Кіріспе

Малайзияның Пенанг штатындағы қала

49,3% Бумипутера
49,0% Малайлар
0,3% Сабах және Саравак штаттарының жергілікті тайпалары
32,9% Қытайлар
9,6% Үндістер
0,4% Басқа ұлттар
7,7% Азамат емес адамдар

| халық санының түсіндірмелері =
| халық саны бойынша рейтинг = Малайзияда 3-ші, Пенанг штатында 1-ші
| карта бейнесі =
| әкімшілік бөлініс түрі3 = Мукимдер
| әкімшілік бөлініс атауы3 = Баттерворт және 56 кіші аудан
| басшы лауазымы1 = Қала хатшысы

Бұл қаланың орналасқан жері бұрын Кедахтың бір бөлігі болған, бірақ 1800 жылы Британдық Ост-Индия компаниясына берілген. Ол Уэлсли провинциясы деп аталды және содан бері Пенангтың құрамында басқарылып келеді. Себеранг Перай мен Джордж Таунды физикалық түрде байланыстыру үшін екі жол көпірі салынды, бұл екі қала арасындағы бар паром қызметін толықтырды. Онжылдықтар бойы қарқынды қала құрылысы мен инфрақұрылымдық дамудан кейін Себеранг Перайға 2019 жылы қала мәртебесі берілді. "Себеранг Перай" терминінің Перай өзенінің солтүстік жағалауын атау үшін жергіліктіктер қолданған сөзден шыққан деп есептеледі. Уэлсли провинциясын басып алғаннан кейін, өзен британдықтар бақылауындағы оңтүстік аймақ пен Кедахтың солтүстік аймағы арасындағы шекараға айналды. Тай тіліндегі "plāi" (ปลาย) сөзі "соңы" деген мағынаны білдіреді және Кедахтың өзенмен шектелген оңтүстік шекарасын көрсетеді. Хоккиендер өзеннің солтүстік жағалауын "koay kang" деп атаған, бұл "өзеннен өту" дегенді білдіреді. Сол кезде Джордж Тауннан келген жолаушылар Перайға қонып, Бэттервортқа және одан әрі қарай өту үшін өзеннен өтетін. "Koay kang" термині малай тіліндегі Себеранг Перай атауымен сәйкес келеді. Гуар Кепа Малайзияда неолиттік адамдардың жағалауға бейімделуінің жалғыз белгілі мысалы болып табылады. Букит Мертажамнан табылған Маханавика Буддхагупта тақтасы мен Черок Ток Кун мегалиті бұл аймақта 5-6 ғасырларда индуизмнің күшті ықпалы болғанын көрсетеді.

