Кіріспе
Генрих III Ақ (Henryk III Biały) (шамамен 1227/1230 – 3 желтоқсан 1266), Силезиялық Пиаст әулетінің мүшесі, 1248 жылдан өмірінің соңына дейін Вроцлавта Силезия герцогы болды, ағасы Владиславпен бірге биледі.
Өмір
Ол Польшаның жоғары герцогы Генрих II-нің үшінші ұлы, оның әйелі – Премыслид әулетінен Богемия патшасы Оттокар I-нің қызы, ханшайым Анна болған. 1241 жылдың 9 сәуірінде Легница шайқасында әкесі батырлықпен қаза болғаннан кейін Генрих III әлі жас болды және кіші ағалары Конрад пен Владиславпен бірге анасының қамқорлығында қалды. 1242 жылы ағасы Миешконың күтпеген өлімі оны ең үлкен ағасы Болеслав II-ден кейін екінші орынға шығарды. Осыдан бастап ол Болеслав II билігіне қарсы Төменгі Силезиядағы саяси оппозицияны басқарды.
Вроцлав герцогы
Генрих III ересек ретінде алғаш рет 1247 жылы көзге түсті; алайда Болеслав II онымен билікті бөлісуге ниеттенген жоқ. Ол ағаларының көтерілісінен кейін ғана ойын өзгертті, олар тіпті оны тұтқынға алды. Генрих III ағасымен бірге билік етті. Бір жыл өткен соң Генрих III-нің қысымымен олар Легница–Глогов–Любуш және Вроцлав аймақтарын бөлісуге келісті. Болеслав, үлкен ағасы болғандықтан, өзіне қалаған аймақты таңдау мүмкіндігіне ие болды; ол Легницаны таңдады, себебі Кацкава және Вирцбиак өзендерінде алтын қоры табылды. Болеслав II Генрих III Вроцлавпен (бөліністе алған) қиындықтарға тап болады деп үміттенген болуы мүмкін, сонда герцогтік оған қайта оралады. Бірақ бұл үміттері ақталу жолына қоймады. Генрих III күшті билеуші болды және бірден-ақ қуатты ақсүйектерге өзінің ықпалын жүргізе алды. Келісімнің тағы бір шарты – рухани жолға бағытталған кіші ағалары Конрад пен Владиславқа меймандостық көрсету міндеті болды. Генрих III-нің Владиславты шіркеуге қабылдауға жасаған тырысы, Болеслав пен Конрад арасындағы қарым-қатынасқа түбегейлі қайшы келді. Олардың арасында бірнеше дау болды, әсіресе Конрад өзінің аймағын талап еткеннен кейін және дін қызметкері болудан бас тартқаннан кейін. Генрих III (Конрадты қолдаған) пен Болеслав II арасындағы ашық соғыс тек уақыт мәселесі еді. Болеслав II қаржылық қиындықтарға тап болғандықтан, ағаларымен қарулы қақтығысқа түсуден қаушады. Соғыс жүргізу үшін қажетті ресурстарды алу үшін ол Любуштың жартысын Магдебург архиепископына сатуға шешім қабылдады. Өкінішке орай, Генрих III Мейссен билеушілерінен де одақтас іздеуге кірісті. Жеңіліске ұшыраған Болеслав II Глогов аймағын Конрадқа беруге мәжбүр болды, ол 1250 жылы Генрих III-нің Легница ісіне араласуын қамтамасыз етуді қалаған. Конрад Болеслав II-ні ұрлауға белім білгенде, тіпті Вроцлав билеушісі үшін де бұл шектен шықты. Алайда, бұл әрекеттер Вроцлав герцогына әсер етпейді деп күтілді, өйткені Генрих III ағаларымен қарым-қатынаста ашық қақтығыстардан аулақ болуға тырысты. Тек 1253 жылы Болеслав II-нің билігі толығымен құлағанда ғана Генрих III оған герцогтігіне қайта оралуға көмектесті.
