Кіріспе

Варшава еврей зираты – Еуропадағы және әлемдегі ең ірі еврей зираттарының бірі. Варшаваның Окопова көшесінде орналасқан және христиандық Повузки зиратымен іргелес еврей некрополі 1806 жылы құрылған және 33 гектар жерді алып жатыр. 1769 жылдан бері бар Бродно еврей зираты толып, шевра кадиша жаңа жерлеу орны іздеген. Таңдалған учаске Вола ауданында, қала шегінен тыс, 1790 жылы салынған жаңа католиктік Повузки зиратының жанында орналасқан. Өтініш қабылданды және келесі жылы зират құрылды. Ең көне қабір тасы 1806 жылғы 6 желтоқсанда орнатылған, ол Сиемиятыцкелік Нахумның ұлы Нахумға арналған, бірақ қазірге дейін сақталмаған. Алғашқы жерленген әйел – Калиш қаласының Жейхуда Лейб Мулраттың қызы Элька Юнгофф. Оның қабір тасына 1804 жылғы 26 қараша күні қойылған, бірақ бұл күнді дұрыс емес деп санайды. Сондықтан, ең көне сақталған қабір тасы Елиезердің қызы Сараға (1807 жылғы 8 қыркүйекте қайтыс болған) тиесілі. Еуропадағы басқа зираттардан айырмашылығы, Окопова көшесіндегі барлық қабірлер зират қақпасына қарай бұрылған. Қабірлерді қақпаға қаратып қою дәстүрі, өлгендердің болашақта қайта тіріліп, бұрылмай-ақ зираттан шығады деген сенімге негізделген. Алайда, 1819 жылы бір қауым мүшесі қақпаға басы қарап, емес, аяғы қарап жерленгенде, Варшаваның бас раввині Шломо Зальман Липшиц болашақтағы барлық жерлеулер осылай жасалуын бұйырды, алғашқы жерленгенге ұят болмас үшін. Жаңа Окопова көшесіндегі зираттың алғашқы онжылдықтарында негізінен еврей қоғамының жоғары топтары пайдаланса, кедей еврейлер Висланың оң жағалауындағы Бродно ауданындағы Бродно еврей зиратына жерленді. Бірақ, зират тез толып, 1824 жылы оны кеңейту қажет болды. Сол кезде патша үкіметі шевра кадишадан зиратты басқаруды алып, 1850 жылы жеке жерлеу басқармасын құрды. Алғашқы жерлеу үйі 1828 жылы салынды, бірақ 1831 жылы қараша көтерілісі кезінде Ресей әскері оны қиратты. Келесі жылы жаңа ғимарат салынды және 1854 жылы кеңейтілді. Осы аралықта некрополь екі рет кеңейтілді: 1840 және 1848 жылдары. Сол кезде ол Варшаваның байлар мен кедейлер үшін негізгі еврей зираты болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, зират қала орталығынан және еврейлер тұратын ауданнан 1777 жылы обаның таралуын тоқтату және салық салу мақсатымен салынған Любомирский бекінісі деп аталатын терең ормен бөлінген. 1873 жылға дейін еврей және католик қауымдарына екі зиратқа да қол жеткізу үшін ор арқылы көпір салуға рұқсат берілмеді. 1860 және 1863 жылдары зират қайтадан кеңейтіліп, 1869 жылы қазіргі түріне келді. Алайда, ол тез толып, 1885 жылы еврей қауымы қаржылаған барлық жерлеулер (кедейлердікі) Бродно еврей зиратына бағытталды. 1877 жылы Варшаваның бірнеше көрнекті еврей отбасылары Адольф Шиммельпфенниг салған жаңа неоклассикалық ғимаратты қаржылады, онда синагог және екі жерлеу үйі (біреуі ерлерге, біреуі әйелдерге) орналасқан. Екінші қабат раввиннің пәтері ретінде пайдаланылды. Зиратты Варшаваның барлық еврейлері пайдаланғандықтан, зиратты басқару және жерлеуге қатысты мәселелер бойынша қақтығыстар туды. 1913 жылы оны төрт бөлікке бөлуге келісті: біреуі православиелік еврейлерге, біреуі реформалық еврейлерге, біреуі балаларға, ал біреуі әскери және мемлекеттік жерлеулерге. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін зират қайтадан толып кетті. Содан кейін, жерлеу жұмыстарын жүргізу үшін, бұрын балаларға арналған жерге үйінді немесе терраса салынды. 1918 мен 1936 жылдар арасында он төрт мұндай үйінді салынды. 1930 жылдары зираттың барлық периметрі биік қабырғамен қоршалды, ал 1939 жылы Польша тәуелсіздігі үшін күрескен еврейлердің мавзолейінің құрылысы басталды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және Польшаны неміс әскері басып алғанда құрылыс тоқтатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зираттың бір бөлігі қиратылды. Неміс әскерлері оны жаппай жазалаулар үшін, Варшава геттосының құрбандарын жерлеу үшін, Варшава геттосының көтерілісі, 1944 жылғы Варшава көтерілісі және басқа да жаппай кісі өлтірулер үшін пайдаланды. Бұл жерлеулерге еврейлер де, еврей емес адамдар да кірді. Гетто көтерілісінен кейін, 1943 жылғы 15 мамырда немістер зираттағы барлық ғимараттарды, соның ішінде синагогты және жерлеу үйлерін жарылдырды. Бүгінгі күнге дейін тек кішкентай құдық сақталған. 1944 жылғы Варшава көтерілісі кезінде де зиратқа зақым келді, майдан желісі тікелей зират арқылы өтті. Соғыстан кейін зират қайта ашылды. Польшаның коммунистік үкіметі зираттың ортасынан өтетін жол салуды жоспарлады. Американдық дипломат Альфред Брэйнардтың еврей ұйымдарынан көмек сұрауына жауап бергенінің арқасында бұл жоспар іске аспады.

1990 жылдары зират алғаш рет 1930 жылдардан бері жаңартыла бастады, негізінен қайта құрылған Варшава еврей қауымдастығы және Ниссенбаум отбасы қоры, сондай-ақ Варшава қалалық әкімдігінің күшімен. Зират әлі де ашық, жыл сайын 20-30 жерлеу жүзеге асырылады.