Кіріспе

2006 жылғы Мел Гибсоннің фильмі
2006 жылғы фильм
саундтрек

cquote|Біз келесі не істеу керектігі туралы әңгімелесе бастадық, бірақ әрекет пен қуу-құйым жанрына көп көңіл бөлдік. Сол әңгімелердің нәтижесінде «Апокалипто» фильмінің қаңқасы қалыптасты. Біз қуу-құйым жанрын технология мен техниканы қолдану арқылы емес, оны ең қарқынды түріне дейін азайту арқылы жаңартуды қаладық, яғни адам өмірін сақтап қашу үшін қашқанда, сонымен бірге оған маңызды нәрсеге оралу. Фархад Сафиния.

Гибсон мен Сафиния еуропалықтар келгенге дейін болған ежелгі мәдениетті бейнелеуге және зерттеуге қызығушылық танытты. Ацтектер мен майяларды қарастырғаннан кейін, олар майяларды жоғары дамығандығы мен соңында құлдырауы үшін таңдады. cquote|Майялар біз үшін әлдеқайда қызықтырақ болды. Сіз тек қана қатыгездікке ұмтылған өркениетті таңдауға болады, немесе медицина, ғылым, археология және инженерлік салалардағы терең білімімен көзге түскен, бірақ сонымен бірге олардың жасаған қатыгездіктерін және ритуалдық салттарын ашып көрсетуге болатын майя өркениетін көрсетуге болады. Оларға не болғанын және не үшін болғанын зерттеу әлдеқайда қызықты әлем еді. Фархад Сафиния. Фильмнің алғашқы DVD нұсқасының аудиокомментарийінде Сафиния ескі шаманның әңгімесі (қазіргі заманғы майя әңгімешісі Эспиридион Акоста Каше ойнады) шынайы Мезоамерикалық әңгімеден өңделгенін, оны Майя профессоры Хиларио Чи Канул фильм үшін Юкатек майя тіліне қайта аударғанын айтады. Ол сондай-ақ түсірілім кезінде диалог жаттықтырушысы болып жұмыс істеді. Сценарийді зерттеу барысында Сафиния мен Гибсон Гватемала, Коста-Рика және Юкатан түбегіне барып, түсірілім орындарын іздеді және майя руиналарын аралады. Тарихи дәлдікке ұмтылып, фильм жасаушылар майяларға маманданған және Айдахо штаты университетінің археология профессоры Ричард Д. Хансенді кеңесші ретінде тартты. Мирадор бассейні жобасының директоры ретінде ол Гватемаланың жаңбырлы орманының үлкен бөлігін және оның майя руиналарын сақтау үшін жұмыс істейді. Гибсон Хансеннің қатысы туралы: «Ричардтың өз ісіне деген ынтасы жұқпалы. Ол бізге жазғандарымыздың шынайылығына сенімділік сыйлады және қиялдағынан туған емес екеніне көз жеткізді», - деді. Хансен фильм туралы эссе және фильмге қатысты сын-пікірлерге сындық шолу жариялады. Гибсон барлық диалог Юкатек майя тілінде болсын деп шешті. Гибсон түсіндірді: «Менің ойымша, басқа тілді есту көрерменге өз шындығынан толығымен қол үзуге және фильмнің әлеміне енуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл бейнелеуге баса назар аударады, ол жүрек тілінің әмбебап тілі». Детальдарға назар аударудың мысалы – Жеті, Ягуар аяғының әйелінің сол қолындағы татуировкасы, ол санды білдіретін майя глифінің үстінде екі нүктесі бар көлденең жолақ. Саймон Атертон, ағылшын қаругері және қару жасаушысы, ол Гибсонмен «Батыр жүрек» фильмінде жұмыс істеген, майя қаруларын зерттеу және қайта жасау үшін жалданып алынды. Атертон сонымен қатар фильмнің соңында испандық кемеде пайда болатын Францискан монахы рөлін ойнады.

