Кіріспе

Гонконг тарихы 1990 жылдары – Гонконгтағы өткел кезең және британдық отаршылдық үкіметтің соңғы онжылдығы болды.

Өмірбаян

1984 жылғы Қытай-Британия бірлескен декларациясы Ұлыбританиядан Қытай Халық Республикасына (ҚХР) егемендіктің берілуіне көмектесетін бірқатар өзгерістерге жол ашты. 1992 жылдың шілдесінде Крис Паттен Гонконгтың соңғы британдық губернаторы болып тағайындалды. Эдвард Юд және Дэвид Уилсон сияқты алдыңғы губернаторларынан өзгеше, Паттеннің Гонконг және Қытай туралы тәжірибесі шамалы болды, сондай-ақ ол мандарин немесе кантон тілінде сөйлей алмады. Осы он жылдық негізінен егемендікті беруге байланысты саяси жағдаймен өтті.

Өткiзу

1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін азаматтар Қытай үкіметі Гонконгты тапсырғаннан кейін автономия туралы уәдесін орындамайды деп қауіптенді. Осының салдарынан 1997 жылға дейін түрлі жарастыру шаралары жүзеге асырылды. Гонконгтың Негізгі Заңы 1990 жылдың 4 сәуірінде «шағын конституция» ретінде бекітілді. Бейжіңді қолдайтын топ Негізгі Заңды ҚХР тарихындағы ең демократиялық құқықтық жүйе деп бағалап, құптады. Ал демократиялық топ оны жеткілікті демократиялық емес деп сынады. Паттен Гонконгтағы демократияның кеңеюін заң шығарушылар мен муниципалитет шенеуніктерінің сайлау процесіне әсер ететін бірқатар шаралар арқылы нығайтты. 1994 жылы ҚХР «уақытша заң шығару кеңесі» (LegCo) пайдасына Заң шығару кеңесін тарату туралы шешім қабылдады. 1995 жылы LegCo бекітілді, ал Демократиялық партия уақытша заң шығару кеңесін заңсыз деп мәлімдеді. Уақытша заң шығару кеңесі тапсыруға дейін Шэньчжэнь қаласынан жұмыс істеді. 1997 жылдың 1 шілдесінде сағат 00:00-де тапсыру рәсімі Гонконг Конвенция және көрме орталығының жаңа бөлімінде, Ван Чай Солтүстік аймағында өтті. Ұлыбритания және Корольдік колонияның тулары түсірілді. Гонконг арнайы әкімшілік аймағы мен Қытайдың тулары көтерілді. Бұл Гонконгтың британдық отаршылдықтан қытайлық басқаруға өтуін білдірді. Салтанатқа Уэльс принці (қазіргі Карл III), Ұлыбританияның премьер-министрі Тони Блэр, ҚКП-ның Бас хатшысы және Қытай Президенті Цзян Цзэминь, Қытай Премьер-министрі Ли Пэн, Ұлыбритания тағайындаған Гонконгтың соңғы губернаторы Крис Паттен және Пекиннің бақылауымен өткен сайлауда сайланған Гонконгтың бірінші бас атқарушысы Тун Чжи Хва қатысты. Қытай коммунистері Гонконгтың қайтарылуын ҚХР-дың үлкен держава статусына жетуінің маңызды кезеңі деп көрсетті.

