Кіріспе

Армян католик шіркеуінің монастырлық ордені

Мехитаристер, ресми түрде Мехитаристердің бенедиктин қауымы (Benedictina Congregatio Mechitarista), 1701 жылы Себастиялық Мехитар құрған, ерлерге арналған, папалық құқықпен бекітілген армян католик монастырлық ордені. Орден мүшелері CAM деген әріптер тіркесін пайдаланады. Орден ең алдымен ежелгі грек мәтіндерінің жоғалған армян тіліндегі нұсқаларын жариялау және классикалық және қазіргі армян тілін зерттеу саласындағы ғылыми еңбектерімен танымал. Олар Әйіпті Бенедикттің Ережесін сақтайды. Бұл қауым ұзақ жылдар бойы Венеция мен Венадағы аналық үйлерімен екі тармаққа бөлінген. 2000 жылдың шілде айында олар бірігіп, бір институт құрды.

Тарих

Олардың есімдерін алған негізін қалаушы Мехитар Себастий 1676 жылы Осман империясының құрамына кіретін Арменияның Себастия қаласында дүниеге келді. Ол монастырьға кірді, бірақ сол кездегі түрік билігі кезінде Армениядағы мәдениет пен білім деңгейіне алаңдады және бұл мәселені шешуге тырысты. Батыс миссионерлерімен байланыс жасау оған батыстан армян тіліне материалдар аударуға және білім беруді жеңілдету үшін діни орден құруға қызығушылық тудырды. Мехитар 1695 жылы Римге барып, дінтанулық білімін жетілдіруді жоспарлады, бірақ ауруға шалдығып, саяхатын тоқтатып, Арменияға оралуға мәжбүр болды. 1696 жылы ол дін қызметкеріне бекітіліп, төрт жыл бойы өз халқының арасында қызмет етті. Түріктер мен венециялықтар арасындағы қақтығыстар басталғанда, олар Венецияға көшіп келді, ал 1717 жылы Сан-Лазаро аралы оларға берілді. Бұл осы күнге дейін орденнің бас кеңсесі болып табылады; Мехитар 1749 жылы сол жерде қайтыс болды, орденін нығайтып кетті. 1810 жылы Наполеон Венециядағы барлық басқа монастырь мекемелерін жойды, бірақ Мехитаристер аты-жөнімен көрсетілген жарлықтан босатылды. Лорд Байрон 1816 жылдың 13 қарашасында, сәрсенбі күні монастырьға сапар жасады. Оның серігі Джон Кэм Хобхаус сапар туралы мынадай мәліметтерді қалдырды:

Байрон мен мен гондолада Сан-Лазароға бардық. Біршама уақыттан кейін ғана бізді кіргізді – бауырластар дұғада болды, бірақ біз олардың шіркеуіне кіргенде, біреуі иіліп, өте мейірімділікпен бізге шіркеуді көрсетті. Өкінішке орай, кітапхананың кілті табылмай қалды – кітапханашы болмады. Біз әулиелердің әсем галереяларын және кішкентай бөлмелерін, үстінде армян әріптерімен көрдік. Біздің жетекшіміз армян және латын тілдерінің сөздіктерін көрсетті. Ол бізге қырыққа жуық бауырлас және он сегіз оқушы бар екенін айтты, олардың кейбіреуі Армениядан, көбінесе Константинопольден келген. Бірі Лондонда болып, ағылшын тілінде сөйлейді. Жастардың барлығы латын тілін оқып үйренеді, ал кейбіреулері грек, неміс және француз тілдерін, барлығы итальян тілін оқып үйренеді – енді ағылшын тілі де оқытылатын болады. Оқушылардың қалауынша, олар орденге кіреді (олардың материкте кірістері бар). Zanetto Наполеон оларды тонады деді, бірақ біздің жетекшіміз бұған қарсы шығып, ол Парижден осы бауырластықтың патриоттық еңбектері үшін өз отандастарына көмектескендігіне байланысты басқа монастырьлардың тағдырынан құтқару туралы жарлық бергенін айтты. Біз олардың баспаханасын көрдік, онда сегіз адам жұмыс істейді, олар армян Жаңа өсиетімен айналысып жатты. Қазір олар Ролленнің аудармасымен айналысып жатыр. Олардың орташа көрсеткіші жылына төрт кітап. Олардың барлығы армян халқының пайдалануы үшін, және біздің жетекшіміздің айтуынша, әдеби (классикалық) армян тілінде басылған. Олар Константинопольге жіберіліп, сонда сатылады. Асхана Кембридж асханасына ұқсас болды – және бұл ғимарат 100 жыл бұрын Мехитар құрған, оның суреті асханада ілулі тұр. Бұл жерді көргенде, жүрегіміз қуанды. Біз кітапхананы көру үшін қайта оралуымыз керек. Олардың барлығы католиктер.

