Галинділер: жоғалып кеткен балтық тайпалары туралы мақала. Батыс және Мәскеу маңындағы Галинділердің шығу тегі, географиясы және этимологиясы зерттеледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Галлиндер – Балтықтардың екі ерекше, қазір құрып кеткен тайпасы. Көбінесе "Галлиндер" деп Пруссияның оңтүстік-шығысында мекендеген Батыс Галлиндерін атайды. Сирек жағдайда, бұл атау бүгінгі Мәскеу (Голядь) аймағында өмір сүрген тайпаға да қолданылады.
Galindians were two distinct, and now extinct, tribes of the Balts. Most commonly, Galindians refers to the Western Galindians who lived in the southeast part of Prussia. Less commonly, it is used for a tribe that lived in the area of what is today Moscow (Голядь).
Этимология
Иоганнес Войт (көптеген басқалар қолдаған) бұл атау Балтық тіліндегі *galas сөзінен шыққан деп болжады ("соңы", шамасы "ең алыста орналасқан", "аумақтың немесе аймақтың шекарасына жақын орналасқан"), олар басқа Балтық тайпаларына қарағанда біршама уақытқа батысқа да, шығысқа да көшіп қоныстанған. Польша тарихшысы pl басқа этимологиялық түсіндірме ұсынды: Galind атауы ежелгі Галинияның орталығы болған Ольштын облысындағы Гиеладзкие көлінің гидронимінен туындаған болуы мүмкін. J. Nalepa (1971) *gal түбірінің бастапқыда литва тіліндегі "gilus" – терең және "gelmė" – тереңдік түбірінің басқа дамыл түрі болғанын айтты. Бұл сөздің бастапқы мағынасы аталған көлдің тереңдігін көрсетеді, ол аймақтағы ең терең көлдердің бірі. Орыс тіліндегі "голядь" сөзі – орыс тіліндегі мұрындық дыбыс [en] (ę) дыбысының [ya] (я) дыбысына ауысуының нәтижесі.
Johannes Voigt (supported by many others) suggested that name is derived from the Baltic word *galas ("the end", probably synonymous to "located farthest", "located near the border of the territory or area"), alluding to the fact that they settled for some time further west and further east than any other Baltic tribe. Polish historian pl suggested another etymology: the name Galind may be derived from the hydronym of Gielądzkie Jezioro in the province of Olsztyn, in what was the very center of ancient Galindia. J. Nalepa (1971) suggested the root *gal was originally a different ablaut grade of the same root found in Lithuanian "gilus" – deep, and "gelmė" – depth. The original meaning referred to the depth of the lake mentioned, which is one of the deepest in the area. The Russian 'golyad' is the result of the common shift of nasal ' en'(ę) into ' ya'(я) in Russian language.
Батыс галиндтер
Батыс галиндиялықтар (Ескі пруссиялық: *Galindis, латынша: Galindae) – бастапқыда Батыс Балтық тайпасы, ал кейіннен Ескі пруссиялық руы – Галиндьяда өмір сүрді, бұл шамамен қазіргі Мазурия аумағын, бірақ сонымен қатар Мазовия Герцогтығы болып қалыптасқан оңтүстікке қарайғы аумақты да қамтыды. Аймақ Йотвингтердің жеріне іргелес жатқан, қазіргі Подляск воеводиясының аумағында орналасқан. Птолемей бірінші болып галиндиялықтарды (койне грекше: Galindoi – Γαλίνδοι) 2 ғасырда атаған. 6-7 ғасырлардан бастап 17 ғасырға дейін галиндиялық тайпасының бұрынғы орталық бөлігі *Galindis ескі пруссиялық руы ретінде өмір сүре берді. Галиндьядағы Ескі пруссиялықтардың тілі 17 ғасырға қарай жойылып кетті, негізінен 16 ғасырдағы католик Польшадан пана іздеген протестанттардың ағыны және Пруссияның неміс тіліндегі басқаруы салдарынан.