Бөгемиямен одақ және Ұлы Польша герцогтарына қарсы соғыс
1250 және 1260 жылдар аралығында Генрих III Төменгі Силезияның ең қуатты Пиаст герцогы болды. Сондықтан оның халықаралық саясатта белсенді болуы таңқаларлық емес. Генрих III өзінің туыстары, Ополе және Глогов герцогтарымен, сондай-ақ Богемия корольдері Вацлав I және Оттокар II-мен одақ құрды (1251, 1252, 1259, 1261 жылдары Генрих III Прагадағы патша сарайында болды). Дегенмен, Премислидтермен ынтымақтастық күтілген нәтижелерді бермеді. Богемия ағылшындардың қолдауымен Австриядағы Бабенбергтердің мұрагерлік мәселесіне араласуға шешім қабылдағаннан кейін, Генрих III олармен одақтастығын қайта бекітуге және Ұлы Польшаның билеушілері Пржемысл I және Болеслав Тәңіршіл, сондай-ақ Арпад әулетімен жасасқан келісімін бұзуға бел буды. Олар Генрих III-ті жазалауға шешім берді, және 1253–1254 жылдары Вроцлав герцогтығы қоршауға алынып, тоналды. Қандай да бір жеңілдіктерге мәжбүрлеу әрекеттері, шантаж арқылы (мысалы, 1256 жылы Генрих II Тәңіршілдің ұлдары папалық Курияның араласуын сұрады, бірақ Болеслав Тәңіршілден бұрынғы жоғалғандарын қайтару үшін) немесе пара беру арқылы (1262 жылы Даңковты Генрих III Болеслав Тәңіршілге және Болеслав V Тазаға Богемия жағына өткен жағдайда уәделеді) күтілген нәтиже бермеді.
Ішкі саясат және дворяндармен қарым-қатынас
Ішкі саясатта Генрих III Пиаст әулетінің құқықтарын қорғауға күш салды, ал шіркеу оны белсенді түрде қолдады, себебі Генрих III Вроцлав епископы Томасқа Болеслав II-нің дауларында қолдау көрсеткен болатын. Бұл саясат Вроцлав ақсүйектеріне ұнаған жоқ; 1266 жылға қарай ақсүйектер мен рыцарьлар арасында бірнеше көтеріліс болды, бұл герцогтың ерте қайтысына ықпал етті. Генрих III билігінің тағы бір көрінісі – Төменгі Силезияның қарқынды неміс халқымен қоныстануы, ол оның герцогтігінің өсуіне және гүлденуіне зор үлес қосты. Осы кезеңде көптеген қалалар құрылды, ал Вроцлавтағы Остров-Тумскиде ірі қамал салынды. Генрих III сонымен қатар сарайдағы суретшілерді жомарт түрде қолдады. 13 ғасырда неміс тілі саяси тіл ретінде қолданылды.
1266 жылғы көтеріліс
Генрих III-нің диктаторлық ішкі саясаты қала тұрғындарының көтерілісіне әкелді. Бұл көтеріліске себеп 1266 жылдың ортасында олар Вроцлав герцогтігін Генрих III пен оның ағасы, Зальцбург архиепискобы Владислав арасында бөлісуге мәжбүрлеуге тырысқанда туды. Владислав бұл көтерілістің басында болған жоқ, және бұл оған толыққанды күйзеліс әкелді. Оның тегі әулеттік екені сөзсіз. Польша тарихшысы Ежи Мюларчик көтерілістің екі мүмкін жетекшісін атады: біріншісі – Вроцлав епископы Томас, ол Генрих III-нің әлсіздігін пайдаланып, шіркеудің беделін күшейтуге тырысты; бірақ герцогтың барлық билікті өз қолына шоғырландырып, дворяндарды олардың артықшылықтарынан айырғанын көрген соң, ол шіркеу иерархиясы да осы тағдырға ұшырайды деп қорқып, мұндай жағдайға жол бермеді. Екінші мүмкін жетекші – Болеслав II Болысый, ол Вроцлав герцогтігінің бөлінуіне және Владиславтың мұрагерсіз қайтысына үміттенеді, себебі ол рухани жолмен өмір сүрді, және өзіне немесе ұрпақтарына Вроцлавтың кемінде 1/3 бөлігін (қалған 2/3 бөлігі Генрих III, оның басқа ағасы Конрад және олардың ұрпақтарында қалатын еді) қайтарып алуды көздеді. Епископ Томас пен Болеслав II арасындағы жақын қарым-қатынасты Легница герцогы епископ Томасты өзінің "compater noster" деп атаған құжат дәлелдейді, бұл олардың арасындағы тығыз байланысты көрсететін ерекше жол. Дегенмен, бұл теорияны тікелей растайтын дәлелдер жоқ. 1266 жылдың ортасындағы көтеріліс туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ ол сәтсіз аяқталғаны анық, өйткені герцогтік бөлінбеді.