Халық саны

Гонконг халқының саны 1995 және 1999 жылдары сәйкесінше 6,3 миллион және 6,9 миллион адамды құрады. 1993 жылы Қытайдан келген 44 000 заңсыз иммигрант ұсталды және депортацияланды, ал бір жыл өткен соң бұл көрсеткіш 35 500-ге төмендеді. Гонконгтың туылу деңгейі де әлемдегі ең төменгі көрсеткішке жетті, 1996 жылы әр 1000 тұрғынға шаққанда бар болғаны 5,1 бала туды. Бірақ, билікті тапсыру және экономикалық дағдарыс тудырған белгісіздікке қарамастан, 1990-шы жылдарда Гонконг халқының саны өсті. 1990 жылы Гонконгта шамамен 5,7 миллион адам тұрды. 1996 жылға дейін халық саны 500 000-ға артты. 1990 жылдан 1996 жылға дейін табиғи өсім төмендесе, көші-қон арқасындағы өсім қарқыны жоғарылады. Бұл халықтың өсуінің көп бөлігі Қытайдан көшіп келгендердің есебінен болғанын көрсетеді. Дегенмен, Гонконгтағы халықтың шамамен 95% -ы этникалық тұрғыдан қытайлықтар, оның ішінде хакка және теочев сияқты кантондықтардан өзге де түрлі этникалық топтар бар.

Көшіп кету

1990 жылы халықтың шығуы 62 мың адамға жетті, бұл халықтың шамамен бір пайызын құрады. Эмиграция 1992 жылы 66 мың адаммен ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін 1993 жылы 53 мың, ал 1994 жылы 62 мың адам эмиграциялады. Осының тікелей нәтижесінде Гонконгтан Канадаға шамамен 4,2 миллиард АҚШ доллары ағып өтті. Шоу отбасы сияқты Гонконгтың көптеген белгілі кәсіпкерлері, экономикаға жағымсыз әсер ететін жағдайдан қорқып, Гонконгты қалдырды. Гонконг азаматтарының көптеген бөлігі британдық азаматтық таңдау жобасы арқылы Ұлыбританияға эмиграциялады. Австралия, Канада және АҚШ-қа көшкен отбасылардың саны да осыған тең болды.

Көші-қон толқыны

90-шы жылдары Гонконгта 1997 жылы Ұлыбритания үкіметінен Қытай Халық Республикасына берілуі мүмкін деген алаңдаушылықтан туындаған жаппай көші-қон толқыны болды. Берілуге дейін Гонконг «Британ Гонконгі» деп белгіленіп, 1842 жылдан бері Ұлыбритания үкіметімен басқарылып келді. 1984 жылы Ұлыбритания және Қытай үкіметтері 1997 жылы Гонконгты Ұлыбританияға жалға беруді аяқтайтын басқару құқығын беруді көрсететін «Британ-қытайлық бірлескен декларациясына» қол қойды. Бұл келісімге сәйкес, Қытай үкіметі «Бір ел – екі жүйе» қағидасын қолдана отырып, Гонконгтың қолданыстағы үкіметтік құрылымын сақтап қалуға келісті. Вонг жүргізген сауалнама бойынша, 1990 жылы Гонконгтан 60 мыңнан астам адам эмиграция жасаған, бұл жалпы халықтың 1 пайызын құрайды, ал сауалнамаға қатысушылардың шамамен жартысы 1997 жылға дейін Гонконгтан кетуге ниетті екенін білдірді.