Британдық билік

1786 жылы Фрэнсис Лайт британдық әскери қорғау үшін Кедахтан Пенанг аралын алды. Бірақ, Кедах сұлтаны Абдулла Мукаррам Шах, БОЖ-ның (Ост-Индия компаниясы) әскери қорғауға уәдесін орындамағанына жауап ретінде аралды күшпен қайтаруға тырысқанда, британдық күштер Перайға шабуыл жасады. Кедах әскерлері жеңіліп, сұлтан бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. 1800 жылы БОЖ 4,000 испан долларына Кедахтан құрлықтың бір бөлігін сатып алды. Бұл мәмілені Джордж Каунтер, лейтенант-губернатор Джордж Лит атынан келісті, соның нәтижесінде БОЖ Пенанг аралы мен жаңадан алынған аумаққа толық құқық ие болды. Бұл аумақ Үндістанның генерал-губернаторы Ричард Уэлслинің құрметіне Уэлсли провинциясы деп аталды. Перай өзені британдық және Кедах аумақтарының арасындағы халықаралық шекараға айналды. Уэлсли провинциясын қосу арқасында аралдан материкке ақшалай дақылдар өндірісі кеңейді. Бұл дәмдеуіштер мен қантты жинауға мүмкіндік берді, соның салдарынан Қытайдан, Үндістаннан, Мьянмадан және Таяу Шығыстан адамдар көшіп келді, сондай-ақ Сиамның Кедахты жаулап алуынан қашқан малайлар да келді. 1831 жылы БОЖ Уэлсли провинциясын солтүстікке қарай кеңейтіп, британдық және сиамдық аумақтардың арасындағы шегараны Перай өзенінен Муда өзеніне жылжытты. Аумақтың шекарасы 1868 жылы және 1874 жылғы Пангор шартында одан әрі кеңейтілді, бұл британдықтардың бақылауындағы аумақты солтүстіктегі Муда өзенінен оңтүстіктегі Кериан өзеніне дейін ұлғайтты. 20 ғасырдың басында салыныс жолдары мен теміржолдар Уэлсли провинциясының резеңке өнеркәсібінің дамуына көмектесті. Жапондық әскерлер Кота-Бхару мен Сонгклаға түскен кезде, Солтүстік Малайяны қорғаған одақтас авиаэскадрильялары жойылды және 8 желтоқсанға дейін RAF Баттервортқа шегінуге мәжбүр болды. Келесі күні жапондық бомбалаушылар әуе базасына шабуыл жасады. Корольдік әуе күштері 15 желтоқсанда оны тастап кетті. Пенанг төрт күннен кейін жапондықтардың бақылауына өтті. Жапондық оккупация кезінде Уэлсли провинциясы, Джордж Таун сияқты, үлкен әлеуметтік өзгерістерге ұшырады. Жапондықтар тәртіп орнатуға тырысқандықтан, азаматтар қатал күш қолданып қудаланды, ал тұрмыс жағдайлары мен экономикалық ахуал нашарлады. 1957 жылы Малайя тәуелсіздік алғаннан кейін, биліктегі Альянс коалициясы Себеранг Перайдағы жергілікті басқару органдарын біріктіруге кірісті. 1961 жылы Баттерворт және Букит Мертаджам муниципалитеттері Солтүстік және Орталық Себеренг Перай ауылдық кеңестерімен біріктірілді. Қалған үш жергілікті басқару органы 1974 жылы бір муниципалитетке біріктірілді. Екі жылдан кейін Себеренг Перайға муниципалдық мәртебе берілді және жергілікті басқару органы Себеренг Перай муниципалдық кеңесі деп аталды. 1974 жылы Пенанг порты Джордж Тауннан муниципалитетке көшірілді, ал 1980 жылы қолжетімді теңіз және теміржол инфрақұрылымын пайдалану үшін іргелес Перай еркін индустриалды аймағы құрылды. Бұл муниципалитет халқының айтарлықтай өсуіне әкелді, бұл негізінен Джордж Тауннан дамудың таралуына байланысты болды. Өнеркәсіптік сектор муниципалитет ішінде Себеренг Джая және Бату Каван сияқты жаңа қалашықтардың дамуына да ықпал етті. Себеренг Перай 2019 жылы қала мәртебесіне ие болды.

География

Себеренг Перай Пенангтың құрлық бөлігінің барлық аймағын қамтиды. Жалпы жер көлемі Сингапурдан сәл үлкен. Биіктігі 545 метр болатын Мертажам төбесі Себеренг Перайдағы ең биік нүкте болып табылады. Қаланың жағалауы солтүстікте құмды, ал оңтүстікте лайлы, мангр өсімдіктерімен жабылған. Оңтүстік жағалауы географиялық жағынан Пенанг аралымен қорғалған, ал солтүстік жағалауы Малакка бұғазының әсеріне көбірек ұшырайды. Бұл шағын аралдарда Пенанг көпірі салынып жатқанда шөгінділердің нәтижесінде материкке қосылған лайлы аймақтар бар. Оңтүстікке қарай Себеренг Перай, Кедах және Перак штаттарының үштік шекарасы Кериан өзенінің бойында орналасқан. Қала арқылы Перай, Джуру, Джеджави және Тенге сияқты бірнеше өзен жүйелері ағып өтеді.

