Кіріспе
Ағылшын адвокаты (1876–1953)
Джордж Эрнест Томпсон Эдалжи (22 қаңтар 1876 – 17 маусым 1953) – ағылшын адвокаты және Стаффордшир ауылындағы үнді парсы тегінен шыққан пастордың ұлы. Ол пониді жарақаттағаны үшін сотталғаннан кейін үш жыл қатаң еңбекпен жазасын өтегендіктен, әділетсіздіктің құрбаны ретінде белгілі болды. Бастапқыда ол «Ұлы Уирли қырқындары» деп аталатын жануарларды жарақаттаудың бірнеше жағдайына кінәлі деп есептелді, бірақ оған қарсы қудалау ісі нашар және әділетсіз болып танылды. Сэр Артур Конан Дойлдің белсенді қатысуымен өткен науқаннан кейін, сот үкімі қауіпсіз емес деп танылды және ол кешірілді. Эдалжидің сот үкімін жоюдағы қиындықтар қауіпсіз емес үкімдерді қайта қарау үшін жақсы механизм қажеттігін көрсетті, және бұл 1907 жылы Англия мен Уэльс үшін Қылмыстық апелляциялық сот құрылуына ықпал етті. Ресми тергеу Эдалжиді жарақаттаумен байланысты жаулық хаттардың авторы деп тапқанмен, оған адвокаттық практикасын жалғастыруға рұқсат берілді және қайтыс болғанға дейін туысымен тыныш өмір сүрді.
Өмірбаян
Едальжи үш баланың ең үлкені еді. Оның анасы Шарлотта Эдалжи (қыздығы Стоунхэм), Шропшир викарінің қызы. Оның әкесі Шапуржи Эдалжи, Бомбей парсі отбасынан дінге келген пастор болды. Ол бірнеше приходта священник қызметін атқарғаннан кейін, Ұлы Уирлидегі Сент-Марк шіркеуінің викарі лауазымына тағайындалды. Бұл тағайындау құқығы епископқа тиесілі еді, ал Эдалжи пастор бұл лауазымға бұрынғы иеленуші, әйелінің туысы арқылы қол жеткізді, ол оны үйлену тойының сыйы ретінде ұйымдастырды. Мұндай лауазымдар сирек кездесетін және құнды табыс әкелетін болғандықтан, оларға үлкен сұраныс болды. Осы іс кезінде Стаффордширдің бас констеблі қызметін 1888 жылдан 1929 жылға дейін атқарған, аристократтық бұрынғы әскери офицер, капитан Г.А. Ансон болды. Ансон Эдалжилермен қарым-қатынаста айқын жаулық танытты, бірнеше авторлар бұл олардың ұлтына байланысты болды деп санайды.
1888 жылғы анонимді хаттар
1888 жылы Джордж Эдалжи он екі жарым жаста болғанда, пасторға белгілі бір газетке жазылуды талап етіп, әйтпесе терезелерді сындырамыз деп қорқытып, анонимді хаттар жіберілді. Ол оларды назарға алмады. Терезелер сындырылды, содан кейін пасторды атып өлтіреміз деп қорқытқандықтан, ол қорқып полиция шақырды. Пасторлық үйдің ішкі және сыртқы қабырғаларына Эдалжилерді қаралап граффити жазылды. Пасторлық үйдің барлық жұмысын атқаратын 17 жасар Элизабет Фостерге, оның "қара мырзасы" болмағанда оны атып өлтіреміз деп анонимді хаттар жіберілді. Бір хат дәліз ішінде, ылғалданған конвертпен табылды. Хат Эдалжи балаларының жаттығу дәптерінен алынған беттерге жазылған. Оқиғадан Фостер немесе Эдалжи кінәлі екені анық болды. Эдалжидің айтуынша, Фостер кінәлі деп танылды; пастор, оның әйелі және полиция сержанты Аптон Фостердің қолжазуы мен анонимді қорқыту хаттарындағы ұқсастықтарды байқағандай болды.