Шетелдік үй жұмыскерлері

1980 жылдардың соңынан 1990 жылдарға дейін Гонконг валютасы тұрақталды. Филиппин песосының құны 1984 жылы 17 песодан 1993 жылы 30 песоға дейін тұрақты түрде төмендеді, бұл 1 доллар АҚШ-қа тең болды. Бұл, "қажеттілік бойынша қызметкер" қызметтері арқылы Гонконгқа жоғары жалақы іздеп келе жатқан филиппин жұмысшыларының санының өсуіне әкелді. Шетелдік жұмысшылардың саны 1987 жылы 9000-нан 1992 жылы 28000-ға, ал 1993 жылы 32000-ға жетті. Көптеген жұмысшылар филиппин азаматтары болды, сондай-ақ Индонезия мен Таиландтан да көптегендер келді. Көмекшілермен байланысты "фей юнг" (菲傭) термині пайда болды. Көмекшілерді жалдаған отбасыларда әдетте екі ата-ана да толық жұмыс істейтін. 1993 жылы отбасының жалпы табысы кемінде 15000 гонконг доллары болуы керек еді. Шетелдік жұмысшылар отбасының барлық ішкі жұмыстарын – тамақ дайындау, киім үтіктеу, тазалау, жас және қарттарға күтім жасау сияқты мәселелерді шешетін. Көптеген отбасыларда 4-5 мүше болды, оның ішінде кемінде 12 жасқа дейінгі бала және кейбіреулерінде 65 жастан асқан қарттар да болды. Гонконг музыка индустриясы да 1990 жылдары өркендеді. Лесли Ченг музыкадан қатар кеткеннен кейін, индустрияны негізінен Төрт Көк Патшасы – Аарон Квок, Джеки Ченг, Энди Лау және Леон Лай биледі, олар телеарналар, фильмдер, жарнамалар мен журналдарда танымал болды. Мансабының басында Джеки Ченг пен Леон Лай жапондық мелодиялармен ән айтса, 1990 жылдардың басында жергілікті музыканың өзгешелігіне қатысты наразылықтар көтерілді. 1993 жылы Commercial Radio радиостанциясы тек жергілікті авторлардың музыкасын ғана ойнайтынын мәлімдеді. Бұл жергілікті музыканттарды өздерінің шығармаларын жазуға ынталандыру мақсатында жасалды. 1989 жылы музыка индустриясы бойынша ән альбомдарының жылдық сатылымы шамамен 2,5 миллиард гонконг долларын құрады, бұл 1990 жылдардағы музыка индустриясының үлкендігін көрсетеді. Марк Луи 1990 жылдардың соңында танымал композитор болды. Джеки Ченг төртенің ішінде ең сәтті әртіс болды. Ол 1984 жылы Гонконгтың 18 аймақтық ән байқауында жеңіске жеткеннен кейін әншілік мансабын бастады. Ол мансабында екі IFPI Алтын дискі және сегіз IFPI Платина дискі сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар, 1988 жылы 8-ші Гонконг кино сыйлығындағы "Үздік қосалқы актер" және 1990 жылы "Алтын жылқы" сыйлығындағы "Үздік қосалқы актер" сияқты көптеген марапаттарға ие болды. Оның танымал әндерінің қатарында "Сен әрқашан менің махаббатым боласың", "Күн сайын сені көбірек жақсы көремін" және "Жаңбырда ажырасу" бар. Энди Лау 1981 жылы TVB суретшілерді даярлау бағдарламасына қатысып, мансабын бастады және 1990 жылы RTHK-дан "Топ 10 Алтын Ән" сыйлығын жеңіп алған "Бұл мүмкін бе?" атты ең танымал альбомын шығарды. Содан бері Энди Лау 2007 жылға дейін жыл сайын кемінде бір RTHK сыйлығын жеңіп, ең көп сыйлыққа ие болғандығы үшін Гиннестің рекордтар кітабына енді. Ол мансабында 60-тан астам альбом шығарды. Аарон Квок 1984 жылы TVB-ге биші-жаттығушы ретінде қосылғанда Энди Лаумен ұқсас жолмен мансабын бастады. Ол TVB-де актер болды және 1990 жылы Тайваньдық мотоцикл телесериалында ойнағаннан кейін танымал болды. Ол сол жылы Тайваньда "Loving You Endlessly" атты алғашқы мандапоп альбомын шығарды, ол Азияда 1 миллионнан астам дана сатылды. Бірінші альбомынан кейін ол тағы екі кантопоп альбомын шығарды, ол оған 1991 жылы RTHK Top 10 Gold Songs Awards-да "Жылдың жаңа әртісі" алтын сыйлығын жеңіп алды. Төрт Көк Патшасының қалғандарынан айырмашылығы, Аарон Квок кантопопқа ғана емес, сонымен қатар мандапопқа да үлкен үлес қосты. Оның басқа да маңызды жетістіктері 1997 жылы Jade Solid Gold үздік әнші сыйлығын және 1998 жылы Commercial Radio жылдық марапаттау салтанатында "Жылдың үздік әншісі" алтын сыйлығын жеңіп алу болды. Леон Лай 1986 жылы "Жаңа таланттар әншілік сыйлығында" үшінші орын алғаннан кейін және Polygram компаниясымен келісімшартқа қол қойғаннан кейін әншілік мансабын бастады. Оның алғашқы альбомы өзінің атымен "Леон" деп аталып, сәтті сатылды. Жапон мәдениетінен басқа, британдық мәдениет те Гонконг мәдениетінің үлкен бөлігін құрады. Гонконг 156 жыл бойы британ үкіметінің басқаруында болды. Британдықтар Гонконгқа тамақтану әдеттері, сәулет, үкіметтік жүйе және білім беру сияқты әртүрлі мәдениеттерді әкелді. Бұл мәдениеттердің барлығы бүгінгі Гонконгта, мысалы, құқықтық жүйеде және ескі ғимараттарда көрінеді. Бұл Гонконг тұрғындарының ерекше ерекшеліктеріне де әкелді, олар британдық мәдениеттен күшті әсер алды.

