Кіріспе

2003 жылы АҚШ бастаған Ирак соғысы басталды. Канада үкіметі Иракқа қарсы соғысты ресми түрде жарияламады, ал уақыт өте келе өзгерген бұл қатысудың деңгейі мен сипаты даулы болды. Канаданың барлау қызметі Ирактың ЖҚҚ (жаппай қырып-жою қаруы) бағдарламасының жоқ екенін бірнеше рет бағалады. Канада бұрын 1991 жылғы Парсы шығанағы соғысында Иракқа қарсы әскери қимылдарға қатысқан болса да, Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің мақұлдауысыз Иракқа қарсы соғыс жариялаудан бас тартты. Дегенмен, Премьер-министр Жан Кретьен 2002 жылдың 10 қазанында Канада Біріккен Ұлттар Ұйымы санкцияласа, Иракқа шабуыл жасау үшін әскери коалицияға қосылатынын мәлімдеді. Бірақ, АҚШ пен Ұлыбритания БҰҰ санкциясын алуға бағытталған дипломатиялық күш-жігерін кейіннен тоқтатқаннан кейін, Жан Кретьен 2003 жылдың 17 наурызында Парламентте Канаданың алдағы шабуылға қатыспайтынын жариялады. Оған қарамастан, ол АҚШ пен оның әскерлеріне моральдық қолдау көрсетті. Осыған дейін екі күн бұрын Монреальде 250 мың адам соғысқа қарсы шеруге шықты. Соғысқа қарсы ірі демонстрациялар Канаданың басқа да бірнеше қалаларында өтті. 2003 жылы басталған Ирак соғысына қатысты Канаданың рөлі 2001 жылы Ауғанстанға жасалған шабуылдағы рөлінен өзгеше болды, себебі ол тікелей емес еді. АҚШ әскери бөлімдеріне алмасу бағдарламасы бойынша шамамен жүз канадалық офицер Иракқа шабуылға қатысты. Аймақтағы басқа үш қатысушы елге қарағанда канадалық әскерлердің саны аз болды деген хабарлар тарады. Соғыс Канадаға наразылықтар мен қарсы наразылықтар, сондай-ақ Иракқа жіберуден жалтарту үшін өздерінің қызмет орнын тастап, елде пана іздеген АҚШ әскерлері арқылы да әсер етті. Бірақ, Вьетнам соғысынан айырмашылығы, Канада оларды көп жағдайда дереу АҚШ-қа қайтарып берді.

