Психологиялық жазалар түрлері мен салдары

Кіріспе

Психологиялық жаза – адамды жазалау мақсатында психикалық ауырсыну немесе қолайсыздық тудыруға бағытталған жаза. Психологиялық жазалар көбінесе адамда қорлау, ұят және қорқыныш сияқты жағымсыз сезімдерді ояту арқылы немесе адамды сезімдік және/немесе әлеуметтік тітіркендіруден айыру арқылы қолайсыздық пен ауырсынуды қамтамасыз етеді. Дене жазасының кейбір түрлері, мысалы, қоғамдық қамшылау, негізгі жазаға қосымша психологиялық жазаның әсерін тигізу үшін жасалған, сондықтан екі тәсіл де біріктіріледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, жазаның ресми түрі ретінде денеге зиян келтіру элементісіз таза психологиялық жазаны бөліп қарау болған жоқ. Ерекше қатыгез және ауыр психологиялық жазалар психологиялық азаптау ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы 15 күннен астам уақытқа жекелеген оқшаулату азаптау болып табылады деп мәлімдеді. Психологиялық жазалау тәсілдеріне мыналар кіреді:
Жеке оқшаулату
Ақ азаптау
Қоғамдық ұяттау
Қоршау (stocks)
Қоғамдық жерде қолданылатын дене жазалары.

Жеке тұлға

Жазалаудың мақсаты – мінез-құлықты операнттық шарттау деп аталатын үдеріс арқылы, ақаулы немесе жағымсыз саналатын мінез-құлықты, жағымсыз тітіркендіргіштен туындаған сезімдермен байланыстырып өзгерту болып табылады. Қажетсіз деп есептелген мінез-құлықтан кейін, сол мінез-құлықты жасаған адамға жағымсыз тітіркендіргіш қолданылады, осылайша оның негативті эмоционалдық реакциясын қоздыруға тырысады. Қоғамда әбден қорлаудан кейін әлеуметтік мәртебесін немесе қадір-қасиетін қайтару өте қиын болуы мүмкін, нәтижесінде әлеуметтік иерархияда төменгі орынға ие болуы, тіпті қоғамға қайта интеграциялана алмауы және әлеуметтік оқшаулануға ұшырауы мүмкін. Қоғамдық пікірлердің өзгеруіне байланысты, жазалаудағы жұрт алдындағы қорлау элементі қазіргі кезде сирек кездеседі. Егер біреу үлгі алатын немесе үлгі алуды ойлап отырған адамның жазаланатынын көрсе, сол әрекетті қайталауға деген ынта, әрекеттің ықтимал жағымсыз салдарының тежеуші әсерімен күшін жоғалтуы мүмкін, демек, адам сол әрекеттен бас тартады. Осы себепті, тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір жазалардың аса қатыгез болуының себебі, үлкен қорқыту әсерін тигізу болған – мысалы, Балтазар Жерардың немесе Гай Фокстің өлім жазасына тартылуы. Адамдар басқаларды бақылау арқылы тәжірибелі түрде үйрене алатындай, жазалау жағымсыз мінез-құлықты болдырмау және әлеуметтік нормаларды сақтауға ынталандыру үшін өте пайдалы құрал болуы мүмкін. Жазаның тәжірибелі әсерін барынша арттыру үшін, жазаның әлеуметтік кеңістігін арттыру қажет. Тарихи тұрғыдан алғанда, жазалаулар қалалық алаңдар сияқты қоғамдық орындарда жүргізіліп келген, жазаның әлеуметтік кеңістігін барынша арттыру және бұқаралық ақпарат құралдары пайда болмай тұрып, жаза туралы ақпараттың таралуын қамтамасыз ету үшін. Жазалауды қоғамдық орында орындау, сонымен қатар, жазаланатын адамды «бұзық» немесе сенімсіз тұлға ретінде белгілеуге көмектеседі, бұл адамның қоғамнан шеттетілуіне ықпал етеді және қоғамның бір бөлігі болу үшін адамдардың қоғамдық нормаларға сәйкес келу қажеттілігін күшейтеді. Елдерге байланысты, тұтқындар түрме күзетшілерінің қалауы бойынша жалғыздыққа алынуы мүмкін, және бұл капиталдық емес ең ауыр жаза болып табылады.

Punishments aim to alter behaviour considered defective or undesirable by trying to associate the behaviour with the feelings caused by an unpleasant stimulus through a process called operant conditioning. Following a behaviour that is deemed undesirable an unpleasant stimulus will be administered to the individual who carried out the behaviour in order to try and induce a negative emotional response. Recovering social status or dignity following a publicly humiliating punishment can be very difficult resulting in a lesser place within the social hierarchy if not an inability to reintegrate within the society resulting in social exclusion. Due to changing public opinions the feature of public humiliation in punishments is now very rare. Should someone observe someone that they may be modelling, or thinking about modelling, their behaviour off of being punished the desire to replicate the same behaviour may be counteracted by the suppressive effects of the potential negative outcomes of the action therefore discouraging the person from proceeding with the action. This is part of the reason why, historically, some punishments have been particularly brutal in order to have a greater deterrent effect notable examples of this include the executions of Balthasar Gérard or Guy Fawkes. As humans can learn vicariously through observing other people punishment can make for a highly useful tool to deter undesirable behaviour and encourage following social norms. Ensuring the vicarious effects of punishment are maximised may be done by increasing the social presence of the punishment. Punishments have historically been conducted in public places such as town squares in order to maximise the social presence of the punishment and ensure that word of the punishment could spread in a time before mass media existed. Conducting the punishment in public also helps the society in which it is occurring label the individual being punished as a 'deviant' or untrustworthy individual promoting the exclusion of the individual from society further reinforcing the need for people to conform to the societies norms in order to remain part of the society. Depending on country, prisoners may be subjected to solitary confinement at the discretion of prison guards and it is the most severe non capital punishment one can receive.

Тиімділік

Жеке камерада ұстау – кейбіреулердің пікірінше, адамгершілікке жатпайтын және тұтқындардың жағымсыз мінез-құлқының алдын алуда тиімсіз жаза. Бұған қоса, ұзақ мерзім бойы жеке камерада (немесе осыған ұқсас жағдайларда) болу психикалық денсаулыққа қатысты түрлі мәселелерге, соның ішінде өзін-өзі зақымдауға, депрессияға, ашуға және жоғары сезімталдыққа алып келуі жақсы құжатталған, бұл тұтқындардың жазасын өтегеннен кейін қоғамға қайта бейімделу мүмкіндігіне ауыр соққы береді.