Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1428–1471 жылдардағы Шайбанид мемлекеті, Бұхара хандығының алдындағы мемлекет.
1428–1471 Shaybanid state preceding the Khanate of Bukhara
Өзбек хандығы (түрік/қыпшақ: ), сондай-ақ Әбулхайыр хандығы (түрік/қыпшақ: ) – Бұхара хандығының алдында құрылған Шайбанид мемлекеті. Қысқа ғана өмір сүрген кезеңінде Өзбек хандығы Орталық Азиядағы ең беделді мемлекет болып, қазіргі Өзбекстанның көп бөлігін, Қазақстан мен Түрікменстанның үлкен бөлігін, сондай-ақ Ресейдің оңтүстік аймақтарын биледі. Бұл – Шайбанидтердің бір тармағы Әбулхаридтердің алғашқы мемлекеті.
The Uzbek Khanate (Turki/Kypchak: ), also known as the Abulkhair Khanate (Turki/Kypchak: ) was a Shaybanid state preceding the Khanate of Bukhara. During the few years it existed, the Uzbek Khanate was the preeminent state in Central Asia, ruling over most of modern day Uzbekistan, much of Kazakhstan and Turkmenistan, and parts of southern Russia. This is the first state of the Abulkhairids, a branch of the Shaybanids.
Этимология
Әбул Хайр ханның әулеті мен оның ұрпақтары оның есімімен аталады, ал олар билеген мемлекеттер Әбулхаридтер деп танылады, мысалы Бұхара хандығындағыдай. Оларды Шайбанидтер деп те атауға болады, алайда бұл көбінесе жалпылама атау, себебі Хорезмнің Арабшахидтері деп белгілі болған қарсылас әулет те Шайбанидтер еді, бірақ Әбулхаридтер емес.
The dynasty of Abu'l Khayr Khan and his descendants is named after him, and the states ruled by them are known as Abulkhairids, such as in the Khanate of Bukhara. They may also be referred to as Shaybanids, although this is more of an umbrella term as a rival dynasty called the Arabshahids of Khwarezm were also Shaybanids, but not Abulkhairids.
Әбул-Хайр ханнан бұрын
Бату ханның інісі Шибаннан бастап, Шайбанидтер мен олардың ұрпақтары Шибанға Бату берген көптеген тайпалардың жерлері мен билігін иеленді. Бұл жерлерге Оралдың шығысындағы Алтын Орданың иеліктері және Сырдария өзенінің солтүстігіндегі аймақтар кірді. Алтын Ордадағы орталық билік шығыста тез әлсіреп, Ноғай Ордасы және Сібір хандығы сияқты тәуелсіз мемлекеттер пайда болды.
Starting with Shiban, brother of Batu Khan who was the ruler of the Golden Horde, the Shaybanids and their descendants held land and sway over many tribes granted to Shiban by Batu. These lands included the Golden Horde domains east of the Urals, and lands north of the Syr Darya river. Central control in the Golden Horde eroded away quickly in the east and breakaway states like the Nogai Horde and the Khanate of Sibir appeared in the region.