1773 жылғы шика

1717 жылы Венецияда құрылған мехтитаристік орден тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі – 1773 жылғы айырылыс болды. Ол орденнің құрылымы мен болашағына ғана емес, сонымен қатар армян шіркеуіне де әсер етті. Армян католик топтарының пайда болуы осы этникалық қауымның ішіндегі жікке бөлінудің нәтижесі деп қарастырылуы мүмкін. Айырылыс 1773 жылы Мехтиардың ізбасары Гевонт Алишан басшылығымен армян монахтары тобы Армян апостол шіркеуінен жатынып, Армян католик шіркеуін құрғанда шегіне жетті. Айырылыстың салдарынан армян қауымы күрт бөлінді, көптеген армяндар Армян апостол шіркеуінде қалуды жөн көрді. Бөлінуден кейін Габсбургтерге қарасты Триесте мехтиаристік орденнің жаңа тармағы құрылды. 1805 жылы Триест француздардың басып алуына ұшырағанда, триесттік мехтиаристер барлық мүлкін жоғалтты, себебі олар Габсбургтердің азаматтары саналды. 1837 жылы орденнің жаңа бөлімшесі Венаға көшіп, армян мәдениетін Еуропа құрлығына жеткізіп, бүгінге дейін сол жерде орналасқан. Басты айырмашылық – Венеция тармағы армян тілін сақтап, ескі армян кітаптары мен қолжазбаларын аударуға бағытталды. Орденнің Венеция бөлімшесі армян мәдениетін кеңінен таратуға мүмкіндік берген кітаптар мен қолжазбаларды түрлі тілдерге аударуды бастады, сондай-ақ орден монахтары армян мұрасын оқытатын білім беру жүйесін құрды.

Ұйым

Мехитаристер Сент-Бенедикт ережесімен өмір сүрсе де, цистерциандарға ұқсас, бенедиктиндерден бөлек өздерінің діни ордені болып саналады, сондықтан олар Сент-Бенедикт ордені ішіндегі қауым болып есептелмейді. Басты аббатханалар – Венециядағы Сан-Лазар дельи Армени және Венадағы Мехитарист монастыры. Падуада, дүниеден өткен бір армянның мұрасы ретінде, үлкен монастырь мен колледж орналасқан. 1846 жылы тағы бір бай меценат, Сэмюэль Морин, Парижде осындай мекеме ашты. Австрия-Венгрия, Ресей, Парсы және Түркияда да басқа да ошақтар құрылды. 20 ғасыр басындағы мәліметтерге сәйкес, барлығы он төрт ошақ болды, онда жүз елу екі монах қызмет етті, олардың көпшілігі дін қызметкерлері еді. Орденнің тарихы бірнеше ғасырға созса да, оның мөлшері үлкен болмады, себебі оның армян халқы мен мәдениетіне деген толыққанды берілгендігі кеңеюіне шектеулер қойды. 1911 жылы олардың Кіші Азия мен Еуропаның түрлі аймақтарында он бес мекемесі болды, онда 150-ге жуық монах болды, барлығы армяндықтар; олар армян тілін және литургияда армян ритуалдарын қолданды.