Дизайн

Мел Гибсон «Apocalypto» фильмінде компьютерлік бейнелерге сүйенудің орнына ғимараттардан тұратын декорациялар болсын дегенді қалаған. Майя қаласында көрінетін сатылы пирамидалардың көпшілігі Томас Э. Сандерс жасаған модельдер еді. Сандерс өзінің тәсілін былай түсіндірді: «Біз майялар әлемін көрсетуді жоспарладық, бірақ деректі фильм түсіруге тырыспадық. Көрнекі тұрғыдан, ең күшті әсер беретін нәрсені таңдағымыз келді. «Батыр жүрек» фильміндегідей, тарих пен кинематографияның арасындағы шекараны сақтау қажет. Біздің міндетіміз – әдемі фильм жасау». Дегенмен, Майя қалаларының архитектуралық егжей-тегжейлі көп бөлігі дұрыс болса да, «Apocalypto» Майя өркениетінің соңғы классикалық кезеңінде өрбуіне қарамастан, фильмдегі орталық пирамида классикалық кезеңнен, яғни 900 жылға дейінгі уақыттан алынған. Түсірілім кезінде Гибсон және оператор Дин Семлер жоғарыдан түсіруге мүмкіндік беретін аспалы камера жүйесі – Spydercam-ды пайдаланды. Бұл жабдық Jaguar Paw сарқырамадан секірген сахнада қолданылды. Біз Spydercam көмегімен 46 метрлік сарқыраманың үстінен актердің иығынан қарап, содан кейін сарқыраманың шетінен құлайтын көріністі түсірдік. Мен оны пленкаға түсіреміз деп ойладым, бірақ жеңіл су өткізбейтін корпуста Genesis камерасын орналастырдық. Жоғарыдағы температура 38 градустан асып, су мен тұманның әсерінен төменде 15 градусқа дейін төмендеді. Біз ешқандай қиындықсыз екі 50 минуттық пленканы түсірдік, бірақ бір рет су кіріп, пленка бүркеленді.

Музыка

Apocalypto фильмінің музыкасын Джеймс Хорнер режиссер Мел Гибсонмен үшінші рет бірлесіп жазған. Дәстүрлі емес партитурада көптеген экзотикалық аспаптар мен Пәкістандық әнші Рахат Фатех Али Ханның вокалы қолданылған.

Тарату және маркетинг

Мел Гибсон фильмді өзінің Icon Productions компаниясы арқылы қаржыландырғанда, Disney Apocalypto-ны Солтүстік Америкада Touchstone Pictures белгісімен, ал Ұлыбритания мен Австралияда Icon Film Distribution арқылы белгілі бір нарықтарда тарату үшін келісім шартқа отырды. Фильмнің жарнамалық кампаниясы 2005 жылдың желтоқсанында түсірілген тизер трейлерімен басталды, ол түсірілімдердің басталмаған кезінде және Руди Янгблудтың Jaguar Paw рөліне бекітілмегенге дейін түсірілді. Әзіл ретінде, Гибсон шаң басқан майя тайпасының қасында темекісі бар, клеткалы көйлек киген, сақалды режиссердің көрінбейтін эпизодын қосты. Таза шалған Гибсон 2006 жылғы «Оскар» сыйлығының ашылу салтанаты үшін майя тіліндегі сегментті түсірді, онда ол салтанатты жүргізуден бас тартты. 2006 жылдың 23 қыркүйегінде Гибсон аяқталмаған фильмді АҚШ-тың Оклахома штатындағы Чикасау тайпасына тиесілі Riverwind Casino-да (Голдсби қаласында) және Лоутон қаласындағы Камерон университетінде екі негізінен американдық көрермендерге көрсетті. Сондай-ақ, ол 24 қыркүйекте Техас штатының Остин қаласында фильмнің жұлдызы Руди Янгблудпен бірге алдын ала көрсетілім өткізді. Лос-Анджелесте Гибсон Apocalypto фильмін көрсетіп, Латын бизнес қауымдастығы және майя тайпасының өкілдерімен сұрақ-жауап сессиясына қатысты. Көрермендердің ынталы қарсы алуына байланысты Disney фильмді АҚШ-тағы 2500-нен астам экранда көрсетуге шешім қабылдады.

