Кіріспе

Үндістан субконтинентіндегі металлургия тарихы біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықтан бұрын басталды. Металдар және олармен байланысты ұғымдар түрлі ерте Веда дәуірі мәтіндерінде кездеседі. Ригведада-ақ санскрит тіліндегі "аяс" термині қолданылған. Үндістанның Таяу Шығыс және Греко-Рим әлемімен мәдени және коммерциялық байланыстары металлургиялық ғылымдарды алмасуға мүмкіндік берді. Моғолдардың келуі (құрылған: 21 сәуір 1526, жойылған: 21 қыркүйек 1857) Үндістанда металлургия және металл өңдеудің қалыптасқан дәстүрін одан да жетілдірді. Үндістанда британдық билік кезінде (алғаш Шығыс Үндістан компаниясы, кейін патшалық билік) отарлық саясаттың әсерінен металл өңдеу өнеркәсібі тоқырады, бірақ 19 ғасырда өнеркәсіпшілердің күш-жігері оны қайта жандандырды.

Индуистік, буддистік, джайнистік және басқа да мәтіндер

Санскрит тіліндегі "аяс" сөзі металлды білдіреді және қола, мыс немесе темірді атауға қолданылуы мүмкін.

Ригведа

Ригведа айялар туралы айтады, сондай-ақ Дасьюлердің айялары болғаны да көрсетілген (RV 2.20.8). RV 4.2.17-де "құдайлар адам ұрпақтарын мыс немесе металл кені сияқты балқытады" делінеді. Ригведадағы айя туралы сілтемелер, көбінесе темірге емес, қола немесе мысқа қатысты. Бхаргава сияқты ғалымдар Ригведа Брахмавартаның Ведалық мемлекетінде жазылғанын, ал Кхетри мыс кен орындары Брахмавартаның маңызды бөлігі болғанын айтады. Ведалық халық мысты ауыл шаруашылығында, суды тазартуда, құрал-жабдықтарда және басқа да көптеген салаларда кеңінен пайдаланған. Д. К. Чакрабарти (1992) былай деп мәлімдеді: "Ргведадағы айя сөзінің мағынасы туралы немесе Ргведаның темірмен таныс болғандығы немесе болмағандығы туралы қандай да бір пікір талас тудырудың қажеті жоқ. Бұл туралы нақты дәлелдер жоқ. Бұл сөз қола, мыс және темірді білдіруі мүмкін, ал контекстке сүйенсек, екеуінің бірін таңдаудың қажеті де жоқ."

Арташастра

Арташастрада металл, орман өнімдері және тау-кен саласы бойынша директорлардың рөлі баяндалған. Металл өндірісі директорының міндеті – түрлі металл өндірісі зауыттарын құру. Кен орындарын тексеруге Кен орындарының директоры жауапты. Арташастрада жалған монеталар туралы да айтылған. Атхарваведа мен Шатапатха Брахманада кṛṣṇa аяс деп аталады, ол темір болуы мүмкін (бірақ сондай-ақ темір кені және балқытылмаған темірден жасалған темір бұйымдары да болуы мүмкін). Сондай-ақ, śyāma аяс термині темірді білдіре ме, жоқ па деген пікірталас бар. Кейінгі мәтіндерде бұл термин темірді білдіреді. Алдыңғы мәтіндерде, ол мыс пен қалайы қоспасынан жасалған, мыстан қараңғырақ қолаға да қатысты болуы мүмкін. Мыс қыздыру арқылы қара түске айналуы мүмкін. Сульфидтерді пайдалану арқылы тотығу да осындай эффектіні тудыруы мүмкін. Яджурведа темірді білгендей көрінеді. Ману Смритиде (6.71) мынадай теңеу кездеседі: «Қандай металл кендерінің қорытқыштары (пеште) балқып, жанып кетсе, солайша ағзалардың ластануы да тынысты тоқтату арқылы жойылады». Металл ауыл шаруашылығында да қолданылған, ал буддалық мәтін Суттанипатада мынадай теңеу келтіріледі: «күндіз қызған жыртын суға тастағанда, сусырап, дымқылдап, көп түтін шығарады».