Кино

Гонконг киноиндустриясының алтын ғасыры 1990 жылдары болды, жылына шамамен 200 фильм түсірілді. Гонконг кино өнеркәсібінің жетістігіне зор үлес қоскан Уонг Карвай – көрнекті режиссер болды. Ол әлем бойынша көптеген марапаттарға ие болды. Мысалы, «Чункинг экспресс» 1995 жылы Гонконг кино сыйлығын жеңіп алды және Канн кинофестивалінде «үздік режиссер» атанымымен марапатталды. Вонгтың фильмдері BBC Culture-ның «100 ең үздік шетел тіліндегі фильм» тізіміне де енді. «Бақытты бірге» (1997) – 71-орында, «Чункинг экспресі» (1994) – 56-орында және «Мұхаббат көңіл күйінде» (2000) – 9-орында орналасты. Стивен Чоу – Гонконг киноиндустриясының тағы бір символы. Ол Гонконгтың «комедия королі» деп танылды. 1981 жылы телесериалдарда актерлік карьерасын бастап, 1988 жылы киноға көшкеннен кейін «Соңғы әділдік» (1988) фильмі арқылы үлкен жетістікке қол жеткізді. Ол 25-ші «Алтын жылқы» кинофестивалінде «үздік қосалқы актер» сыйлығын жеңіп алды. Ол «мо лей тау» деп аталатын ерекше мәдениетті қалыптастырды, ол – ақылға сыймас юмор, ал 1990 жылдардағы Гонконг фильмдерінің көпшілігі осындай элементтерден тұрды. Стивен Чоудың 1990 жылдардағы танымал фильмдерінің қатарында 1990 жылғы «Барлығы жеңімпаз үшін» ойын-сауық комедиясы, 1991 жылғы «Мектепке қайта оқуға» гангстерлік комедиясы және 1992 жылғы «Әділет, менің аяғым!» экшн-комедиясы бар. Музыка индустриясына қосқан үлесінен бөлек, Лесли Чен 90-шы жылдары көптеген фильмдерде ойнады, Вонг Карвай және Стивен Чоу сияқты белгілі режиссерлер мен актерлермен бірлесіп жұмыс істеді. 1990 жылдары Лесли Чен мен Вонг Карвай «Дайз оф бидинг Вайлд» фильмін түсірді, онда Лесли Чен 10-шы Гонконг кино сыйлығында «үздік актер» жүлдесін жеңіп алды, «Время пепла» 1995 жылы Гонконг кино сыншылары қоғамының сыйлығында «үздік актер» жүлдесін жеңіп алды, ал «Бақытты бірге» (1997) Лесли Ченге 34-ші «Алтын жылқы» және 17-ші Гонконг кино сыйлықтарында «үздік актер» жүлдесін әкелді. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – 1993 жылғы Канн кинофестивалінде «Қош бол, менің сүйіктіім» фильмімен «Алтын пальма» жүлдесін жеңіп алуы болды. Бұл жүлдені жеңіп алған жалғыз Гонконг фильмі осы күнге дейін сақталды. Сондықтан, америкалық миллиардер инвестор Джордж Соростың шабуылдарына қарамастан, Гонконг долларының және Ханг Сенг индексінің құнсыздануы барынша азайтылды.

