Кіріспе
Тарихи бекініс және Гаити тәуелсіздігінің символы – La Citadelle Laferrière, көбінесе La Citadelle деп аталады, Гаитидің Норд аймағындағы Милотта орналасқан 19 ғасырдың басындағы ірі қамал. Ол Милот қаласынан жоғарырақ, Bonnet à l'Evêque тауының шаңырағында, Кап-Гайтиен қаласынан оңтүстікке қарай және Үш шығанақтың қорғалатын аймағынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. La Citadelle Laferrière-ді Гаити революционері Анри Кристоф тапсырыс берді, оның құрметіне Citadelle Henri Christophe деп те аталады, және ондаған мыңдаған бұрынғы құлдар салған. Бұл жаңадан тәуелсіз болған Гаитидің Бірінші империясының қорғаныс стратегиясының басты бекінісі болды, француз басқындығына қарсы тұру үшін салынған. Citadelle – Жаңа Дүниедегі африкалық әсерінен туындаған әскери бекіністердің санатындағы сирек нығметтердің бірі, сонымен қатар африкалық үлгідегі колониялық архитектураның алғашқы мысалы. 1982 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне Кристофтың тапсырысымен салынған Sans Souci сарайымен бірге енгізілді, бұл қамал Гаитидің ең танымал нысаны саналады. 20 000-ға жуық адамның өмірін құрбан еткен мәжбүрлі еңбекпен салынған Citadelle, Bonnet à l’Evêque тауының басында, әскери тұрғыдан тиімді көрініс алатын орын ретінде салынды. Бұл орналасқан жер гаитилік әскерге жақын жердегі аңғарлардан бастап, жағалауға дейінгі кең аумақты стратегиялық түрде бақылауға мүмкіндік берді. Қамалдың шатырынан Кап-Гайтиен және Атлант мұхиты көрінеді. Бұл Гаитидегі ең үлкен қамал және Жаңа Дүниедегі ең ірі қамалдардың бірі; ол Гаити тәуелсіздігінің символы ретінде маңызды рөл атқаруда. Гаитиліктер қамалды түрлі өлшемдегі 365 зеңбірекпен жабдықтап, бұрын аралды басып алған еуропалық әскерлер қалдырып кеткен қару-жарақтан құрастырды. Зеңбіректердің үлкен қоры әлі де қамал қабырғаларының түбінде пирамида тәрізді үйіліп жатыр. Салынысынан бері қамал көптеген жер сілкінісіне төтеп берді, бірақ француз шабуылы болған жоқ және ол ақырында тастап кетілді. Егер шабуыл болса, Кристоф әскеріне жағалаудағы бағалы егін мен азық-түлік қорын өртеп, содан кейін Citadelle-ге апаратын жалғыз тау жолында шабуылға дайындалып, қамалға шегінуді жоспарлаған. 1820 жылы Кристофқа инсульт осырып, оның әскерінің бір бөлігі көтеріліс жасады. Содан кейін ол өзін күміс оқпен атып өлтірді деген аңыз бар. Оның адал ізбасарлары денесін әкпен жауып, мәйіттің бұзылуын болдырмау үшін Citadelle-дің ішкі аулаларының біріне жерледі.
The Citadelle Laferrière , commonly known as La Citadelle , is a large early 19th century fortress located in Milot in Nord, Haiti. It is situated on the Bonnet à l'Evêque mountaintop located approximately uphill from the town of Milot, south of the city of Cap Haïtien, and southwest of the Three Bays Protected Area. The Citadelle Laferrière was commissioned by Haitian revolutionary Henri Christophe, for whom it is also named Citadelle Henri Christophe, and built by tens of thousands of former slaves. It was the main fortification of the newly independent First Empire of Haiti's defensive strategy against a potential French incursion. The Citadelle is one of few Africans in New World derived military fortifications in the New World, as well as the first example of African derived colonial architecture. Designated by UNESCO as a World Heritage Site in 1982 along with the Sans Souci Palace, also commissioned by Christophe, the fortress is universally regarded as a landmark of Haiti. The Citadelle, built by forced labor that cost up to 20,000 lives, was built several kilometres inland atop the Bonnet à l’Eveque mountain, as a means of providing the optimal military vantage point. The location enabled Haitian forces to strategically keep watch over a vast distance, from the nearby valleys to the coastline. Cap Haïtien and the adjoining Atlantic Ocean are visible from the roof of the fortress. It is the largest fortress in Haiti and one of the largest in the New World; it continues to serve as a symbol of Haitian independence. The Haitians outfitted the fortress with 365 cannons of varying size, assembled from the abandoned munitions left behind by the European forces that formerly occupied the island. The enormous stockpiles of cannonballs still sit in pyramidal stacks at the base of the fortress walls. Since its construction, the fortress has withstood numerous earthquakes, though a French attack never came and it was eventually abandoned. In the event of an invasion, Christophe planned to have his military burn the valuable crops and food stocks along the coast, then retreat to the fortress, setting ambushes along the sole mountain path leading to the Citadelle. Christophe suffered a stroke in 1820, and some of his troops mutinied. Shortly afterwards, he committed suicide—according to legend, by shooting himself with a silver bullet. Loyal followers covered his body in quicklime and entombed it in one of the Citadelle's interior courtyards to prevent others from mutilating the corpse.
