Кіріспе

Португалиялық саясаткер және министр Жоао Франко Феррейра Пинто Кастело Бранко, GCTE (ʒuˈɐ̃w ˈfɾɐ̃ku; 14 ақпан 1855 жылы Алкайде, Фандао – 4 сәуір 1929 жылы Анадияда) – португалиялық саясаткер, министр, 43-ші Қаржы істері министрі (14 қаңтар 1890) және 47-ші Премьер-министр (19 мамыр 1906 – 4 ақпан 1908).

Ерте өмір

Ол Федерико Карлос Феррейра Франко Фрейренің (16 қаңтар 1829 – 1909), король үйінің ақсұйығы, және Луиза Анрикетта Пинто Коррейя да Коста Кастело Бранконың (1835–1893) ұлы болды.

Мансап

Ол Коимбра университетінде білім алып, 1875 жылы бакалавр дәрежесін алды. Әкімшілік қызметке кіріскен кезде, ол бірнеше лауазымға өткізілген мемлекеттік конкурстарда өзін көрсетті, оның ішінде: Сатао, Байао, Алькобаса және Лиссабон округтеріндегі корольдік прокурордың өкілі (1877 жылдың қаңтары мен 1885 жылдың қаңтары аралығында); кеден үйлерінің бас әкімшілігінің бастығы (1885 жылдың қазанынан бастап); кеден үйлерінің бас әкімшісі (1886 жылдың ақпанынан 1886 жылдың желтоқсанына дейін); және кеден салығы жөніндегі сот аудиторы (1886 жылдан бастап). Ол бай болды, жақсы байланыстары болды, интригаларды ұнатып, сол кездегі либералды элитаның көпшілігін біріктірген, қызмет пен лайықтылыққа бағытталған саудамен шұғылданды. Ол 1884 жылы алғаш рет Гвимаран сайлау округінен депутат болып сайланды, бірақ Кортес сайлаушылардың еркіне қарсы болғанда ғана осы лауазымда қалды. Делегат және заң шығарушы депутаттық лауазымдары қатар жүрмейтіндіктен, ол заң шығарушы орган құрамында қалуды жөн көрді, соның салдарынан судьялық кеңседегі құқықтарынан айырылды. Сайлаудан кейін көп ұзамай Брага мен Гвимаран арасында қақтығыс болды, ол сайлауын қолдаған Гвимаран тұрғындарына көмек көрсетуге бар күшін жұмсады. Бұл қақтығыс бір жылға созылды, осы кезеңде ол Гвимаран депутаты ретіндегі сот талантын және өкілеттіктерін көрсетіп, сайлаушылардың қолдауын алды. 1857 жылғы сессияда ол саяси, әкімшілік, экономикалық және қаржылық мәселелерге, соның ішінде Лиссабон порты, Лейксеос порты және кеден мәселелеріне арналған бірнеше сөз сөйледі. 1886 мен 1890 жылдар аралығында ол Прогрессивті партия (Прогрессисталар) мүшелерімен жиі пікір таластырды, ал оның есімі Регенератор партиясы құрған алғашқы үкіметпен байланысты болды.

Министр

1890 жылдың 14 қаңтарында ол Корольдік кеңестер алдына шақырылды және Жозе Лучано де Кастроның прогрессивті кабинетін ауыстырған Антонио де Серпа Пиментел басшылығымен Қаржы министрлігіне тағайындалды. Сегіз айдан кейін, 1890 жылдың 12 қазанында Пименталь үкіметі құлап, оның елдің қаржы жағдайы туралы маңызды есебі жарияланды, бұл қызу пікірталас тудырды. 1891 жылы Прогрессивті министрліктің құлауынан кейін генерал Жоао Крисостомо де Абреу-э-Суза және Регенераторлар басқаратын кабинет қайтадан билікке келді. Осы кезде Франкоға Қоғамдық жұмыстар министрлігі (1891 жылдың 21 мамырынан 1892 жылдың 14 қаңтарына дейін басқарды) сеніп тапсырылды. Осы кезеңде оның басшылығымен көптеген институционалдық, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы реформалары жүзеге асырылды, соның ішінде өнеркәсіп пен экономиканы дамытуға бағытталған түрлі шаралар қабылданды. Бұл заңдардың ішінде жаңа өндірістер құру туралы заң жобасын ұсыну болды, ол үкімет құлағандықтан қабылданбады, бірақ 1892 жылы жарлық арқылы бекітілді. Протекционизмге бейім Франко 1892 жылы басқа протекционистермен бірігіп, олармен және Қаржы министрі Оливейра Мартинспен бірге Қаржы комитетінің төрағасы ретінде жұмыс істеді. Оның қадағалауымен Бейра-Байса темір жолы ашылды, солтүстік провинцияларда король Карлос пен королева Амелия монархтар ретінде алғашқы ресми іс-шараға қатысты. 1891 жылдың шілдесінен 16 қарашаға дейін Франко сонымен қатар Халықтық білім және Көркем өнер министрі (Ministro da Instrução Pública e Belas artes) лауазымын атқарды. 1893-1897 жылдары Корольдік министрлігін басқарды. Ол орта білім беру жүйесін, әкімшілік кодексін (1896), сайлау заңдарын реформалады, муниципалдық кеңестердегі мемлекеттік қызметкерлер санын шектеді, теңіздегі ластануды реттеді, анархистерге қарсы заңдар қабылдады, сондай-ақ муниципалдық округтер мен комаракаларды кішірейтті. Бұл және басқа да шаралар, сондай-ақ күш қолдану актілері, мысалы, Сауда-саттық қауымдастықтары (Associações Comercial) мен Лиссабон жалдамашылар қауымдастығы (Associações dos Lojistas de Lisboa) таратылуы, республикалық әскербасшы Салмеронды елден қуу туралы бұйрық, елде қызу пікірталас тудырып, назар аударды. Франко мойын бұрмады және қоғамдық тәртіпке қарсы деп санайтын таптық анархияны жою үшін күшін екі есе арттырды. 1900 жылдың шілдесінде жаңа Регенератор үкіметінде Франко министрлікке ие болмады, себебі партия төрағасы Хинце Рибейро мен кабинет төрағасы Франко арасындағы саяси және жеке қарым-қатынас жақсы болған жоқ. Осы кездегі баспасөз жазбалары пікірлердің қақтығысы салдарынан толық үзіліс болуы мүмкін екенін көрсетті. 1901 жылдың 13 ақпанындағы отырыста жарылыс болды: Жоао Франко шетелдік салық саясаты туралы сөз сөйледі, бұл үкіметке ұнамады және оның ашық қарсылығын білдірді. 14 мамырда депутат Мальхиеро Реймао табыс салығы саясатына қатысты қатты сынға алды, ал келесі күні оны Жоао Франко да сынады, ол осы әрекеттерге қарсылығының себептерін батыл түрде түсіндірді. Бұл пікірталастар сайланған палатаның таратылуына әкелді, бұл үкімет тарапынан даулы шешім болды. Үкімет сайлау заңын жойып, оны (1901 жылдың 8 тамызында) кең ауқымды заңмен алмастырды, содан кейін дереу жалпы сайлаулар өтті, нәтижесінде Жоао Франко мен оның саяси әріптестері сайлау құқығынан айырылды. Бұл жағдайды ушықтырып, жаңа саяси партия құрылды – Либералды Регенератор партиясы, көбінесе жаңа саяси көшбасшысының атымен «Франкистер» деп аталды. Бес жылдан кейін елдің басқаруы партиялық сипатқа ие болды және Франкистер көптеген жақтастар жинады. Темекі концессиясы және басқа да мәселелер қоғамдық пікірді қоздырды, ал екі негізгі партия – Прогрессивтілер мен Регенераторлар қолдауын сақтай алмады, нәтижесінде көптеген депутаттар басқа партияларға өтті.