Өлім
Генрих III өзінің жетістігін тойлауға үлкермеді, өйткені бірнеше айдан кейін отыз тоғыз жасында күрт қайтыс болды. Мұндай жағдайларда әдетте болатындай, улану туралы әңгімелер тез тарады. Бұл цистерлік монах Энгельберттің 1283–1285 жылдары жазған «Kronika polska» еңбегінде көрсетілген. Оның өлімінің табиғи емес себептері Сілезия герцогтарының бірінің оған қарсы қастандық жасағанын көрсетеді, және бұл жорамал негізсіз емес. Генрих III-нің өмірінің соңғы айлары осы пікірді қуаттайды, өйткені ол барлық уақытын өзінің билігіне қарсы ішкі оппозициямен күреске жұмсады. Әрине, көтеріліс аяқталғаннан кейін герцогтың жазалау шараларынан зардап шеккен көптеген адамдар оны жоюға шешім қабылдады. 1266 жылдың ортасындағы көтерілістің екі еңбегі болған епископ Томас пен Болеслав II Шашқыншақтың қатысуы күмәнді көрінеді. Генрих III-нің өлімінен олардың тиген пайдасы шамалы болды: Вроцлав архиепископ Владиславтың регенттігімен кәмілетке толмаған Генрих IV-нің қолына өтті, бұл оның қайтыс болған бауырының радикалды саясатын өзгерте қоймады. Генрих III-нің Владиславтың регенттігін ұзарту туралы өлім төсегіндегі өтініші оған тағылған кінә күдігін азайту мақсатымен жасалды. Оның өліміне кінәлілерді, ең алдымен, рыцарьлардың билігіне наразы болғандардың немесе Вроцлавты бөлуді көздегендердің арасынан іздеу керек. «Kronika polska»-дан басқа, Генрих III-нің құпиялы өлімі тіпті оның қабір тасына да жазылған: «Anno domini Millesimo, Nonas Decembris obiit veneno inclitus dux Wratislaviensis Henricus tertius, secundus filius secundi Henrici, a Thartaris». Осы ақпарат Силезия герцогтарының жылнамасы мен Жан Длугошқа арналған Әйелі Сент-Гедвигтің шежіресі мен өмірі арқылы жеткізілді. Генрих III-нің қайтыс болған жылы, сол заманғы барлық құжаттық және ауызша дереккөздер растағандай, даусыз. Алайда, нақты күні туралы әртүрлі пікірлер бар. 3 желтоқсан ең сенімдісі деп саналады, бірақ 1 желтоқсан, 5 желтоқсан және 29 қараша күндері де айтылады. Генрих III әлі салынып жатқан Вроцлавтағы Клэр шіркеуіне жерленді.
Некелер мен ұрпақ
1252 жылдың 2 маусымында Генрих III алғаш рет Джудитпен (т. 1222/25 – ө. 4 желтоқсан 1257/65?), Мазовия герцогы Конрад I-нің қызы және Ополе герцогы Майшко II-нің жесірімен үйленді. Олардың екі баласы болды:
Хедвиг (т. шамамен 1256 – ө. 14 желтоқсан 1300нан кейін), 1271/72 жылға дейін Плейснерленд әміршісі Генрихке, Мейсен маркграфы Альберт II-нің үлкен ұлына, ал 1283 жылы Анхальт Ашерслебен князі Отто I-ге тұрмысқа шықты. Генрих IV Пробус (т. шамамен 1258 – ө. 24 маусым 1290). 1266 жылы қайтыс болғанға дейін Генрих III екінші рет Еленаға (т. 1247 – ө. 12 маусым 1309), Саксония герцогы Альберт I-нің қызына үйленді. Олардың балалары болмады.
Hedwig (b. ca. 1256 – d. aft. 14 December 1300), married firstly by 1271/72 to Henry, Lord of Pleissnerland eldest son of Albert II, Margrave of Meissen , and secondly in 1283 with Otto I, Prince of Anhalt Aschersleben. Henry IV Probus (b. ca. 1258 – d. 24 June 1290). Shortly before his death in 1266, Henry III married secondly with Helena (b. 1247 – d. 12 June 1309), daughter of Albert I, Duke of Saxony. They had no children.