Әбул-Хайр Хан
1412 жылы Әбу'л Хайр дүниеге келген кезде Шибан улусы бөлініп кетті. Осы кезде Алтын Орданың шығыс бөлігі (Көк Орда) Алтын Орда хандары мен таққа талапкерлерінің толық бақылауынан шығып, әсіресе 1427 жылы Барақ хан қаза болғаннан кейін одан да бетер күйзеліске түсті. Әбу'л Хайр 1427 жылы болған шайқаста тұтқынға алынып, 1428 жылы босатылды. Өзбектердің сол кездегі ханы және Алтын Орда тағына үміткер Барақ ханның қайтысынан кейін, Тимурид империясының басшысы Улуғбек, Әбу'л Хайрға хан титулын беруді құпия түрде ұйымдастырды. Ол өзінің билігін Сибірдегі тайпаларды біріктіруден бастады, астанасын Чимги-Тураға (қазіргі Тюмень) орналастырды. Ол 1419-1423 жылдар аралығында Алтын Орданың бұрынғы ханы Хажжи Мұхаммедті тақтан түсіріп, бүкіл аймақты Шайбанидтердің бақылауына алды. Сол кезде Әбулхайыр хан Дашт-и-Кыпшақта толық билік жүргізді. Ол Жүжі сұлтандарымен соғысқа қатысты, ал Джани Бег хан мен Қарай хан одан қашып Моғолстанға синып кетті. Исан Буға хан оларды зор құрметпен қарсы алып, Моғолстанның батыс шебінде, Чу өзеніне жақын орналасқан Кузи Башиді оларға берді, онда олар тыныш өмір сүрді. Әбулхайыр ханның қайтысынан кейін өзбектердің улусы шатаққа түсіп, араларында үздірілмейтін қақтығыстар басталды. Көпшілігі Қарай хан мен Джани Бег ханның жағына қосылды. Олардың саны шамамен 200 мың адамды құрады және «өзбек қазақтары» деген атқа ие болды. Қазақ сұлтандары 870 жылы (1465-1466 ж.) билік құра бастады (бірақ Алла біледі), және 940 жылға дейін (1533-1534 ж.т.) Өзбекстанның көп бөлігінде абсолютті билікке ие болды.
By the time of Abu'l Khayr's birth in 1412, the ulus of Shiban was fractured. At this time the eastern part of the Golden Horde (Blue Horde) had become outside of complete control of the Golden Horde khans and pretenders, especially after the assassination of Barak Khan in 1427. Abu'l Khayr was taken prisoner after a battle in 1427 and was released in 1428. After the passing of the then Khan of the Uzbeks and pretender to the throne of the Golden Horde, Barak Khan, Ulug Beg, the leader of the Timurid Empire, secretly orchestrated the title of khan to pass to Abu'l Khayr. He began his rule by consolidating tribes in Siberia around his capital at Chimgi Tura (Modern day Tyumen). He was able to depose the reigning Khan of Sibir, Hajji Muhammad, a former khan of the Golden Horde from 1419 to 1423, and took the entirety of the area under Shaybanid control. At that time, Abulkhair Khan exercised full power in Dasht i Kipchak. He had been at war with the Sultánis of Juji; while Jáni Beg Khán and Karáy Khán fled before him into Moghulistán. Isán Bughá Khán received them with great honor, and delivered over to them Kuzi Báshi, which is near Chu, on the western limit of Moghulistán, where they dwelt in peace and content. On the death of Abulkhair Khán the Ulus of the Uzbegs fell into confusion, and constant strife arose among them. Most of them joined the party of Karáy Khán and Jáni Beg Khán. They numbered about 200,000 persons, and received the name of Uzbeg Kazák. The Kazák Sultáns began to reign in the year 870 [1465–1466] (but God knows best), and they continued to enjoy absolute power in the greater part of Uzbegistán, till the year 940
[1533–1534 A. D.].
Әбу'л-Хайр ханның және оның мұрагерлерінің өлімі
1468-1470 жылдары Әбул Хайр хан бірнеше ұлымен бірге қазақтармен шайқаста қаза тапты. Шейх Хайдар, сондай-ақ Барудж Оғлан деп те аталған (кейбір деректер оларды бір адам немесе әртүрлі адамдар деп көрсетеді), Әбул Хайрдың үлкен ұлы болды және оның орнына келді. Шейх Хайдардың билеуі қысқа ғана болды және бәсекелес хан Ибақпен болған қақтығыстар нәтижесінде аяқталды. Мұхаммед Шайбани 1510 жылы Марв шайқасында Шах Исмаил басқарған Сафавилерден қаза тауып, оның бас сүйегінен әшекейлі тостаған жасалды.
Somewhere around 1468–1470, Abu'l Khayr Khan died in battle against the Kazakhs along with several of his sons. Sheikh Haidar, also known as Baruj Oghlan (Some sources have them as the same person or different persons), the eldest of Abu'l Khayr's sons, succeeded him. Sheikh Haidar's reign was short and was ended after conflicts with a rival khan, Ibak. Muhammad Shaybani was killed in the Battle of Marv by the Safavids ruled by Shah Ismail in 1510, and had his skull turned into a jeweled drinking goblet.