The Western Galindians (Old Prussian: *Galindis, Latin: Galindae) – at first a West Baltic tribe, and later an Old Prussian clan – lived in Galindia, roughly the area of present day Masuria but including territory further south in what would become the Duchy of Masovia. The region lay adjacent to the territory of the Yotvingians, which is today in Podlaskie Voivodeship. Ptolemy was the first to mention the Galindians (Koine Greek: Galindoi – Γαλίνδοι) in the 2nd century AD. From the 6th/7th century until the 17th century the former central part of the Galindian tribe continued to exist as the Old Prussian clan of *Galindis. The language of the Old Prussians in Galindia became extinct by 17th century, mainly because of the 16th centuries influx of Protestants seeking refuge from Catholic Poland into the Galindian area and German language administration of Prussia.
Шығыс галиндтер
Шығыс галиндиандар (шығыс галиндиан: *Galindai, Lang ru, көне шығыс славян тілінде голѧдь golędĭ), жойылып кеткен шығыс балтық тайпасы, 4 ғасырдан бастап қазіргі Ресейдің Можайск, Верея және Боровск қалаларының маңындағы Протва өзенінің алабында өмір сүрді. Шығыс галиндиандары, Мощины мәдениетінің өкілдері ретінде, 7 және 8 ғасырлар аралығында Мощины мәдениетінің аймағын ерте Шығыс славяндары мекендегенге дейін Калуга облысының барлық аумағын қамтыған болуы мүмкін. Қазіргі дереккөздерде Голиад туралы тек екі рет қысқаша айтылған. Голиадтар алғаш рет Лаврентий кодексінде еске алынып, 1058 жылы Киевтің Изиаслав I-і оларды бағындырғаны жазылған. Бұл, Киев Русінің өркендеген шағында да олардың Русь азаматтары немесе алым төлеушілері болмағанын көрсетеді. Екіншіден, Гипатий кодексі 1147 жылы Святослав Ольговичтің Поротва (қазіргі Протва) өзенінің жоғары ағысында мекендеген Голиадтарды жеңгенін айтады ("взя люди Голядь, верхъ Поротве"). Сонымен қатар, Новгородтың төртінші жылнамасында Михаил Хоробриттің 1248 жылы Поротвада "Литва" (литвалықтар) қолынан қаза тапқаны айтылады (Lang ru). Тарихшы Седов Валентин Васильевич бұл "Литва" халқының галиндиандардың ұрпақтары болғанын айтады, себебі ол нақты литвалықтардың өз жерлерінен осы қадар алыс әскери жорықтар жасауына түсінік таппайды. Орыстар оларды толықтай сіңіре алғаны, шамамен 15 (немесе 16) ғасырға дейін соғылған. Голиадтармен байланысты бірнеше топонимдер бар: Голяди аталатын екі ауыл, Голяжье ауылы және Москва өзенінің саласы – Голяда өзені. 20-ғасырға дейін сақталған халықтық әңгімелерде (жеке) есімі Голиада болған алыптар туралы әңгімелер кездеседі.
The Eastern Galindians (East Galindian: *Galindai, Lang ru, from Old East Slavic голѧдь golędĭ), an extinct East Baltic tribe, lived from the 4th century in the basin of the Protva River, near the modern Russian towns of Mozhaysk, Vereya, and Borovsk. It is probable that the Eastern Galindians, as the bearers of the Moshchiny culture, also occupied all the Kaluga Oblast before the Early East Slavs populated the Moshchiny culture's area at the turn of the 7th and 8th centuries. The contemporary sources mention Golyad only twice, briefly. The Golyad are first mentioned in the Laurentian Codex, where it is written that they were conquered by Iziaslav I of Kiev in 1058. This shows that even at the height of the power of the Kievan Rus', were not its subjects or tributaries. Second, the Hypatian Codex mentions that Sviatoslav Olgovich defeated the Golyad' who lived up the Porotva (now Protva) river in 1147 ("взя люди Голядь, верхъ Поротве"). In addition the Novgorod Fourth Chronicle mentioned that Mikhail Khorobrit "was killed by 'Litva' (Lithuanians) on the Porotva" (Lang ru) in 1248. Historian Седов, Валентин Васильевич argues that this 'Litva' people were descendants the Galindians, because he sees no reason why would actual Lithuanians make military excursions so far from their lands. The Russians probably did not completely assimilate them until the 15th (or 16th) century. There are several toponyms probably related to golyad: two villages named Голяди, a village Голяжье, and the Golyada River, a tributary of the Moskva River. In folk traditions that lived on into the 20th century there are tales about mighty giants with the (personal) name Golyada.