Қатыспау туралы шешім

2002 жылдың қыркүйегінде Канаданың премьер-министрі Жан Кретьен британ премьер-министрі Тони Блэр мен АҚШ президенті Джордж Бушқа Канаданың Иракқа қарсы кез келген коалицияға қатысуы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) немесе халықаралық қауымдастықтың көпшілігінің қолдауына байланысты болатынын хабарлады. Канада үкіметінің ресми саясаты мұқият жасалды, сондықтан канадалық дипломаттар Иракпен соғысқа дейінгі дипломатияда маңызды рөл атқара алатын болды. Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰҚ) мақұлдауы олардың басымдылығы болғанымен, егер Қытай немесе Ресей БҰҰҚ-ның қалған бөлігі қолдаған резолюцияға вето салса, Канада үкіметінің басып кіруіне қатысуына рұқсат етілді. Канада үкіметі Иракқа шабуыл жасау алдында да осы ұстанымын сақтады. Дау-дамай басталғанға дейін Кретьен Чили президенті Рикардо Лагоспен және Мексика президенті Висенте Фокспен байланыста болды. Лагос пен Фокс коалицияға қосылу үшін АҚШ-тан қысымға ұшырағанын атап өтті, бірақ екеуі де Кретьенге Канада да қатысса, қатысудан бас тартатынын айтты. БҰҰ-ның басқыншылыққа санкция енгізу туралы шешімі екі элементке негізделген: халықаралық құқық, соның ішінде алдын ала соғыс туралы Нюрнберг қағидалары; және БҰҰ-ның Ирактың жаппай қырып-жою қаруын ұстағаны туралы инспекциялары. Алайда, коалиция БҰҰ-ның санкциясын алмағандықтан, Кретьен генерал-губернатор Адриен Кларксонға Канаданың 2003 жылғы Иракқа шабуылға қатысуға дайын «еріктілердің коалициясына» қосылмауын ұсынды. Монреаль газеті La Presse жүргізген сауалнама нәтижелері бойынша, сауалнамаға қатысқандардың 71 пайызы АҚШ бастаған шабуылды қолдамайды, ал 27 пайызы қарсылық білдірді. Алайда, Канадалық Альянс партиясының жетекшісі Стивен Харпер премьер-министрдің Иракқа қатысты ұстанымына қарсы шығып, Канаданың АҚШ-пен бірге күресуі керек деп мәлімдеді. Келесі күні бүкіл ел бойынша іс-қимыл күні аясында 3000 адамнан тұратын соғысқа қарсы коалиция Ванкувердегі Бейбітшілік жалыны паркінен бейбітшілік науқанын өткізді, Монреальде шамамен 1000 адам шеруде болды, ал Оттавадағы Парламент төбесінде қарлы дауыл кезінде 500-ге жуық адам жиналды, ал басқа митингтер Эдмонтон, Виннипег және Галифакста өтті. Монреальда -30°C (-22°F) салқын ауа температурасына қарамастан, 100 000-нан астам адам жиналды. Торонтода тағы 10 мың адам, Ванкуверде 20 мың, Эдмонтонда 18 мың, Викторияда 8 мың, Галифакста 4 мың, Оттавада 2 мың адам демонстрацияға қатысты. Жалпы алғанда, бүкіл ел бойынша 60-қа жуық қалада наразылық акциялары өтті.

Канадалық дипломаттар мен құпия ақпарат құралдарының бағалауы

Канадалық дипломаттардың, сондай-ақ Канаданың барлау қызметінен алынған бағалаулар, Кристианның Иракқа қатысты АҚШ саясаты туралы көзқарасын қалыптастыруда, сондай-ақ Ирактың жаппай қырып-жою қаруына ие екендігі туралы талаптарды қалыптастыруда құрылысшыл рөл атқарды. Конфликтке дейін Канаданың барлау қызметінің есептері Кристианға негізінен премьер-министрдің сыртқы саясат және қорғаныс жөніндегі кеңесшісі Клод Лавердюрдің ауызша брифингі арқылы жеткізілді. Премьер-министрден басқа, Канаданың барлау қызметінің есептері министрлер кабинетінің мүшелеріне, жоғары лауазымды Канада шенеуніктеріне және Сыртқы істер және халықаралық сауда министрлігінің қызметкерлеріне де таратылды. Дегенмен, барлау есептері оларды алғандар үшін әртүрлі тиімділік деңгейлеріне ие болды; премьер-министрдің бас кеңесшісі Эдди Голденберг кейін премьер-министрге берген кеңесінде барлау бағалауларының ешқайсысы рөл атқармағанын мәлімдеді. 2002 жылдың күзінде Буш премьер-министрге ақпарат беру үшін барлау сарапшыларын жіберуді ұсынды, кейін жеке келіп, оған ақпарат беруді ұсынды; бірақ Кристиан оның орнына аталған ақпаратты тұрақты барлау арналары арқылы өткізуді жөн көрді, онда Канада сарапшылары ақпаратты талдап, оны премьер-министрге жеткізді. Канадалық талдауға сену Кристианның американдық және британдық әріптестерінен өзгеше қорытындыға жетуіне көмектескен болуы мүмкін; Блэр бір кезде Канада премьер-министрінің «дәлелдерді көре алмауына» наразылық білдірді, олар негізінен бірдей барлау көздерін бөліскеніне қарамастан. 2002 және 2003 жылдары Канаданың Иракқа қатысты барлау бағалаулары, олардың барлығы бірдей ақпаратқа қол жеткізгеніне қарамастан, «Five Eyes» әріптестерінің бағалауларынан өзгеше болды. Бұл негізінен Канаданың барлау қызметіне сыртқы саяси қысым көрсетілмегенімен байланысты. 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін американдық барлауға қатысты жүргізілген келесі тергеулер американдық сарапшылардың Ирактың жаппай қырып-жою қаруы бағдарламасын мүмкіндігінше тезірек қайта бастауға бейім екенін көрсетті. Бұл Канада сарапшыларының болжамдарына қайшы келді, олар Ирактың жаппай қырып-жою қаруы бағдарламасын экономикалық жағдайды жақсарту үшін уақытша тоқтататынына сенді; бұл Канада сарапшыларына Ирактың бастапқыда жаппай қырып-жою қаруы болмауы мүмкін деген ойды қарастыруға мүмкіндік берді.