Жергілікті билік

19-ғасыр бойы Уэлсли провинциясы Джордж Тауннан жергілікті басқару құрылымысыз басқарылды. Үш жергілікті үкімет құрылды, атап айтқанда Баттерворт және Букит Мертажам қалалық кеңестері, сондай-ақ қалған аумақты басқаратын Уэлсли провинциясы ауылдық кеңесі. Пенанг штатының үкіметі қала әкімі мен кеңесшілерді тағайындайды, кеңесшілер мерзімі бір жылға созылуы мүмкін. 1961 жылдан бері өткізіліп келген жергілікті билік сайлаулары Индонезия-Малайзия қақтығысынан кейін тоқтатылып, содан бері қайта жаңартылмады. 2022 жылдан бері Себеренг Перай қаласының әкімі – Азхар Аршад. МБСП-ның қазіргі қалалық жоспарлау стратегиясы Себеренг Перайдың 2030 жылғы жергілікті жоспарында баяндалған, ол алғаш рет 2021 жылы жарияланды. 2023 жылы МБСП-ның күтілетін кірісі 314,6 миллион RM, ал күтілетін шығыны 357,13 миллион RM деп жоспарланды, бұл қаражат инфрақұрылым, экономикалық өсім, мұраны сақтау және қоғамдық қатысуға бағытталды. Қалалық кеңестің бас кеңсесі Букит Мертажамның жанындағы Менара Бандарайада орналасқан. Қалалық билік бұл ғимаратқа шамамен 85 миллион RM жұмсады. 2023 жылға дейін штаттық сайлаулар әрбір бес жылда жалпыұлттық сайлаулармен бірге өткізіліп келді. 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, этникалық малайлар 21 штаттық сайлау округінің 11-інде көпшілікті құрайды, әсіресе қаланың солтүстік бөлігінде. Оңтүстік округ бойынша істерді Жави магистраттық соты қарастырады. Себеренг Перай аумағындағы құқық тәртібін сақтау Корольдік Малайзия полициясының құзыретінде, 2022 жылға қарай қала бойынша барлығы 20 полиция бөлімі құрылды.

Демография

2020 жылғы Малайзия халық санағына сәйкес, Себеранг Перай ауданында 946 092 адам тұрады, бұл оны Малайзияда Куала-Лумпур мен Кажангтан кейін халық саны бойынша үшінші орынға қойды. Себеранг Перай Джордж Таун агломерациясының ең халқы көп қонысы болып табылады және Пенанг штатының халқының 54,3% -дан астамын құрайды. Баттерворт қаласының орталық бөлігінде 80 378 адам тұрады, бұл Себеранг Перайдың жалпы халқының шамамен 8,5% құрайды. 1975 және 1990 жылдар аралығында қала маңындағы кеңею қаланың солтүстік және орталық аудандарында көбірек байқалды. 1991 жылы Себеранг Перай халқы штат тарихында алғаш рет Пенанг аралының халқын басып өтті.

Ұлттар

2020 жылы малайлар Себеранг Перай халқының 49%-ын құрады және қаланың солтүстік бөлігіндегі басым этникалық топ еді. Қытай ұлтының өкілдері қала халқының шамамен 33%-ын құрады, одан кейін үндістер – шамамен 10%-ын құрады. Британдық отаршылдық кезеңінде ауыл шаруашылығы Қытай мен Үндістаннан үлкен көші-қонға ықпал етті, нәтижесінде қаланың орталық және оңтүстік аудандарында малай емес халықтың саны көп болды. Пенанг штатының үкіметі екі қала арасындағы тепе-теңдікті дамыту саясатын белсенді түрде іске асырып келеді, ал Себеранг Перай «Пенангтың болашағы» ретінде бекітілді. 2021 жылы Джордж Таун мен Баттерворт арасындағы тұрақты дамуды, қалаларды жаңартуды және шығармашылық экономиканы қолдауға бағытталған «Пенанг шығанағы» жобасы ресми түрде жарияланды. 1970 жылдардан бері қала қарқынды индустрияландыруға ұшырады және Джордж Таун агломерациясының ішінде «өсу орталығы» деп тағайындалды. Жаңа қалалардың дамуы экономикалық әртараптандыруға да септігін тигізді, сондай-ақ сауда және туризмге бағытталған қызмет көрсету секторы да кеңейді.

