхатшы Бартелеми Фожа де Сен-Фонд

Кіріспе

Француз геологы (1741–1819)

Бартелем Фуас де Сент-Фонд (17 мамыр 1741 – 18 шілде 1819) – француз геологы, вулканологы және саяхатшы.

Өмір

Ол Монтелимар қаласында дүниеге келген. Лиондағы иезуит колледжінде, сосын Гренобльде оқыды, онда заңды зерттеді және парламентке адвокат ретінде қабылданды. 1765 жылы Монтелимардағы сенашаль сотының президенті болды, онда өзін жақсы жағынан көрсетті. Бірақ ол заңға қызығуын жоғалтып, табиғатқа деген сүйіспенділігін қанағаттандыруды қалады. Оның ең сүйіп тұратын әрекеті Альпі таулары мен Орталық Массивтің таулы аймақтарына саяхаттау болды. Ол сол жерде тау жыныстарының пішінін, құрылымын, құрамын және қабаттасуын зерттеуді бастады. 1776 жылы Буффонмен байланыс орнатты, ол оның ғылыми еңбегінің құндылығын бірден мойындады. Буффон шақырғаннан кейін Фаухас заңгерлік жұмысын тастап, Луи XVI-ның табиғи тарих мұражайына табиғатты зерттеуші болып тағайындалды. Кейіннен ол кен орындары жөніндегі патша комиссары болып тағайындалды. Оның ең маңызды еңбектерінің бірі – 1778 жылы жарық көрген «Виваре және Велай өшкен жанартаулары туралы зерттеулер» («Recherches sur les volcans éteints du Vivarais et du Velay»). Бұл басылымда оның өткір байқаулары жазылған, бұл Фаухасқа жанартаулардың пайда болуы туралы теорияны жасауға мүмкіндік берді. Кен орындары жөніндегі комиссар ретінде Фаухас Еуропаның көптеген елдеріне саяхаттап, табиғи ортаны және тау жыныстарын жақыннан зерттеді. Ұлыбританияда Уильям және Каролина Гершельдермен танысты. Алайда, ол Стаффаға баруға бекінді және американдық ғалым Уильям Торнтонмен және итальяндық аэронавт граф Андреанимен бірге жолға шықты. Фаухас Стаффадағы Фингал үңгірінің базальт бағаналарының жанартаулық табиғатын бірінші болып анықтады. Аралға 1772 жылы сэр Джозеф Бэнкс келген болатын, ол тастың қалың базальт екенін, және ол Ирландиядағы Гигант жолына өте ұқсас екенін айтқан (Пеннанттың Шотландиядағы саяхаты мен Гебридтерге саяхатында көрсетілгендей). Фаухастың «Англиядағы саяхат, Шотландиядағы саяхат және Гебрид аралдары» (1797) кітабында сэр Джозеф Бэнкс, Уильям және Каролина Гершельдер және доктор Джон Уайтхерст туралы әңгімелер бар, соның ішінде Академиялық клубтың (Корольдік қоғамның) кешкі асы туралы қызықты әңгіме де бар. Ол көп ұзамай ағылшын тіліне аударылды (2 том, 1799). 1785 жылы Фаухас корольдің фабрикалар, қару-жарақ қоймалары және корольдік орманшалары жөніндегі комиссары болып тағайындалды. Бұл оған 4000 ливр жалақы, 2000 ливр жол шығыны және көмекші натуралист лауазымы үшін 6000 ливр қосымша төлем әкелді. 1793 жылы Фаухас Жард де Плантес бағында геологияның алғашқы профессоры болып тағайындалды, ол бұл лауазымды сексен жасқа дейін сақтады. 1794 жылы Маастрихт алынған кезде Мозазаврдың бас сүйегін алып, Парижге жеткізді. 1818 жылы Дофиндегі Сент-Фонд иелігінде зейнеткерлікке шықты. Фаухас Монголфье ағайындыларының аэростат эксперименттеріне қызығушылық танытты және екі томдық толық еңбек жариялады: «Монголфье мырзаларының аэростат машинасының тәжірибелерінің сипаттамасы» («Description des expériences de la machine aérostatique de MM. Montgolfier, &c.») (1783, 1784). Сондай-ақ, ол табиғи тарих мұражайының «Анналы» және «Мемори» кітаптарына көптеген ғылыми еңбектерін жазды. Оның басқа еңбектері: «Дофине провинциясының табиғи тарихы» («Histoire naturelle de la province de Dauphiné») (1781), «Жанартаулардың минералогиясы» («Minéralogie des volcans») (1784) және «Геология туралы эссе» («Essai de géologie») (1803–1809). Фаухазит минералы оның құрметіне аталған.

He was born at Montélimar. He was educated at the Jesuit's College at Lyon and afterwards at Grenoble where he studied law and was admitted as an advocate to the parlement. He rose to be president of the seneschal's court in Montélimar (1765), where he acquitted himself with distinction. However, he became disenchanted with law and wished to pursue his love of nature that had begun earlier in his life. His favourite pastime was visiting the mountain regions in the Alps and Massif Central. There he began to study the forms, structure, composition and superposition of rocks. In 1776, he established a relationship with Buffon, who recognised the value of his scientific efforts immediately. Invited by Buffon to Paris, Faujas ceased his legal work and was appointed assistant naturalist to the natural history museum by Louis XVI. Later, he was appointed royal commissioner for mines. One of his most important works was Recherches sur les volcans éteints du Vivarais et du Velay, which appeared in 1778. This publication documented his astute observations allowing Faujas to develop a theory about the origin of volcanoes. In his capacity of commissioner for mines Faujas travelled to most European countries where he closely observed the natural environment and the rock formations. In Britain he met William and Caroline Herschel. He however was determined to visit Staffa and he set out with the American polymath William Thornton and the Italian balloonist Count Andreani. Faujas was the first to recognize the volcanic nature of the basaltic columns of Fingal's Cave, on Staffa. The island was visited earlier in 1772 by Sir Joseph Banks, who remarked that the stone was a coarse kind of basalt, very much resembling the Giant's Causeway in Ireland (as noted in Pennant's Tour in Scotland and Voyage to the Hebrides). Faujas' Voyage en Angleterre, en Écosse et aux Îles Hébrides (1797) contains anecdotes about Sir Joseph Banks, William and Caroline Herschel and Dr. John Whitehurst, including an amusing account of The Dinner of an Academic Club (the Royal Society). It was shortly translated into English (2 vols., 1799). In 1785, Faujas was named king's commissioner to factories, armories, and royal forests. This brought a salary of 4,000 livres, and 2,000 livres for travelling expenses, in addition to his 6,000 livres for the assistant naturalist post. Faujas was appointed the first professor of geology at the Jardin des Plantes in 1793, a post he held until he was nearly eighty years of age. In 1794, he secured the skull of Mosasaurus, when Maastricht was captured, and moved it to Paris. He retired in 1818 to the estate of Saint Fond in Dauphiné. Faujas had a keen interest in the balloon experiments of the Montgolfier brothers, and published the very complete 2 volume work, Description des expériences de la machine aérostatique de MM. Montgolfier, &c. (1783, 1784). He also contributed many scientific memoirs to the Annales and the Mémoires of the museum of natural history. Among his other works are: Histoire naturelle de la province de Dauphiné (1781), Minéralogie des volcans (1784), and Essai de géologie (1803–1809). The mineral faujasite is named after him.