Археология

Чакрабарти (1976) Үндістанда темірді қолданған алты орталықты анықтады: Белуджистан, Солтүстік-Батыс, Индо-Гангтік бөлініс және Жоғарғы Ганг алқабы, Шығыс Үндістан, Орталық Үндістандағы Малва мен Берар және мегалиттік Оңтүстік Үндістан. Теваридің сөзіне сәйкес, темірді пайдалану және темір «б.з.д. 2 мың жылдықтың басынан бастап Орталық Ганг жазығында және Шығыс Виндхияларда кең таралған». Үндістанда балқытылған темірдің ең ерте дәлелдері б.з.д. 1300-1000 жылдарға дейін сақталып қалған. Бұл ерте кездескендер Декан сияқты жерлерде де табылды, ал балқытылған темірдің ең ерте дәлелі Солтүстік-Батыс Үндістанда емес, Орталық Үндістанда кездеседі. Сонымен қатар, Үндістанда темірдің пайда болу мерзімі Орталық Азиядағыдан кейінгі емес, ал кейбір ғалымдардың (мысалы, Кошеленко, 1986) пікірінше, балқытылған темірдің пайда болу мерзімі Үндістанда Орталық Азия мен Ирандағыдан ертерек болуы мүмкін. Темір дәуірі, алайда, міндетті түрде үлкен әлеуметтік өзгерістерді білдірмеді, және Грегори Поссел «Темір дәуірі – бұрынғыдан жалғасқан, одан үзіліс емес» деп жазды. Археологиялық деректер Үндістанның «темір технологиясының тәуелсіз және ерте орталығы» болғанын көрсетеді. Шаффердің айтуынша, «БРВ мәдениетіне тән темір заттардың сипаты мен контексі Оңтүстік-Батыс Азияда табылған ерте темір заттардан мүлдем өзгеше». Орталық Азияда темір технологиясының дамуы да үнді-ирандық көші-қонмен байланысты болмаған. Дж. М. Кенойер (1995) сондай-ақ Инд өзені аймағында «қола жасау үшін қажетті қалайыны алудағы ұзақ үзіліс» бар екенін атап өтті, бұл Белуджистан және Ауғанстанның солтүстігімен байланыс болмағанын немесе қалайыны сатып алатын солтүстік-батыстан келген көшпенділердің болмағанын көрсетеді.

Инд алқабы өркениетінің

Хараппа өркениетіндегі мыс-бронза металлургиясы кеңінен таралған, әртүрлі және жоғары сапалы болды. Темірді ерте пайдалану мысты балқыту тәжірибесінен пайда болған болуы мүмкін. Бүгінгі күнге дейін Инд өзені аңғарында балқытылған темірдің нақты дәлелі табылмаса да, Инд өзені аңғарындағы сегіз орнынан темір кені мен темірден жасалған заттар қазылып алынды, олардың кейбіреулері б.з.б. 2600 жылға дейін сонымен қатар бұл заттардың бір бөлігі балқытылған темірден жасалған болуы мүмкін, ал "кришна аяс" термині осы темір заттарды білдіруі де мүмкін, тіпті олар балқытылған темірден жасалмаса да. Лотал мысы ерекше таза, оған Инд аңғарының қалған бөлігіндегі мыс шеберлері әдетте қосатын мырыш қоспасы жоқ. Жұмысшылар қалайыны мыспен араластырып, кельттер, жебе ұштары, балық аулау ілгектері, кескіштер, білезіктер, жүзіктер, бұрғылар және найза ұштарын жасады, бірақ қару жасау көлемі шағын болды. Олар құс және жануарларды құю үшін бірнеше бөліктен тұратын қалыптарды қолданды, сондай-ақ, сол кездегі басқа өркениеттерге беймәлім қисық аралар мен бұралаң бұрғылар сияқты жаңа құралдарды ойлап тапты.

Мыс

Мыс технологиясы Гималай аймағында біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдыққа дейін жететін болуы мүмкін. Үнді қолөнершілері жасаған басқа металл заттардың ішінде шамдар да бар. Мыс шанақ алу рәсімінде қолданылатын қырқыштардың құрамына да кірген. Сонымен қатар, Сақсила қаласында біздің заманымыздан бұрынғы 4-3 ғасырларда мырыш және ықтимал мыс та табылды.

Алтын және күміс

Ежелгі әлемдегі ең терең алтын кен орындары Карнатаканың Маски аймағында табылды. Үндістанның солтүстік-батысында ежелгі күміс кен орындары болған. Б.з.б. бірінші мыңжылдықтың ортасына дейін сақталған алтын мен күміс патша отбасы мен ақсүйектерге арналған ыдыстар жасау үшін де қолданылған. Патша әулеті алтын мен күміс жіптермен тігілген немесе тоқылған қымбат маталардан киімдер киген.

Темір

Орта Ганг аңғарындағы соңғы қазба жұмыстары Үндістанда темір өңдеу б.з.д. 1800 жылға дейін басталғанын көрсетеді. Ежелгі римдіктер үнді темірінен жасалған қару-жарақ және аспаптарды пайдаланған. Плиний Ескісі Үнді темірін де айтқан. Квинт Курций Александрға үндістердің болаттан жасаған сыйлық бергені туралы жазды. Ferrum indicum Марк Аврелий мен Комод тұсында баж салынатын тауарлар тізіміне енген.