Өңдеу

Пенангтағы алғашқы өнеркәсіптік аймақтар 1960 жылдары Мак Мандин мен Перайда штаттың бірінші бас министрі Вонг Поу Нидің өкілеттігі кезінде құрылды. Дегенмен, индустрияландыруға жасалған алғашқы әрекеттер импортты алмастырумен ғана шектелді. Джордж Таунның еркін порт мәртебесінің алынуы және 1969 жылы Альянс басқаратын штат үкіметінің құлауынан кейін, жаңадан сайланған бас министр Лим Чонг Ю Пенанг экономикасын қайта құруға кірісті. Роберт Р. Нейтан Ассошиэйтс жасаған 1970 жылғы Нейтан есебі экспортқа бағытталған өсу стратегиясын және жаһандық экономикамен байланысты нығайтуды ұсынды. Қазір Себеренг Перайда Пенангтың тоғыз өнеркәсіптік кластері орналасқан, атап айтқанда Мак Мандин, Перай, Себеренг Джая, Букит Тенгх, Букит Миняк, Симпанг Ампат және Бату Каван. Өнеркәсіптік жердің болуы бірнеше жергілікті және көпұлттық компанияларды (МҰК) тартты, мысалы Mattel, Flex, Sanmina, JinkoSolar, Honeywell және Lam Research. 2022 жылы Себеренг Перайға шамамен 10,9 миллиард теңгелік инвестиция тартылды, бұл сол жылы Пенангқа түскен барлық инвестицияның 79% құрады. Сол жылы Пенанг порты арқылы 65,7 миллиард теңгелік экспорт өткізілді, бұл Себеренг Перайды Малайзия қалалары арасында жетінші ірі экспорттаушыға айналдырды. ]]Себеренг Джая және Бату Каван сияқты жаңа қалалардың дамуы сауда секторының өркендеуіне ықпал етті, нәтижесінде Sunway Group және IKEA сияқты ірі компаниялар тартылды. 2016 жылы Пенангтың алғашқы премиум сауда орталығы Design Village ашылды, бұл Бату Каванды сауда орталығы ретінде одан әрі дамытуға септігін тигізді. 2021 жылы жасалған Пенанг туризмінің бас жоспарында қаланың ауыл шаруашылығы секторы, сондай-ақ мангр, лайлы жағалаулар және су жолдары сияқты табиғи ерекшеліктері әлі толық пайдаланылмаған туристік әлеуетке ие екені анықталды. Себеренг Перай тарихи тұрғыдан Пенангтың логистикалық орталығы болып келді, теміржол және паром қызметтері үшін терминал ретінде қызмет етті. 1974 жылы Пенанг портының қалаға көшірілуі жаңа контейнерлік қызметтердің дамуына көмектесті. 2022 жылы теңіз порты 1,32 миллион TEU жүк тасымалдады, бұл Малайзиядағы үшінші ең жоғары көрсеткіш. Себеренг Перайдың логистикалық рөлін Баттерворттағы Пэнанг Сентрал, транзиттік бағытталған даму (TOD) толықтырады, ол жер логистикасы және коммерциялық компоненттерді біріктіреді. Британдық үстемдік кезінде дәмдеуіштер, қант және каучук аймақтағы маңызды өнімдердің бірі болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін күріш, пальма майы және кокос өсіруге басымдық берілді. Жердің шектеулі болуына қарамастан, Пенанг 2018 жылдан бері Малайзиядағы күріштің ең жоғары орташа өнімділігін тұрақты түрде тіркеді, 2022 жылы жалпы өнімділігі 190,8 миллион теңгені құрады.