1892 жылғы хаттар мен зұлымдық
1892 жылы У. Х. Брукс есімді шіркеу кеңесінің мүшесі өзінің ересек қызының 10 жасар әпкесіне жыныстық қатынас жасау туралы мәліметтерді қамтитын әдепсіз хаттарды алды. Хаттарда алдымен Эдалжи және басқалар туралы айтылған, бірақ көбінесе Эдалжи мен викарийге шоғырландырылған, кейде 1888 жылы Елизавета Фостерге берілген хаттарда кездескен сөз тіркесін ("қара адам") қолданады. Бір хат екі түрлі қолжазбамен жазылған. Брукске жазылған хаттар оның ұлын 1888 жылы Елизабет Фостерге тиесілі болған викариджге хаттар жазды деп айыптап, оларды Джордж Эдалжиге жіберді. Сондай-ақ, пастор мен пастордың қызметшісі хат алды, онда пастор "Оскар Уайльд сияқты вазелинді қолданатын адамдармен өрескел азғындық жасады" деп айыпталды. Алғашында ол "Едальжи" деген діни қызметкердің хаттарын басқа діни қызметкерлерге жіберген. Брукс пен преподобный Мистер Эдалжи полицияға хабарласты, ал сержант Аптон қайтадан өзінің діни қызметкерге жазылған уланған хаттарды тергеп жатқанын көрді. Поштаға хаттар жіберілмейтіндіктен, пошта бөлімшесінің жіберушінің кім екенін анықтауға тырысулары сәтсіз болды. Қасиетті орынның алдында (барлығы 70-тен астам) жазбалар пайда бола бастады, ал есіктің алдында әр түрлі заттар қалдырылды, соның ішінде бір қап нәжіс қалдырылды. Полиция бақылауын жалғастырып, алты шақырым қашықтықта орналасқан Уолсолл грамматикалық мектебінен (ол жерде Джордж Эдалжи оқушы болған) ұрланған кілт есіктің алдында пайда болғанын анықтады деп мәлімдеді. Осыдан кейін жоғарғы қабаттағы терезелердің сыртына нәжіс шашылды, ал Аптон хаттарға Джордж жауапты деп шешті. Бірнеше қылмыскерге ол үйінен үш шақырым қашықтықта кешкі серуендеген кезде соққы бергені үшін айыппұл салынды.
1903 хаттар және жануарларды майып ету
1903 жылдың қаңтар айында, Едальжи 27 жасқа толғанда, "Ұлы Уирли оқиғалары" деп белгілі болған жылқылар мен басқа да малға жасалған кесу шабуылдары сериясы орын алды. 1903 жылдың 1 ақпанында бір жылқы жарақаттанды, 1903 жылдың 29 маусымында екі жылқы да осыған ұқсас жарақат алды, сондай-ақ көптеген жануарлар жарақаттанды, нәтижесінде оларды өлтіруге мәжбүр болды. Эдальжиге 15 жасар Уилфред Грейторекстен келгендей сезім тудырған хат та жіберілді.
Тергеу
Стаффордширдің бас констеблі, капитан Ансон, тергеу жұмысы тәжірибесі жоқ әкімші болды. Ол хаттардың авторы Эдалжи деп сенді, бірақ оның кәсіби статусы бар адам жануарларды жарақаттауға қатыспауы мүмкін еді. Эдалжидің қорғаушылары оның нашар көру қабілеті туралы куәлік беру үшін сарапшыларды шақырмады, сондай-ақ Эдалжи өзі сотта осы туралы айтпады, тек кейіннен ғана оның кінәсіздігін тану науқанының негізгі себебі болды. Кейін ол адвокаттарының айыптау ісінің өте әлсіз болғандықтан, оның көру қабілетінің нашарлығын айтудың қажеті жоқ екенін айтқандарын, бірақ ол сонымен бірге таныс және басты жол болса, түнде жақсы қозғала алатынын мойындады. Ішкі істер министрлігінің жоғары лауазымды қызметкерлері істі қарап, Эдалжидің сотталуы мен айыпталуында ешқандай елеулі кемшіліктер жоқ екенін хабарлады. Ол үш жылдан кейін мерзімінен бұрын босатылды. Полицияның қолжазба сарапшысы хаттың Эдалжидің «Грейторек» қолымен жазылғанын айтты. Полиция Эдалжи түрмеде болған кезде мұндай хаттар тоқтағанына сенді және Эдалжи түрмеде болған кезде алынған осы іске қатысты псевдонимді немесе анонимді хаттарды 1903 жылғы «Грейторек» хаттарының авторынан басқа адамдарға жатқызды, полиция бұл хаттарды Эдалжи деп санайтын. «Уирли Бандасы» атынан келген жалақор хаттар 1930 жылға дейін жалғасты, оларды басқа қылмыстар туралы жаңалықтарда айтылған адамдарға да жазған қылмыскер жазған.