Өңдеу секторы

1990 жылдары Гонконгтағы өндіріс секторлары көліктік шығындар, жалақы және жалдау ақысы сияқты өндіріс құндарының өсуіне байланысты қысқарды. Заңнамалық кеңес хатшылығының статистикалық мәліметтеріне сәйкес, 1990 жылдан 1998 жылға дейін өндіріс секторындағы жаңа кәсіпорындардың саны 50%-дан астамға төмендеді, ал сектордағы жұмыспен қамту деңгейі шамамен 65%-ға азайды. Бұдан бөлек, өндіріс секторының жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ) үлесі 1990 жылы шамамен 18%-ды құраса, 1997 жылы 7%-дан төменге дейін түсті. Бұл Гонконгтың экономикалық жүйесінде 1990-шы жылдар бойы ауыс-түйіс болып жатқанын және өндіріс секторына тәуелділіктің азаюын көрсетті. Гонконг 1990-шы жылдардан кейін қаржы саласына қатысты өнеркәсіпте біртіндеп жетекшілікке ие бола бастады.

Жылжымайтын мүлік

1998 жылы үкіметтің тұрғын үй саясаты салдарынан жылжымайтын мүлік нарығындағы көпіршік жарылды, бірақ Азия қаржы дағдарысы да белгілі бір әсер етті. Гонконгтың алғашқы бас атқарушысы Тунг Чи Хва қызметке кірген кезде жылына 85 000 пәтер салуды және қоғамдық тұрғын үйге кезек күту мерзімін 7 жылдан 3 жылға дейін қысқартуды жариялады. Осы факторлардың жиынтығы Гонконг тарихындағы 1967 жылдан бергі ең ауыр экономикалық төмендеуді бастады, ол жыл амбициялық үкіметтік жобаларға толы болды, нәтижесінде инфрақұрылым мен құрылымдық дефицитке қаржылық резервтер жұмсалды.

Көлік

1998 жылы Кай Так әуежайы жабылды. Гонконгтың жаңа 20 миллиард долларлық халықаралық әуежайы коммерциялық пайдалануға ашылды. Бастапқы жылдары қиындықтарға толы болды, себебі ол дерлік барлық функциялардағы ең заманауи компьютерлік жүйелерді қолданды. Әуежайдың ауқымы мен масштабы әуежай басқармасынан көптеген жаңашыл шешімдерді қажет етті. Уақыт өте келе ол алыс Шығыстағы көптеген рейстер үшін орталық байланыс нүктесіне айналды. 1997 жылдың 27 сәуірінде ашылған Цин Ма көпірі, қаламен алыс орналасқан әуежайды байланыстыратын Лантау байланысының бір бөлігі болып табылады және ол әлемдегі ең үлкен көпірлердің бірі, сонымен қатар теміржол қозғалысын жүзеге асыратын ең ірі көпір болып табылады. Тун Чун және Аэропорт Экспресс МТР желілері 1998 жылы пайдалануға берілді. 1990 жылдары аяқталған басқа да маңызды көлік жобаларына Тейтс Кейрн туннелі (1991), Сан Тин тас жолы (1993), Юэн Лонг тас жолы (1993), Солтүстік Лантау тас жолы (1997), Кап Шуй Мун көпірі (1997), Батыс порты арқылы өту (1997) және Тай Лам туннелі (1998) кіреді. Олардың көптегені әуежай жобасымен немесе Жаңа аумақтардың орбиталдық тас жолын аяқтаумен байланысты болды.