Мәдениет

Себеренг Перайдың этникалық әртүрлілігі жыл бойына түрлі мәдени мерекелердің өркендеуіне себеп болды. Қытайлық Жаңа жыл Баттерворт сияқты қытай халқы көп шоғырланған аймақтарда тойланады, онда жыл сайынғы мерекелер кезінде көпшілік шаралары мен әшекейленген көшелерді көруге болады. Букит Мертажамдағы Киелі Анна Базиликасы жыл сайынғы Новена тойына қонақжай тартады, ол шетелден мыңдаған паломниктерді қызықтырады. Себеренг Джаядағы "Үйлесім көшесі" тоғыз түрлі дінді ұстанатын ғибадат орындарына ие, бұл қаланың діни әртүрлілігіне деген құрметті көрсетеді. Қаланы жаңарту жұмыстарының аясында Баттерворттың бірнеше жері көше суреттерімен безендірілді. Сонымен қатар, Пэнангтың жергілікті қауымдастықтарының ерекшеліктерін көрсететін контейнерлік өнер туындылары да Баттерворт пен Бату Каванға орнатылды.

Спорт

Бату Кавандағы 40 000 орындық Пенанг штатының стадионы – Пенангтың негізгі стадионы. 2000 жылы өткен Сукма ойындарына арналған бұл көп мақсатты стадион ФИФА куәландырған футбол алаңына ие, сонымен қатар автоспорт жарыстары мен концерттерді қабылдау үшін пайдаланылады. Стадионнан өзге, Нибонг Тебал және Себеранг Джая сияқты аймақтарда жаңа спорттық объектілер салу жоспарлануда.

Білім

XIX ғасырдың соңында Велсли провинциясының ауылдық аймақтарында малай тілінде "пондок" деп аталатын шатырларда исламдық білім беру кеңінен таралған. Бұл "пондоктар" медресе жүйесінің және қазірге дейін қала бойынша кең таралған діни мектептердің алға басушысы болды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Себеренг Перайда барлығы 159 бастауыш мектеп және 79 орта мектеп, сондай-ақ қаланың оңтүстігінде орналасқан бір халықаралық мектеп бар. Қаланың бойында бірнеше жеке білім беру мекемелері ашылды, оның ішінде Бату Каван жеріндегі жергілікті колледждер, Уолонгонг университеті және Плимут университеті сияқты шетелдік университеттермен серіктестік орнатты. Джордж Таундағы Пенанг цифрлық кітапханасының сәттілігінен кейін, Пенанг штатының үкіметі Баттерворт және Букит Мертажамда осыған ұқсас цифрлық кітапханалар құрылысын бастады.

Денсаулық сақтау

Пенангта денсаулық сақтау мемлекеттік және жеке ауруханалардан тұратын екі деңгейлі жүйемен қамтамасыз етіледі. Малайзия Денсаулық сақтау министрлігі Себеранг Перайдағы төрт мемлекеттік аурухананы басқарады, атап айтқанда Кепала Батас, Себеранг Джая, Букит Мертажам және Сунай Бакап қалаларында. Сонымен қатар, қаланың ішінде алты жеке аурухана орналасқан. 2023 жылға дейін Себеренг-Перай қалалық кеңесі штатта жүрек тоқтауынан болатын өлім-жыртыс жағдайларында аман қалу көрсеткіштерін жақсарту мақсатындағы жалпыға ортақ бастама аясында қала бойынша үш автоматты сыртқы дефибриллятор (АЭД) орнатты.