Edalji's defence did not hire experts to testify about his poor eyesight, nor did Edalji himself mention it at trial, only subsequently was it to be the main grounds for his campaign to be recognised as innocent. He later said that he had been told by his lawyers that the prosecution case was so weak it was unnecessary to bring up how poor his vision was, but he also admitted that he could move about at night quite well as long as the road was a main one and familiar to him. Senior civil servants at the Home Office reviewed the case and reported that there were no serious flaws in the trial and conviction of Edalji. He was paroled after serving three years. The police handwriting consultant said that the letter was by Edalji in his ‘Greatorex’ hand. Police believed that such letters had ceased while Edalji was in prison, and they attributed those pseudonymous or anonymous letters about the case received when Edalji was in gaol to persons other than the author of the 1903 pseudonymous ‘Greatorex’ letters, which police believed was Edalji. Poison pen letters in the name of the “Wyrley Gang” continued until the 1930s, by an offender who also wrote to people connected to other crimes in the news.
Науқан
Конан Дойл белсенді тергеушіге айналып, қылмыс орындарына барып, куәгерлермен сұхбаттасып, Эдалжидің қолжазуындағы ерекшеліктер 1903 жылы полицияға анонимді түрде жіберілген «Greatorex» хаттарында да кездесетінін айтқан куәгердің сенімділігін сынады. Эдалжиді айыптау үшін қолданылған хаттарға қатысты заңдық техникалық мәселелер дәлелдерді күмәнді етті, себебі ол қорқыту хаты жіберген күдікпен сотталмаған еді. Ішкі істер министрлігінде осы мәселе бойынша пікірлер екіге бөлінді. Конан Дойл 1892 және 1903 жылдарғы анонимді хаттардың және дене мүшелерін қиып тастаудың артында Ройден Шарп деген адам тұрғанын анықтағанын ойлады. Оның осы сеніміне қатысты түрлі пікірлер болды, бірақ Питер Костелло Конан Дойлдің тергеулері туралы жазылған заманауи кітабында оның қорытындысына қосылды. Ансонның Ішкі істер министрлігімен осы іс бойынша хат алмасуында Эдалжи газетте жариялаған хатында түннен кейін шетелде болмағаны туралы айтқан мәлімдемесінің «дәл қате» екені анықталды. 2013 жылы Бас прокурор Оливер Хилд Эдалжидің соты әзілге айналғанын мәлімдеді. 1972 жылғы BBC антологиялық телесериалының «Эдвардтар» атты эпизоды Конан Дойлдің Эдалжи ісіне қатысуына арналған. Оның сценарийін Джереми Пол жазды, режиссері Брайан Фарнхэм, ал басты рөлдерде Найджел Давенпорт (Конан Дойл), Сэм Дастор (Джордж Эдалжи) және Рену Сетна (пастор Эдалжи) ойнады. BBC радио драмасы «Конан Дойл тергеу», «Saturday Night Theatre» сериясының бөлігі ретінде 1972 жылдың мамыр айында эфирге шықты. Сценарий авторы Роджер Воддис, ал пьесаны Энтони Корниш қойды. Конан Дойл рөлін Карлтон Хоббс, Альфред Вуд рөлін Грэм Армитаж, ал Джордж Эдалжи рөлін Брайан Хьюлетт ойнады. Тони Мулхолландтың «Конан Дойлдың ең қызықты ісі» атты радио пьесасы алғаш рет 1995 жылы BBC радиосында көрсетілді, онда басты рөлдерде Питер Джеффри (Конан Дойл), Фрэнсис Джитер (Кэтлин Мориарти) және Ким Уолл (Джордж Эдалжи) ойнады. Пьесаны Розмари Уоттс қойды. Джулиан Барнстың 2005 жылғы «Артур мен Джордж» романы оқиғаларға негізделген және 2015 жылдың наурызында ITV телеарнасында «Артур мен Джордж» ісі бойынша үш бөлімді драмалық бейімдеуінің негізі болды. Басты рөлдерде Мартин Клунес (Конан Дойл) және Аршер Али (Эдалжи) ойнады.