Сипаттама
Қалдықтың зор физикалық өлшемдері оны Гаитидің ұлттық символына айналдырды, ол валютада, маркаларда және туризм министрлігінің плакаттарында бейнеленген. Қалдықтың қабырғалары тау шаңырағынан көтеріледі, ал барлық кешен, оның ішінде оқ-дәрі сақталатын қоймалар, бірақ айналасындағы жерлерді қоспағанда, үлкен аумақты қамтиды. Жұмысшылар қамалдың іргетасын тікелей таудың тасына орнатып, құрамында әктас, меласс және жергілікті сиыр мен ешкінің қаны бар ерітіндіні пайдаланды – сондай-ақ, олардың терісін қайнатып, желім жасап, ерітіндінің беріктігі мен байланыс қабілетін арттыру үшін қосты. Қалдықтың ішкі бөлігіндегі үлкен цистерналар мен қоймалар 5000 қорғаушыға бір жылға дейін жететін азық-түлік пен су сақтауға арналған. Қалдықта патша мен оның отбасы үшін де резиденция болған, егер олар қабырғалардың ішінде паналауға мұқтаж болса. Басқа да нысандарға түрмелер, жуыну бөлмелері және нан пісіру пештері кірген. Кристофтың жекжаттысының қабірі де көрінеді, ол оқ-дәрі сақталатын бөлмесінде жарылыс кезінде қаза тапқан. Ситадельге апаратын жолдан көрініс, тау беткейінен шығып тұрған алып тас кеменің мұртындай көрінеді. Құрылымы бұрышты және көрерменнің орналасуына байланысты әртүрлі геометриялық формаларға ие. Кристоф шабуыл болған жағдайда оқтарды ауыртпалы ету үшін Ситадельдегі кейбір бұрыштарды қасақана жасаған, ал Эпаулет бұрыштарды пайдаланып, оқтарды бұрып, жолдан шығарудың керемет мысалы. Қалдықтың көп бөлігінде мұндай шатыр болмаса да (ішкі жағы тас жолдардан жасалған торлы конструкция), кейбір көлбеу бөліктері жарқын қызыл плиткалармен әсемделген. Қалдық бірнеше рет жөнделіп, қайта жабдықталған, оның ішінде 1980 жылдары ЮНЕСКО мен Әлемдік ескерткіштер қорының көмегімен, бірақ оның азы бөлігі ауыстырылды және оның дизайны өзгеріссіз қалды.
Туризм
Ситадель – Гаитидегі ең танымал туристік орындардың бірі. Қаланың Милот қаласынан келген өздігінен тағайындалған гидтер бекіністің тарихы мен бағыттары туралы ақпарат береді. Сан-Суси сарайының кіреберісіне жақын, Цитадельге апаратын жолдың басында, келушілерден шағын төлем сұралуы мүмкін. Сонымен қатар, қонақтар тауға шығу үшін жылқы жалдауға шақырылады. 11 шақырымдық жолдың алғашқы бөлігі 4WD көлігімен жүріледі, бірақ сирек кездесетін тау жылаулары мен құрылыс жобалары оны кейде сенімсіз етеді. Жол бойында көптеген адамдар тұрып, сувенирлер немесе кокос суы сияқты сусындар сатады. Жол таспен төселген, көбінесе тегіс және жақсы күйде. Тұрақтан үштен екі бөлігіне жеткеннен кейін, келушілер қалған бөлігін жылқымен немесе жаяу жүріп өтуі керек. Милоттан басталатын 11 шақырымдық жолдың барлығы дерлік көтеріңкі, бірақ тәжірибелі саяхатшылар жеткілікті су алып жүре алады. Цитадель бекінісінің көп бөлігі келушілерге ашық, олар бекіністің төбесіне апаратын көптеген баспалдақтармен көтеріле алады, онда қоршау жоқ. Ашық күні Кап-Айтиен қаласы мен Атлант мұхитын солтүстікке қарай көруге болады. Ситадельдің биіктігіне байланысты, Біріккен Ұлттар Ұйымының Гаитидегі тұрақтандыру миссиясы (MINUSTAH) оны радио ретрансляторы ретінде пайдаланады, ең биік нүктеде антенна орнатылған. Гаитидегі тұрақсыз саяси жағдай (әсіресе орталық аймақта) соңғы жылдары келушілерді тоқтатқанмен, елдің солтүстік және оңтүстік аймақтары көбінесе бейбіт болып қалады, бұл Цитадельге саяхаттауды Гаити астанасы Порт-о-Пренске қарағанда аз қиын және қауіпті етеді.
Қорғау және қауіпсіздік мәселелері
2012 жылдың шілдесінде Ситадельді аралағаннан кейін Гаити президенті Мишель Мартелли Гаитидің тарихи мұраларын сақтау жөніндегі ұлттық институтын (ISPAN) — Гаитидің мәдени мұра орындарын сақтаумен жүктелген ұйымды — қатты сынға алды, осы орынның күйреуге айналғанын айтып, ISPAN-ның күш-жігерін "қабылдауға болмайды" деп бағалады. Оның сапары Цитадельдің сақталу жағдайын бағалау мақсатында ұйымдастырылған, бірақ ол келушілер үшін қауіпті деп санап, жоғарғы деңгейлеріне барудан бас тартты. Калифорния штатында орналасқан "Глобалды мұра қоры" атты коммерциялық емес ұйым Цитадельді ескерткіштерді сақтау, жергілікті қоғамды дамыту, оқыту және мәдени мұраны қайта жаңғырту мақсатында зерттеді. Жоба Цитадель мен жақын орналасқан Сан-Суси сарайына бағытталған, бұл құрылыстарды қауіпсіз туристік нысандар ретінде сақтап, тұрақты жергілікті экономикалық өсімді ынталандыруды көздейді.