Тақырыптар

Мел Гибсонның айтуынша, «Апокалипто» фильмінде майя цивилизациясы – «әртүрлі өркениеттерді және оларды құлдыратуға себеп болатын факторларды» зерттейтін, көбірек мағынаға толы оқиға үшін "жалғыз фон" ғана. Фильм жасаушылар майя цивилизациясының құлдырауын заманауи қоғамдағы мәселелердің көрінісі ретінде көрсетуді жоспарлады. «Майялардың кездескен қиындықтары бүгінгі біздің өркениеттің де кездесетін мәселелеріне ерекше ұқсас», - деді сценарийші Сафиния түсірілім кезінде, «әсіресе, кең ауқымды қоршаған ортаның нашарлауы, артық тұтыну және саяси жемқорлық тұрғысынан». Гибсон грек сөзіне негізделген атауды «жаңа бастама немесе ашылу – аян» деп түсіндірді. Кез келген нәрсенің бастамасы мен соңы болады, және барлық өркениеттер осылай дамып келеді.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында фильмнің 200 рецензияға негізделген мақұлдауы 65%, орташа бағасы 6,40/10. Сайттың сын пікірі: "Апокалипто – бір кездегі ұлы өркениетті зерттейтін, ең қатал қанды фильм". Metacritic-те фильмнің салмақты орташа есебі 100 балдық шкала бойынша 68 балға жетеді, бұл 37 сыншының пікіріне негізделген, "көбінесе жағымды пікірлерді" көрсетеді. CinemaScore сауалнамасы бойынша көрермендер фильмге A+–ден F-қа дейінгі шкала бойынша орташа баға ретінде "B+" берді. Ричард Ройпер және қонақ сыншы Айша Тайлер телешоудағы Эберт & Ройпер бағдарламасында фильмге "екі бас бармақпен жоғары" бағасын берді. Майкл Медвед Apocalypto фильміне төрт жұлдыз берді, оны "адреналинге толы қуып жететін фильм" және "көзге көрінетін көркем тәжірибе" деп сипаттады. Фильм Гибсонның 2006 жылғы мас күйде көлік айдаған оқиғасынан кейін алты ай ішінде шықты, бұл оған көптеген жағымсыз жарнама әкелді және оның бұрынғы фильмі "Массих құмарлығындағы" антисемитизмге қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Бірнеше маңызды киносыншылар Apocalypto туралы жазған рецензияларында осы оқиғаға сілтеме жасады. А.О. Скотт The New York Times газетінде жазған оң рецензиясында: "Ол туралы не айтсаң да болады – оның ішімдікке құмарлығы немесе еврейлерге қатысты мәселесі – ол өте маңызды кинорежиссер". Boston Globe журналы да ұқсас қорытындыға келді: "Гибсон ақылдан безген болуы мүмкін, бірақ ол біздің ақылдан безген режиссеріміз, және мен оны сәттік сағаттан кейін немесе B'nai Brith шарасында көлік рулінде көргім келмесе де, камера артындағы жұмысы басқаша". Salon жазған жағымсыз рецензияда: "Адамдар бұл фильмге қызығушылық танытуының себебі, оны мәтіннен тыс себептер деп атауға болады, өйткені оның режиссері – өте тартымды, бірақ тұрақсыз Голливудтың тұлғасы, егер ол зорлық-зомбылықпен айналысатын поп-мәдениет өнімдерін жасауға қабілетті болмаса, қазірдің өзінде өзін толығымен шеттетуі мүмкін еді".

Голливудтың жауабы

Апокалипто Голливуд қауымдастығында жанкүйерлерінің ықыласын тудырды. Актер Роберт Дювалл оны "25 жыл ішінде көрген ең жақсы фильм болуы мүмкін" деп атады. Режиссер Квентин Тарантино: "Менің ойымша, бұл шедевр. Ол сол жылғы ең жақсы фильм болды, тіпті сол жылғы ең көркем фильм деуге болады". Мартин Скорсезе фильм туралы жазғанда оны "көркемдік көрініс" деп атап, "Қазіргі көптеген фильмдер осындай алаңдатарлық мәселелерге бойдай бермейді, мысалы, өркениет деп аталатын нәрсенің жалғасуындағы зорлық-зомбылықтың рөлі. Мен Апокалиптоның ашықтығына, сонымен қатар фильмнің күші мен шеберлігіне ризамын" деді. Актер Эдвард Джеймс Олмос: "Мен мүлдем дайын болмағанмын. Бұл менің соңғы жылдары көрген ең жақсы фильм болуы мүмкін. Мен әсерге қалдым" деді. 2016 жылы британдық режиссер Эдгар Райт оны өзінің 1000 сүйікті фильмі ретінде атады.