Ирак туралы

Перс шығанағындағы соғыстан кейінгі онжылдықта Ирак Канаданың барлау қызметі үшін жоғары дәрежелі маңызға ие болды. 1990-жылдардың ортасында Канаданың барлау талдаушылары БҰҰ-ның Ирактағы тексерулері, Ирактағы ішкі жағдайлар, сондай-ақ Ирак үкіметінің шала мақсатты әрекеттері туралы бірнеше есеп дайындады. Дегенмен, 1998 жылы Иракқа жасалған бомбалаудан кейін Иракқа қатысты барлау есептерінің саны азайды. 2002 жылдың басында Канаданың құпия кеңесі кеңсесі мен Сыртқы істер министрлігінің барлау бөлімі болып табылатын Халықаралық бағалаулар тобы (IAS) Канаданың шенеуніктерімен ауызша брифинг өткізді, онда олар 11 қыркүйекке жасалған шабуылдармен Ирактың байланысы туралы сенімді деректердің жоқтығын атап өтті, бұл Буш әкімшілігінің мәлімдемелеріне жауап ретінде жасалды. IAS талдаушылары Канаданың қауіпсіздік барлау қызметінің (CSIS) қызметкерлерімен тығыз байланыста жұмыс істеді, олар да осы көзқараспен келісті. 2002 жылдың маусым айында Ақпараттық сараптама комитеті (IAC), CSIS, IAS және Ұлттық қорғаныс министрлігінің (DND) Бас барлау басқармасының талдау бөлімшелерін үйлестіретін комитет, Ирак сияқты режимдердің террористік ұйымдарға химиялық қару ұсынуына аз дәлел бар деген қорытындыға келді. 2002 жылдың 30 тамызында IAC Ирактағы жаппай қырып-жою қаруларының болуын және 1998 жылғы бомбалаудан кейін елдің осы қарулар бағдарламасын қайта жаңартуға тырысуын анықтау үшін тағы бір бағалау жариялады. Бағалау барысында, Ирактың жаппай қырып-жою қаруларын жойғанына нақты қорытынды жасау мүмкін болмады, бірақ Ирактың қазіргі химиялық заттары немесе баллистикалық зымырандары өте аз мөлшерде болуы мүмкін екені, ал материалдарды дұрыс сақтамауы салдарынан олар қолдануға жарамсыз болуы мүмкін екені атап өтілді. Сондай-ақ, Ирактың ядролық бағдарламасын қайта жаңартуға қатысты нақты деректер табылған жоқ. IAC бағалауы американдық тарап ұсынған дәлелдерге күмәнмен қарады және тіпті ирактықтардың шала мақсатты әрекеттерін ескергенде де, мұндай бағдарламаны бастау үшін қажетті жабдықтар мен ресурстардың жеткіліксіз екеніне ерекше назар аударды. IAC жұмысын қолдаған ведомствоаралық сарапшылар тобы да Ирактың химиялық қару бағдарламасының қайта жаңартылғанына ешқандай дәлел таппады, бірақ Ирактың баллистикалық зымырандарының белгілі бір шектен асып кетуі мүмкін екенін атап өтті. IAS сонымен қатар Ирактың ақуыз сияқты биологиялық агентті қаруландыру үшін