Әдеби және көркемдік қызмет

Мехитар IV-V ғасырлардағы армян жазбаларының зерттеуін бастаған, бұл әдеби тілдің дамуына және қалыптасуына әкелді, ол қарапайым тілден латын тілінің итальян тілінен ерекшеленгенімен салыстырыларлықтай дерлік ерекшеленеді. Бұл қазіргі армян тіліне өзінің ежелгі тарихымен және әдебиетімен тығыз байланыс жасады. Мехитардың «Христос еліктеуі» мен «Киелі кітаптың» аудармалары ғалымдардың еңбегінен бастау алған аудармалар сериясын құрады, ол екі ғасыр бойы үзіліссіз жалғасты, және шіркеудің алғашқы әйяларынан, Томас Аквиннің еңбектерінен (олардың алғашқы еңбектерінің бірі) Гомер мен Вергилийге дейін, сондай-ақ кейінгі заманның ең танымал ақындары мен тарихшыларына дейін жалғасты. Ариэль Агемиан «Еліктеу» суретін салды және Мехитарист монахтарының және діни көріністердің бірнеше ірі портреттерін жасады. Ол түріктер жасаған қырғынды өз естеліктері бойынша құжаттағандығымен де танымал. Бір кезде олардың Венадағы үйіне байланысты католик кітаптарын тарату үшін қоғам құрылды, ол шамамен бір миллион томды таратты және жыл сайын алты жаңа еңбек басып шығарды. Олар экзегезистің – олар ең көп жетістіктерге жеткен білім саласының – бастапқы қадамдарына және литургия мен өз елінің діни тарихының туысқан зерттеулеріне оның басшылығын қарыздар. Сан-Лазарода ол баспахана құрды, одан олардың ең маңызды туындылары шығарылды, және онда олардың кітапханасы әйгілі болған армян қолжазбаларын жинауды бастады. Мехитаристердің тарихында, орден мүшелерінен басқа ешкімге ештеңе болған жоқ, себебі олар ежелгі дәстүрлі жолдармен тыныш, шаршамай жылдам жүріп, негізін қалаушыларының рухы мен идеалдарына адалдық танытты. Көптеген мерзімді басылымдары, ізгілік кітаптары, Киелі кітаптары, карталары, гравюралары, сөздіктері, тарихтары, географиялары және білім беру және халық әдебиетіне жасаған басқа да үлестері арқылы олар армян халқының арасында католицизмге қызмет етті. Олардың білім берудің ортақ ісіне қосқан ең құнды үлестері мыналар. Біріншіден, ежелгі армян тіліндегі аудармаларда шіркеу әйяларының жоғалған кейбір еңбектерін табу. Олардың арасында Антиохиялық Игнатийдің хаттары (он үш) және толық және шынайы «Игнатийдің шейіт болу тарихы»; сириялық Ефремнің кейбір еңбектері, әсіресе «Евангелиялар үйлесімділігі» және «И. Пауылдың хаттарына түсініктеме»; Евсевийдің «Шіркеу тарихының» басылымы. Бұл шығармалардың жарық көруіне белгілі мехитарист Паскаль Аухер, соңғысына кардинал Май көмектесті. Паскаль Аучер (Harut'iwn Awgerian: 1774–1855) сонымен қатар Лорд Байронның армян тіліндегі ұстазы және оның «рухани пасторы мен ұстазы» болды. Аушер сонымен қатар «Армениялық миссалды» (Тюбинген, 1845) және «Дом Йоханнис философи Озниенсис Армянский католицизм (AD 718) Операны» (Венеция, 1534) неміс тіліне, ал «Жоғалған жұмақты» армян тіліне аударды (1824). Сондай-ақ екі түпнұсқа тарихи еңбектерді атап өту керек: Микаэль Чамчианның «Армения тарихы» (1784–1786) және Сукиас Сомалдың «Quadro della storia letteraria di Armenia» (Венеция, 1829). Монахтар католиктік дін мен армян патриотизмін насихаттау үшін жұмыс істейді. Олардың мақсаттары армян тілі мен әдебиетін сақтауды қамтиды. Жекелеген жағдайда, монахтар өздерінің тілдік жетістіктерімен ерекшеленеді, ал Вена мекемесі нәсіліне немесе дініне қарамай құрмет мүшелігін беретін Әдеби академияның құрылғанына назар аударды.

Ақпарат көздері мен сілтемелері

Бардакжан, Кеворк. Армян мәдениеті мен ғылымына мехитаристердің қосқан үлесі. Кембридж, Гарвард колледжінің кітапханасы, 1976 жыл. Боре, Е. Вита дел серво ди Дио Мехитар (Венеция, 1901); Сент-Лазар (1835) де. Orden u. Kongregationen (1907) I.37
Ветцер у. Велте, Кирхенлексикон (ред. 2) және Герцог, Реалэнциклопедия (ред. 3) журналындағы мақалалар.
Мехитарист Саргисянның Rivista storica benedettina (1906), La Congregazione Mechitarista журналындағы мақалалары. Касанова, Джакомо. "Өмірбаянымның тарихы", 265-бет. (Google кітаптардағы үзінділер)
Мехитарист түлектер қауымдастығы, Торонто, Канада. Әлемдік мүшелер http://www.mekhitariantoronto.org/