Кіріспе

Дания жазушысы Стин Стинсен Блишер (11 қазан 1782, Виум – 26 наурыз 1848, Спенструп) – Данияның Виборг қаласына жақын Виумда туған жазушы және ақын.

Өмірбаян

Блишер – Мартин Лютермен қашықтан туысқан, әдебиетке құштар ютландтық пастордың ұлы. Ол Орталық Ютландияның сортапты далаларында табиғат пен шаруалар өмірімен жақын байланыста өсті. Мұғалімдік және шаруалықты сынап көргеннен кейін, ол әкесі сияқты пастор болды және 1825-1847 жылдары Спентруп приходында қызмет етті. Діни қызметкер ретінде Блишердің шабыттанбағаны айтылады. Оның басты қызығушылығы – аң аулау және жазу. 1842 жылы ол алкоголизмге кінәланды және Дания жазушыларының бірлестігінен шеттетілді. Келесі жылдары жоғары лауазымдағы адамдармен болған көптеген келіспеушіліктер оның өлімінен аз уақыт бұрын жұмыстан босатылуына әкелді. Оның әйелі Эрнестин Юлиана Бергпен 1810 жылдың 11 маусымында үйленгенінде он баласы болды – жеті ұл және үш қыз.

Прозалық шығарма

Блишер даниялық қысқа әңгіменің негізін салушы ретінде танымал. 1820 жылдардан бастап өмірінің соңына дейін ол жергілікті мерзімді басылымдарда жарияланған бірнеше әңгімелер жазды (көбінесе туған өлкесі туралы), сондай-ақ тарихи және ғылыми эскиздерді жазды. Бұл туындыларының көпшілігі ойын-сауыққа арналған, бірақ жиырма немесе отыз туынды әдеби шедеврлер деп есептеледі. Блишер прозасында Ютландиядағы адам тағдырын бейнелейді. Оны көбінесе трагедиялық және меланхолиялық жазушы деп атайды, бірақ ол өткірлік пен юмордан да мүлдем құрғас емес. Блишер – әдебиетте сенімсіз баяндаушы тақырыбын тиімді пайдаланған алғашқы романистердің бірі. Назар аударуға тұрарлық төрт мысал:

«Парақордың күнделігі» – оның танымал әңгімесі, кедей шаруа баланың бақытсыз махаббат, соғыс және жер аударылумен байланысты қиын өмірін баяндайды. Негізгі оқиғадан жылдар өткен соң, ол ұзақ жылдар бойы махаббаттаған әйелінің аяусыз алкоголикке айналғанын біледі. Ол қарттығын күйреу және сенімсіздікке толы күйде өткізеді. «Шұға жасаушы және оның қызы» (екі рет түсірілген) атты қараңғы әңгімесі, бақытсыз махаббаттың салдарынан қыздың психикалық күйзелісін суреттейді және классикалық прозалық трагедия болып табылады. «Вейльби пасторы» – бірінші тұлғада жазылған, алғашқы даниялық детективтік роман. Баяндаушы қателіс жасап, адал емес айыптауға себеп болады. Бұл туынды да бейнеленген. «Кейігіп ояну» – адалдыққа қиянат және өзіне-өзі қол жұмсау трагедиясы, мүмкін, 1828 жылы әйелінің махаббатқа түскенін білгенінің әсерінен туған. Оның басқа да қабілеттері болды: «Е Биндстоу» – Ютландия диалектісінде жазылған, Декамерон үлгісіндегі әңгімелер мен поэзия жинағы. Мұнда ол юмористик жағын көрсетеді. Алғашқы сыншылар Блишердің әдеби шеберлігі пейзаждарды, әсіресе Ютландияның сорлы жер бедерін және оның тұрғындарын – ұзақ жылдар бойы азап шеккен шаруаларды және «еркін» сорлы цыгандарды суреттеуде жатыр деп атап өткен. Кейінірек жазылған өмірбаяндық еңбектерде оның трагедия мен психологияны бейнелеудегі шеберлігі айтылды. Стильдік тұрғыдан алғанда, Блишер өзінің егжей-тегжейлі, интеллектуалды баяндама стилін шаруалардың, помещиктердің және қарақшылардың күнделікті тілімен ауыстырып отырады.