Жер

Себеранг Перай Джордж Таунмен екі көпір арқылы байланысты. Пенанг көпірі Перай маңындағы қалашықты Гелугормен, арал қаласындағы ауданмен байланыстырады. Баттерворт теміржол станциясы Солтүстік-Батыс Малайзияның басты терминалы болып табылады. Себеранг Перайдағы маңызды жол төлемдерінің қатарында Баттерворт сыртқы айналма жолы (BORR) және Баттерворт Кулим тас жолы бар. 2018 жылы ашылған Пенанг Сентрал – Баттерворт теміржол станциясы мен Сұлтан Абдул Халим паром терминалының жанында орналасқан транзиттік даму (TOD). Rapid Penang – Себеранг Перайдағы қоғамдық көліктің негізгі операторы, қала ішінде барлығы 14 қоғамдық автобус маршруты бар, сондай-ақ қаланы Джордж Таунмен байланыстыратын екі тік жол маршруты, және Оңтүстік Кедах пен Солтүстік Перакқа бағытталған бес қалааралық маршрут бар. Соңғы жылдары Пенанг штатының үкіметі Пенанг көлік бас жоспарының бір бөлігі ретінде штат бойынша қалалық теміржол желісін енгізуді ұсынды. Жоспарға қала мен Джордж Таунды байланыстыратын Mutiara LRT желісі және Баттерворт пен Букит Мертаджам арасындағы монорельс желісі кіреді.

Теңіз

[[Файл:Баттерворт және Пенанг пейзаждары (31781843055). jpg|left|thumb|Пенанг портының бөлігі – Солтүстік Баттерворт контейнерлік порты (NBCT) 2021 жылдан бері еркін коммерциялық аймақ (FCZ) мәртебесіне ие. Бұл теңіз порты қазір Баттерворт және Перайда орналасқан жеті терминал мен тұрақтан тұрады, оның ішінде Солтүстік Баттерворт контейнерлік порты (NBCT) 2021 жылдан бері еркін коммерциялық аймақ (FCZ) ретінде белгіленген. 2023 жылдан бастап үш паром Пенанг бұғазы арқылы екі қала арасында күн сайын қатынайды. Сол жылы жаңа паромдардың енгізілуі қызмет жиілігін едәуір арттырды, сағаттарда 20 минут сайын, ал сағаттан тыс уақытта 30 минут сайын рейстер жасалады.

Коммуналдық қызметтер

1968 жылы Азия даму банкі Себеренг Перай мен Кедах арасындағы шекараны құрайтын Муда өзенінен су алу үшін Пенангқа 7,2 миллион АҚШ доллары көлемінде несие берді. Муда өзенінің су жүйесі 1973 жылы Малайзияның сол кездегі премьер-министрі Абдул Разак Хусейн тарапынан іске қосылды, бұл жобаға Кедахтың Пенангқа өзеннен су алу құқығын қамтамасыз етуі де кірді. Осыдан бері Себеренг Перай өзенге өте тәуелді болып келеді. Өзеннен шикі су Сугай Дуадағы су тазарту орнатылысына жеткізіліп, содан кейін қаланың қалған бөліктеріне таратылады. Пенанг сумен жабдықтау корпорациясы (PBAPP) қаладағы алты су қоймасын, соның ішінде штаттағы ең ірісі – 86,4 миллиард литр сыйымдылығы бар Мэнкуанг тоғанын қадағалауға жауапты. Себеренг Перайдағы электр қуатын Tenaga Nasional (TNB) ұлттық энергетикалық компаниясы қамтамасыз етеді. Қаланың электр инфрақұрылымы Перайдағы екі біріктірілген циклді газ турбиналық (CCGT) электр станцияларымен қамтамасыз етіледі. Энергия тұтынуды азайту жолындағы жұмыстар аясында TNB және Себеренг Перай қалалық кеңесі 2023 жылға дейін қаладағы 77 359 көше шамдарының 27 908-ін LED шамдарына алмастырды. 2020 жылы Пенанг барлық жаңа құрылыс жобаларында талшықты-оптикалық байланыс инфрақұрылымын орнатуды міндетті еткен Малайзиядағы алғашқы штат болды. 2023 жылы Себеренг Перайда 5G технологиясы енгізілді, қала бойынша 235 нысанда оны қолдайтын спектрлік инфрақұрылым орнатылды.

Халықаралық қатынастар

2023 жылға дейін қалада төрт ел құрметті консулдарын тағайындады. Бұл тізім Малайзия Сыртқы істер министрлігінен алынған мәліметтерге негізделген, басқаша көрсетілмесе.