қажетті техникалық қадамдарды жасамағанын бағалады, бірақ DND талдаушылары Ирактың өзінде осы вирус болуы мүмкін екенін атап өтті. Алайда, DND-ның ғылыми талдауы IAC бағалауымен үлкен дәрежеде сәйкес келді. DND жоғары сенімділікпен, бірақ толық сенімділікпен емес, Ирактың Перс шығанағындағы соғысқа дейінгі химиялық агенттері мен оқ-дәрілерінің жоқ екенін хабарлады. DND Ирактың ядролық бағдарламасының қайта басталғанына сенімді дәлелдер таба алмады. 2003 жылдың наурыз айында, Иракқа шабуылға бірнеше апта қалғанда, DND «Ирак: түтін жоқ, қару жоқ» деген баяндама жариялады, онда коалициялық күштер Иракта жаппай қырып-жою қаруларын таба алмайтыны бағаланды. Бұл баяндама Ұлыбритания мен АҚШ-тың барлау мәліметтеріне және коалицияның мәлімдемелеріне қайшы келгендіктен, Канаданың «Бес көз» серіктестерімен қарым-қатынасына зиян келтірмеу үшін одақтастарымен бөліспеді. «Бес көз» серіктестерінің барлау қорытындыларымен келіспейтін IAS есептері «Тек Канаданың көзі үшін» деп белгіленді. 2002 жылдың тамыз айының соңынан бастап IAC кіріс барлау есептерін қарауға күш салды, олар оның бағалауын өзгертуі мүмкін еді. Алайда, IAC-тің қорытындысы Канаданың қорғаныс барлау талдаушыларымен бекітілді, олар Ұлыбританиядағы және АҚШ-тағы әріптестерімен үнемі байланыста болды; олардың арасындағы жеке кездесулерде одақтас талдаушылар Five Eyes барлау алмасу аясында бөлісілген деректерге қатысты алаңдаушылықтарын білдірді. IAS сонымен қатар «Curveball» деп аталған дереккөзден алынған барлау мәліметтерін алды; дереккөз ұсынған ақпарат тек жанама болды және Ирактың белсенді жаппай қырып-жою қарулары бағдарламасы бар екеніне немесе олардың қажетті жеткізу мүмкіндіктері бар екеніне тікелей дәлел келтірмеді. 2003 жылдың басында АҚШ Канадаға Ирактың жаппай қырып-жою қаруларына қатысты Ұлттық барлау бағалауының құпия нұсқасын ұсынды. Ұлттық барлау бағалауындағы мәселелер, соның ішінде құпия нұсқадағы АҚШ-тың түрлі департаменттерінен алынған пікірлер, IAS-тың Иракта жаппай қырып-жою қарулары жоқ деген бағасын одан әрі нығайтты. Алайда, CSIS 2002 жылдың басында, 2002 жылдың ақпан айында осындай алаңдаушылықты білдірген ұйымның есебіне байланысты, американдықтарға Канаданың барлау қауымдастығы Ирактың жаппай қырып-жою қаруларына ие болуы мүмкін деген күдік білдірген болуы мүмкін. Бұл есеп IAS бірнеше алаңдаушылықтарын білдіргеннен кейін қайтарылып алынса да, ол бұрыннан АҚШ-қа жіберілген еді.

