Кіріспе

Рисс мұз басуы, Рисс мұз басу дәуірі, Рисс мұз дәуірі немесе Рисс мұзы (Riß Kaltzeit, Riß Glazial, Riß Komplex немесе (ескірген) Riß Eiszeit) – Альпідегі дәстүрлі, төрт бөліктен тұратын мұз басу жіктемесіндегі екінші жас мұз басуы. Әдебиеттерде оның шамамен 300 000 – 130 000 жыл бұрын және 347 000 – 128 000 жыл бұрын болғаны айтылады. Бұл кезең Солтүстік Германияның Саале мұз басуымен бірдей кезеңге сәйкес келеді. Бұл атау Альбрехт Пенк пен Эдуард Брюкнерге қатысты, олар 1901 және 1909 жылдар аралығында жарық көрген «Мұз дәуіріндегі Альпі» атты үш томдық еңбектерінде Жоғарғы Швабиядағы Рисс өзенінің атымен осы суық кезеңді атады.

Шекаралар мен бөлініс

Рисс мұз басуы Пенк пен Брюкнердің анықтамасы бойынша – төменгі (Ниедер) немесе жас ескі мореналар және ескі терминалдық мореналардың жоғары террасалары (Jüngere Altmoränen und Alt Endmoränen Hochterrassen) ретінде сипатталды. Типтік орны Биберах-ан-дер-Рисс қаласының жанында, солтүстік-шығыс Рейн мұздығының соңғы тұрған жерінде орналасқан. Бір ғасырдан астам зерттеулердің нәтижелері, барлық мұз басу кезеңдерінде мұздың бірнеше рет ілгері жылжуы болғанын көрсетіп тұр. Бүгінде барлығы кем дегенде сегізден он беске дейін мұз басу болды деп есептеледі. Рисс кезеңінде де мұз қаптамасы бірнеше рет ілгері жылжыды, сондықтан оны стадиалдар аралық (мұздың кері шегінуі) және стадиалдар (мұздың ілгері жылжуы) мен кем дегенде бір, әлі аталмаған жылы кезеңге бөлуге болады. Қазіргі кездегі жіктеме бастапқы Пенк жіктемесінен өзгеше. 2002 жылғы Германияның стратиграфиялық кестесіне сәйкес, Рисс мұз дәуірінің басталуы Хольштейн мұз аралық кезеңінің соңы болды (Альпілік алқапта Миндель-Рисс мұз аралық кезеңі деп аталады және Самербе, Талгут, Праклаукс және Ла-Котке сәйкес келеді). Оның соңы – Эем мұз аралық кезеңінің (Рисс-Вюрм мұз аралық кезеңінің) басталуы. Осылайша, ол Солтүстік Германия мұздық тізбегінің Саале мұз басуымен шамамен бір уақытта болды. Рисс 6, 8 және 10 MIS-пен салыстырылады, сондықтан оны шамамен 350 000 және 120 000 жыл бұрынғы кезеңге жатқызуға болады. Рисс мұз басуынан Альпі аймағындағы ең үлкен мұз басу кезеңі деп аталатын «Ескі Рисс» (Ältere Riß) алынып тасталды: бүгінде ол Бавария мен Австрияда Хаслах-Миндель кешені, Баден-Вюртембергте Хосскирх кешені немесе Швейцариядағы Ұлы мұз басу деп аталады. Швейцариядағы мұз дәуірлерін жіктеу Бавария мен Австрияның Альпілік алқабында қолданылатын жіктемеден өзгеше. Гольштейннің соңы мен Эем мұз аралық кезеңінің басталуы арасындағы мұздық кешені – Соңғы мұз басу дәуірі және Ұлы мұз басу деп аталады. Мұз басудың ең жоғары деңгейіне жеткен кезде, ежелгі адам (Homo heidelbergensis, кейін неандертальдықтар) мәңгілік тоңның шегінен артқа шегінді, ал жылы кезеңдерде солтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай тарады. Вейхсель-Вюрм мұз басу дәуірінде ғана қазіргі заманғы Кро-Магнон адамдары бұл аймақтарға қоныстанды, шамамен б.з.д. 40 000 жылдары.

Рисс мұздықтарының реті мен көлемі

Рисс мұз дәуірінің басында қазіргі өзен аңғарларының көбісі пайда болды. Альптың мұздыққа ұшырауы, тіпті Холштейн мұздық аралық кезеңінен бұрын және ірі мұздықтардың аяқталуына қарай, мұздықтардың бірнеше кезеңде Альпілік Форландқа қарай кеңіюіне әкелді, бұл басқа белгілі мұздық кеңеюлерінен асып түсті.

Суық кезеңдегі мұздықтардың кеңеюі көбінесе алдыңғы мұздық көлінен әлдеқайда асып кетті. Көптеген аймақтарда Рисс терминалды мореналары төменгі жағалаулар түрінде қалыптасқан, мысалы, Инн мұздығы, Изар-Лойсах мұздығы, Ильлер мұздығы және Батыс Рейн мұздығы аумақтарында. Биберахтағы типтік аймақта ерекше, бірақ өте ерекше екі қабатты мореналық қырқа бар, сондай-ақ екі қабатты терраса да ерекше, бұл Веллхаймер Трокенталь және Альтмюль аңғарынан қазіргі Дунай аңғарына еріген судың күшті эрозиясынан туындаған болуы мүмкін, бұл процесс Рисс мұздық кезеңінде болды. Типтік аймақтың қос қырқасы (Doppelwallriß, сыртқы және ішкі қырқасы бар) мұздық шөгінділерінің екі қабаттасқан тізбегінің нәтижесі болып табылады, бұл Рисс кем дегенде екі стадиалға бөлінгенін көрсетеді. Батыста Рона мұздығы Швейцария таулы аймағының көп бөлігін жапқан және солтүстікке қарай Солтүстік Жынысты Жураға, оңтүстікке қарай Лионға жеткен. Солтүстік-шығысқа қарай ол Линт мұздығы және Реусс-Аар мұздығына ешқандай анық шекарасыз ауысты, тек Напф аймағы мұзсыз қалды. Одан әрі солтүстік-шығысқа қарай Реусс-Аар мұздығы Рейн мұздығымен бірікті. Бұл қазіргі Дунай өзенінен солтүстікке қарай Шваб Жура аймағына дейін созылды. Баварияда Рисс мореналары лайлы және көлдері жоқ шағын жерді құрайды, егер олар Вюрм мұздығының жас шөгінділерімен жабылмайынша. Рисс мореналарымен байланысты қиыршық тастар Дунайдың салаларының қазіргі биік террасаларын құрайды. Дахштейн мұздықтары Гюнц және Миндель мұздықтарына қарағанда сәл кішкентай болды, соңғысы әрбір жағдайда Хаусрук және Кобернаусс Орман қырқасына (субальпийлік моласса) дейін жетті.