Премьер-министр

1906 жылдың мамыр айында, үнемі саяси тартысқа түсіп, шаршаған король Жоао Франкодан жаңа үкімет құруды сұрады: үкіметке корольдік кеңесінің төрағасы ретінде Жоао Франко, Қаржы министрі Эрнесто Дризель Шротер, Сыртқы істер министрі Луис Циприано Коэльо де Магалхаес, Теңіз күштері министрі Айрес де Орнелас е Васконселос, Соғыс министрі Антонио Карлос Коэльо де Васконселос Порто, Әділет министрі Жозе де Абреу до Куто Аморим Новаис және Қоғамдық жұмыстар министрі Жозе Мальхеро Реймао кірді. Прокламация жазылған кезде, алғашқы Либералды жаңартушы министрлік прогрессивтік партияның қолдауымен, өзін-өзі «либералдық концентрация» деп атап, өзінің алғашқы бағдарламасын қабылдаған еді. Олар 1906 жылдың қазан айында жаңа келісімшартпен темекі мәселесін шешті, содан кейін парламентке ұсынған реформаларды жүзеге асырды: мемлекеттік есеп беру, министрлік жауапкершілік, баспасөз және анархистерге қарсы күрес туралы заңдар. 1906 жылдың 20 қарашасындағы отырыста оның министрлігі, Афонсо Коста мен Александре Браганы қоса алғанда, республикалық партияның көптеген депутаттарын, олардың артық ынтасы үшін парламенттен шығарып салды. Заң шығару сессиясы барысында Жоао Франко оппозициялық партиялардың мүшелеріне қарсы сөз сөйлеу шеберлігін көрсетіп, бірнеше ескертулер жасады. 1906 жылдың 16 шілдесінде жарияланған жарлық бойынша ол Корольдікке көрсеткен қызметі үшін 303-ші дәрежедегі Тауэр және Қылыш орденінің Ұлы крестімен марапатталды. Алайда, республикалық оппозицияға тап болғандықтан Жоао Франко 1907 жылы авторитарлық үкімет құрды. Португалия королі Карлос I және оның ұлы, тақ мұрагері Луис Филипе 1908 жылдың 1 ақпанында республикалық революционерлер тарапынан өлтірілген кезде ол әлі де лауазымда болды. Франко көп ұзамай (4 ақпанда) отставкаға жіберілді, ал барлық партиялардың қолдауымен партиялық емес Франсиско Феррейра до Амарал министрлікке тағайындалды; ол ешқашан қайтадан лауазым атқармады.

Жеке өмір

Ол 1858–1950 жылдары Мария Ливия Феррари Шиндлермен үйленді, оның тегі швейцариялық неміс және итальяндық, Испания королевасы Мария Луизаның Корольдік орденінің 915-ші Дамы (3 қараша 1893), Гаспар Шиндлер мен Мария Ливия Ферраридің қызы, екеуі де Лиссабонда туып, сонда үйленді. Олардың Фредерико Гаспар Шиндлер Франко Кастело Бранко (18 наурыз 1888 – 3 қаңтар 1931) атты ұлы болды, ол 1919 жылғы 22 мамырда Анадияның 5-ші графының қызы Мария Рита де Са Паис до Амаралмен (14 қыркүйек 1897 – 27 шілде 1926) үйленді және олардан ұрпақ қалды.