АҚШ туралы

Канадалық барлау қауымдастығының жағдайды бағалауына АҚШ барлау мәліметтері де әсер етті. 2001 жылғы 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін Кергин Оттаваға оралып, үкімет шенеуніктеріне американдық әкімшілік ішіндегі оқиғалардың салдары туралы мәлімдеме жасады; Кергин американдықтардың "манихейлік көзқарасқа" ие болғанын айтты және канадалық шенеуніктерді әлемді тек қана қара және ақ түспен көретін АҚШ-қа дайындалуға ескертті. Хайнбеккердің АҚШ қауіпсіздік стратегиясы біржақты әскери міндеттемелерді күшейтуге бет бұрғаны туралы сенімі Хритиеннің Иракқа қатысты американдық талаптарына деген күдігін арттырды. Ауғанстанға басып кіру басталғаннан кейін көп ұзамай, канадалық шенеуніктер Иракқа ерекше назар аударатын американдық барлау есептерінің көбейгенін байқады. АҚШ әкімшілігінің Иракты нысанаға алғаны анық болғаннан кейін, IAS 2002 жылдың ақпан айында американдықтардың Иракқа қатысты қандай саясатты ұстанатыны туралы бағалау жасады; АҚШ соңында Иракқа басып кіруі мүмкін екенін анықтады. Сәуір айында IAS осы бағалауды кеңейтіп, АҚШ әкімшілігінің басып кіруді қалай ақтауға тырысатынын бағалады. Олар АҚШ-тың Иракты 11 қыркүйек шабуылымен немесе әл-Қаидамен байланыстыруға тырысатынын, өйткені бұл өзін-өзі қорғауға негіз болатынын болжады; бірақ бұл сәтсіз аяқталса, Ирактың жаппай қырып-жою қаруларын (ЖҚҚ) әзірлеуді жалғастырғаны үшін әскери әрекеттерді ақтауға тырысатынын да атап өтті. Келесі айларда IAS Ирактағы әскери науқанды АҚШ қалай жүргізетіні туралы бірнеше бағалаулар жасады. 2002 жылдың ортасына қарай, АҚШ әкімшілігі Ирактың 11 қыркүйек шабуылына қатысы бар екеніне жұртшылықты көндіре алмағандықтан, IAS сарапшыларына АҚШ екінші нұсқаны қолданатыны анық болды, яғни Ирактың ЖҚҚ бағдарламасының белсенділігіне байланысты араласуды ақтау. Соғысқа дейінгі айларда Вашингтондағы канадалық барлау байланыс офицерлері Орталық барлау агенттігінің (ЦБА) Ирактағы ЖҚҚ бағдарламасының бар екенін растайтын дәлелдерді табу үшін саяси қысымға ұшырағанын байқады. Канадалық сарапшылар АҚШ барлау қауымдастығының Ирактағы БҰҰ инспекторлары жинаған мәліметтерге немқұрайлы қарағанын, американдықтар БҰҰ инспекторларын ұйымсыз және тиімсіз деп қарағанын сынады.

Әскери шектеулер

Сонымен қатар, Премьер-министрдің вице-корольге берген кеңесі Канада үшін қолданылу мәселелеріне негізделгені айтылды. "Маклинс" журналы "Бұл жазда Канада Ауғанстанға 2000-ге жуық әскер жіберді, бұл Канада әскерінің күші тартылған екенін ескере отырып, маңызды үлес болды" деп хабарлады. Барлығы 40-тан 50-ге дейін канадалық әскери қызметкер қақтығысқа қатысты. Осы Канаданың Ирактағы қатысы үшін сол кездегі Корольдік министрлер Ұлыбританияның адал оппозициясы тарапынан екі жүзділікке айыпталды және осы Канада әскерлерінің қайтарылуы талап етілді. Премьер-министр Канада әскері тікелей соғыс қимылдарына қатыспағанын, бірақ NORAD-қа берген міндеттемесін орындағанын мәлімдеді. Алайда, Дженис Гросс Стейн мен Юджин Лангтың "Күтпеген соғыс" кітабында Канада министрліктерінің өкілдері Вашингтон қаласына барып, Канаданың Ирактағы қатысуын ашық түрде мақтапты; Иракқа жіберілген канадалық офицерлердің арасында: кейіннен Қорғаныс штабының бастығы болып тағайындалған бригадир генерал Уолтер Натынчик; 2006 жылдың 14 желтоқсанынан бастап АҚШ III корпусының офицерлер алмасу бағдарламасы арқылы АҚШ III корпусының орынбасары ретінде қызмет еткен генерал-майор Питер Девлин; және 2008 жылдың ақпан айының ортасында генерал-лейтенант Ллойд Остинге орынбасар болып қызметке кіріскен Канаданың элиталық терроризмге қарсы күрес бөлімінің офицері және бұрынғы командирі генерал Николас Матерн болды.