Wootz және болат

Түйіршік болаттың алғашқы түрі шамамен б.з.д. 300 жылы Үндістанда дамыған wootz болат болды. Оны жасау үшін темірді шынымен араластырып, баяу қыздырып, содан кейін салқындататын. Қоспа салқындағанда шыны болаттағы қоспаларды байланыстырып, бетіне көтеріліп, болатты айтарлықтай тазартатын. Көміртек темірге круциблдің кеуекті қабырғалары арқылы сіңіп өте алатын. Көмірқышқыл газы темірмен реакцияға түспесе де, көміртек моноксидінің шағын мөлшері қоспаға көміртек қосып, белгілі бір деңгейде бақылауға мүмкіндік беретін. Wootz болат Таяу Шығысқа кеңінен экспортталды, онда шамамен 1000 ж.б.з. жергілікті өндіріс техникасымен біріктіріліп, әлемге әйгілі Дамаск болаттарын жасады. Wootz атауы тамил тіліндегі "urukku" сөзінен шыққан. Үндістандық wootz болат алғашқы жоғары сапалы болат болып есептеледі. Генри Юл 12 ғасырлық араб саяхатшысы Эдризидің сөздерін келтіреді: "Оңтүстік үндістер темірді өндіруде және оны жұмсақ темір алу үшін қосымша заттарды дайындауда шебер. Оларда сондай-ақ әлемдегі ең танымал қылыштарды соғу шеберханалары бар. Үндістандық болаттан (al hadid al Hindi) жасалған кескіштің сапасынан артығын табу мүмкін емес." Дәнекерлеу техникасы шамамен 1200 ж.б.з. Раджастхандағы Заварда дамыды. 1597 жылы Англиядағы металлург Либавий белгілі бір мөлшерде мырыш металлын алып, оны "үнді/Малабар қорғасыны" деп атады. 1738 жылы Уильям Чемпион Британияда каламиннен мырыш алу процесін патенттеді, бұл технология Раджастхандағы Завар мырыш кеніштерінде қолданылатын процеске өте ұқсас және одан шабыттанған болуы мүмкін. Нагарджунаның "Расаратнакара" еңбегі мыс пен мырыш өндірісін сипаттайды. "Чарака Самхита" (б.з.д. 300 ж.) мырыштың емдік қолданылуы туралы мәліметтер келтіреді. "Расаратна Самучая" (800 ж.б.з.) мырыш металлының екі түрі бар екенін түсіндіреді, олардың бірі металл алуға, ал екіншісі емдік мақсаттарға қолданылады. Сондай-ақ мырышты дәнекерлеудің екі әдісі сипатталған. Үндістанда табылған ерте темір заттардың кейбіреулері радиокөміртектік талдау арқылы б.з.д. 1400 жылға дейін сақталып қалған. Оңтүстік Үндістанда (қазіргі Майсур) темір б.з.д. 12-11 ғасырларда пайда болған. Пәкістанның Хараппа қоныстарында табылған ең ерте қола дәуірінің қылыштары б.з.д. 2300 жылға жатады. Ганг-Ямуна Доабы аймағындағы археологиялық қазбалардан қоладан, бірақ көбінесе мыстан жасалған қылыштар табылды. Грек тарихшысы Геродот (б.з.д. 431-425 ж.) Үндістанда темірдің қолданылуы туралы алғашқы батыс есебін жазды. Бұл жүйеде жоғары тазалықтағы темір, көмір және шыны круциблде араластырылып, темір балқып, көміртек сіңірілгенше қыздырылатын. Wootz болат ежелгі Еуропа, Қытай, араб әлеміне кеңінен экспортталып, саудаға шығарылды және Таяу Шығыста Дамаск болат деп белгілі болды. Археологиялық дәлелдер осы өндіріс процесінің біздің заманымыздан бұрын Оңтүстік Үндістанда қолданылғанын көрсетеді. Раджастханның Удайпур қаласының жанындағы Завардағы мырыш кен орындары б.з.д. 400 жылдан бері жұмыс істеп келген. "Чарака Самхита" (б.з.д. 300 ж.) мырыштың емдік қолданылуы туралы мәліметтер келтіреді.

Британдық отаршылдық дәуірі Үндістан Республикасы

Үндістанда заманауи болат өндірісі 1870 жылы Культиде Үндістанның алғашқы доменді пешінің құрылысымен басталды, ал өндіріс 1874 жылы Бенгал темір жұмысымен жүзеге асырылды. 1872 жылы Ординанс фабрикасы Калькуттада Металл және болат зауытын (MSF) құрды. 1907 жылы Дорабжи Тата әкесінің компаниялар тобының бір бөлігі ретінде Тата темір және болат компаниясын (TISCO) құрды. 1939 жылға қарай Tata Британ империясындағы ең ірі болат зауытын басқарды және Британдық Үндістанда жыл сайын өндірілетін 2 миллион тонна шойын мен 1,13 миллион тонна болаттың маңызды бөлігін құрады.

Жергілікті қару-жарақ өндірісі

Бірінші темір қабығы бар және металл цилиндрлі ракеталар (Майсур ракеталары) 1780 жылдары Оңтүстік Үндістанның Майсур патшалығының әскері тарапынан жасалған.