Мексикадағы жауап

Мексикада фильм "Итруд" және "Рокки Бальбоа" фильмдерінен көп көрермен жинады. Ол тіпті "Титаник" және "Посейдон" сияқты есімдері қалып қойған мексикалық премьераларды да ығыстырды. "Реформа" газеті жүргізген сауалнамаға сәйкес, сауалнамаға қатысқан мексикалықтардың 80%-ы фильмді "өте жақсы" немесе "жақсы" деп бағалады. Кейбір ғалымдар фильмдегі жаппай адам құрбандықтары мен кең таралған құлдықтың бейнеленуі ацтектерге тән екенін айтады. Ал майя зерттеушісі Дэвид Стюарт адам құрбандықтарының сирек емес екенін, сонымен қатар мүсіндер мен қабырға суреттеріне сүйене отырып, "ацтектер мен майялардың арасында көбірек және маңызды ұқсастықтар бар" деді. Тарихи дәлдікке қатысты даулардан басқа, ғалымдар мен жергілікті белсенділер фильмде испан жаулап алуына дейінгі жылдарда болған адам құрбандықтарына баса назар аударғанына алаңдады. Антрополог Трейси Ардрен "Апокалиптоның" жақындық танытпайтынын айтты, себебі онда "ғылым мен өнердегі жетістіктер, терең руханият және егіншілік айналымдарымен байланыс, майя қалаларының инженерлік шешімдері туралы ештеңе айтылмаған". Фильмді Гватемалалық белсенді Игнасио Очоа да "Еуропалықтар келгенге дейін майя халқы бір-біріне қатыгездік көрсеткен және сондықтан олар құтқарылуға лайық болған" деген шабуылшыл және нәсілшілдік көзқарас ретінде сынға алды. Фильмнің "аса зорлық-зомбылыққа" ден қоюы Мезоамерика өнері мен мәдениетінің профессоры Джулия Гернсиді фильмді айыптауға итерді, ол сұхбатында "көптеген жасырын нәсілдік стереотиптер бар. Олар өте варварлық халық ретінде көрсетілген, бірақ шындығында майялар өте дамыған мәдениетке ие болған" деді.

Адам құрбандығы

Апокалипто майяларға қарағанда ацтектерге көбірек тән жаппай құрбандықтарды бейнелегені үшін сынға ұшырады. Адам құрбандықтары "көне майя қоғамында одан да сирек болған деуге болады". Хансеннің сөзіне қарағанда, фильм майялар тольтектер мен ацтектердің ықпалында болған постклассикалық кезеңді көрсетеді. Хансен былай дейді: "Біз соғыстар болғанын білеміз. Тулумның постклассикалық орталығы қабырғамен қоршалған қала; осы орындар қорғаныс тұрғысынан орналасуы керек еді. Осы кезде ацтектердің ықпалы зор болды. Ацтектер жаулап алуда және құрбандыққа арналған адамдарды іздеуде қатыгездік танытты, бұл практика кейбір майя аймақтарына да тарады". Антропологтар фильмде бейнеленгендей, майялардың жаппай зираттарына ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті. Хансен мұны "болжам" деп атап, "Гибсонның [мұнда] жасағысы келгені – оның қорқынышын жеткізу" дейді. Апокалиптодағы еуропалықтардың келуі және оның тақырыптық мағынасы пікірталас тудырады. Антрополог Трейси Ардрен испандықтардың христиан миссионерлері ретінде келгені "майяларды құтқару қажеттігін, өйткені олар 'іштен шіріген'" дегенді ашық білдіргенін жазды.