Канадалықтардың барымтаға алынуы

Сегіз канадалық Ирактағы қақтығыс кезеңінде барымтаға алынды; 2005 жылы ирактық канадалық жүк көлігі жүргізушісі Зайд Мэрвали қаза болды, ал тағы бір ирактық канадалық Рифат Мохаммед Рифат 2004 жылдан бері хабарсыз жоғалып, қаза тапқан деп есептеледі. 2005 жылы «Христиан бейбітшілдер тобы» ұйымының екі мүшесі – Джеймс Лони мен Хармит Сингх Суденнің ұрлануы көп назар аударды, ал келесі жылы олардың Task Force Black басшылығымен, британдық, американдық және канадалық арнайы күштердің қатысуымен, Task Force Maroon, Joint Task Force 2, Корольдік Канадалық Жындар Полициясы (Royal Canadian Mounted Police) және Канадалық қауіпсіздік қызметінің (Canadian Security Intelligence Service) қолдауымен өткен көпұлттық операцияда босатылуы да кеңінен таралды. Барымтаға алынған қалған төрт канадалық: Фади Ихсан Фадель – Халықаралық құтқару комитетінің (International Rescue Committee) сириялық канадалық қызметкері, ол 2004 жылдың 8 сәуірінде Наджаф қаласында барымтаға алынып, сегіз күннен кейін босатылды; Наджи әл-Кувейти – 2004 жылдың 28 сәуірінде барымтаға алынып, сол жылдың 4 мамырында босатылды; 2004 жылдың 6 қыркүйегінде ұрланып, он алты күннен кейін АҚШ Ұлттық гвардиясының (United States National Guard) бөлімімен құтқарылған Фейруз Ямуки; және 2004 жылдың 9 қыркүйегінде Тал-Афар қаласында «Ансар әл-Ислам» тобымен барымтаға алынып, бес күн тұтқында болған журналист Скотт Тейлор.

Американдық соғыс қарсыластары

Ирак соғысы кезінде АҚШ әскери қызметшілері осы нақты соғысқа қатысудан бас тартты немесе қатысуын тоқтатты. Олардың бас тартуы АҚШ Әскери сот кодексінің 85-бабына сәйкес, АҚШ-та жаза алу мүмкіндігіне алып келді. Сондықтан олардың кейбіреулері Канаданы пана ретінде таңдады. АҚШ-тың Ирак соғысына қарсылық білдіргендердің Канадаға баруы Канада қоғамында, баспасөзде, заң және саяси салаларда кең пікірталас тудырды. 2008 жылдың 3 маусымы мен 2009 жылдың 30 наурызында Канада Парламенті соғысқа қарсылық білдірушілердің Канадада қалуын қолдау үшін екі резолюция қабылдады. 2008 жылдың 6-7 маусымында Angus Reid Strategies жүргізген сауалнама көрсеткендей, канадалықтардың 64% осы резолюциямен келісті. Алайда, резолюциялардың ұсынысы міндетті болған жоқ және азшылықтағы Консервативтік үкімет оларды іске асырмады. Содан кейін 2009 жылдың 17 қыркүйегінде Жерард Кеннеди C-440 заң жобасын ұсынды, ол оның сөзімен айтқанда, «Азаматтық, иммиграция және көпмәдениеттік министрі Джейсон Кеннидің канадалық сезімталдық танытудан бас тартуына жауап ретінде» жасалған осы резолюциялардың міндетті түрі болды. Ол әлі қабылдану күтіп тұр.