Поэзия

Блишер Наполеон соғыстары жылдарынан бастап өмірінің соңына дейін өлеңдер жазды. Оның ең маңызды өлеңдерінің қатарында 1814 жылғы мұңды "Til Glæden" ("Қуанышқа"), туған өлкесіне деген махаббатын көрсететін қызықты жергілікті патриоттық ән "Kærest du Fødeland" ("Сүйікті Туған Жерім") және 1838 жылы жарық көрген көрнекті поэзия жинағы "Trækfuglene" ("Көшпенді Құстар") ішіндегі әсерлі қысқы өлеңі "Det er hvidt herude" ("Сыртта ақ болып тұр") бар. "Trækfuglene" жинағының өзі ауыр, ұзаққа созылған аурудан шабыттанды. Бұл өзгеше поэзиялық туындысында ол жеке өмірлік жағдайын әртүрлі символдық құстар арқылы білдірді. 1841 жылғы шалбаздық пен көңілді диалекттік өлеңі Jyden han æ stærk å sej ("Ютландиялық – күшті де қайсар") – осы кезеңнің туындысы. Блишердің көптеген өлеңдері кейіннен әуенмен қоса орындалды. Мысалы, "Det er hvidt herude" әнін 1914 жылы Томас Лауб жазған әуенмен жиі орындайды, ал "Sig nærmer tiden, da jeg må væk" ("Мен кетуім керек уақыт жақындап келеді") әнін 1922 жылы Олуф Ринг жазған әуенмен орындайды, екеуі де "Trækfuglene" жинағынан алынған.

Саяси және әлеуметтік тақырыптар

Блишердің қызығушылықтары өте кең болды. Алғаш консерваторлық көзқарасты ұстанған ол, қоғамның белсенді сыншысына айналды, 18-шы ғасырдағы сауатты азаматтың рөлін заманауи либерализммен үйлестірді. Ол Ютландияда ұлттық тойларды ұйымдастыруға тырысты және көптеген заңдар мен реформалар ұсынды, бірақ белгілі либерал саясаткерлер оны толыққанды қабылдаған жоқ. Сонымен қатар, ол ағылшын сүйгіш болатын, Макферсонның «Оссиан» поэмасын және Голдсмиттің «Уэйкфилд викарийі» сияқты романдарды аударды, тіпті бір кезде ағылшын тілінде өлең жазуға әрекеттенді. Дания жазушыларының алғашқы романтик буынының мүшесі болғанымен, Блишер көп жағынан бірегей. Ол көбінесе реалист, сынған армандармен және уақыттың адамнан басым күшімен айналысады. Оның діні – ескі рационалистік сенім. Ол 18-шы ғасырғы ағылшын хат стилінің кеш оқушысы, ал диалект пен шаруаларға деген қызығушылығымен 1900 жылдар шамасында пайда болған аймақтық жазушылар, мысалы Йоханнес Вильгельм Йенсенді алдын ала болжады.

Қазіргі бағасы

Бүгінде Блишер даниялық қысқа әңгіме және аймақтық әдебиеттің негізін қалаушысы ретінде есептеледі. Оның көптеген өлеңдеріне музыка жазылған, ал ең танымал романдары бірнеше рет қайта басылды. Стен Стенсен Блишер Ханс Кристиан Андерсен немесе Карен Бликсендей халықаралық деңгейде танылмаған, бірақ Данияда ол оларға шамалас мәртебеге ие. 2006 жылы оның "Вейльбэйдiң пасторы" романы Дания мәдениетінің канонына енгізілді, яғни ол ресми түрде Дания әдебиетіндегі ең бағалы 10 романның бірі деп танылды. Блишер өз өмірінде Данияда атаққа ие болды және одан бері даниялық мәдениетке қосқан үлесі үшін жоғары бағаланып келеді. 1951 жылы әдебиеттанушылар Блихердің өмірі мен шығармаларына қызығушылықты арттыру мақсатында Даниялық Блихер қоғамын құрды. Олар 1955 жылдан бері жыл сайын Блишер сыйлығын (Blicherprisen) табыстап келеді, ал қоғам 2018 жылға дейін өз қызметін жалғастырды.

Блишердің ағылшын тіліндегі шығармалары

"Паршалық клерктің күнделігі және басқа да әңгімелер". Алғы сөз Эрик Харбодан, кіріспе Маргарет Дрэбблден, аударған Паула Хоструп Джессен. Athlone Press (1996).
"Кейігіре ояну және басқа да әңгімелер", редакциялаған, соңғы сөз бен түсіндірмелермен Нильс Ингверсен, аударған Паула Брюгге және Фейт Ингверсен. Висконсин университеті (WITS II томы #7, 1996).