Кіріспе

Белоградчик астрономиялық обсерваториясы немесе Белоградчик обсерваториясы – Болгария Ғылым академиясының Астрономия институтына тиесілі және осы институт басқаратын астрономиялық обсерватория. Ол Болгарияның солтүстік-батысындағы Белоградчик қаласының жанында, Батыс Балқан тауларының етегінде орналасқан. Осы институттың басқаратын тағы бір обсерваториясы – Рожен обсерваториясы.

Тарих

1961 жылы жоғары мектеп физика пәнінің мұғалімі, кейін София университетінің бас ассистент-профессоры Христо Костов (1932-1982) бастаған астрономияға құмарлар тобы Белоградчик обсерваториясын құрды, ол Болгариядағы алғашқы мектеп обсерваториясы болды. Ресми ашылу салтанаты 1965 жылдың 21 маусымында обсерваторияның алғашқы директоры, доктор Александр Томов (1930-2009) қатысуымен өтті, сонымен қатар Болгарияның жетекші астрономдары – академік Никола Бонев (1898-1979), профессор Малина Попова (1922-2011), профессор Цветан Бончев, доцент Богомил Ковачев және бас ассистент-профессор Христо Костов та қатысты. 1964 жылдан 1974 жылға дейін ол ғарыш кеңістігіндегі жарыс кезінде советтік спутниктерді бақылау үшін қосымша бақылау базасы ретінде пайдаланылды. 1960 жылдардың соңында лекциялық зал мен күмбезге жапсарлас қосымша зертханалар салынды. 1964-1988 жылдар аралығында директорлық қызметін атқарган доктор Томов обсерватория инфрақұрылымын дамытуда советтік тәжірибені пайдаланды және советтік астрономия мектебінің көптеген әдістерін енгізді. Ынтымақтастықтың көрнекті мысалдары – академік Б.А. Воронцов-Вельяминов (1904-1994) (қараңыз, Галактикалардың морфологиялық каталогы және өзара әрекеттесетін галактикалар каталогы), профессор А. Масевич (1918-2008), доктор И. Караченцев (1940 ж.т.), сондай-ақ Стернберг астрономиялық институтының (ГАИШ) және КСР ғылым академиясының (АН СССР) басқа да мүшелері. 1976 жылы Болгария ғылым академиясы обсерваторияны өз басқаруына алды. Осыдан бастап обсерватория ғылыми зерттеулер үшін толығымен пайдаланылды, София университетінің физика факультетінің астрономия кафедрасының астрономдарымен және шетелдік институттардың мүшелерімен бірлесіп жұмыс істеді. 1995 жылы Астрономия институты Академияның жеке құрылымына айналған кезде обсерваторияда айтарлықтай жаңару орын алды. 1990 және 2000 жылдары обсерваторияның екінші ұзақ мерзімді директоры, доцент доктор Александр Антов, 1994 жылы кіші күмбезді қоса, оның тұрғын және ғылыми ғимараттарын жаңғыртты. Қазіргі директоры – доцент доктор Антон Стригачев. 2015 жылдың шілдесінде обсерватория құрылғанының 50 жылдығын атап өтіп, Болгария астрономиялық қоғамының (БАС) X жылдық конференциясын өткізді.

Жабдық

Обсерватория Zeiss компаниясының 15 см-лік Cassegrain телескобымен бастама алды. 1969 жылдың тамызында оның орнына 60 см-лік Cassegrain телескобы орнатылды, ол бұрынғысының 5 метрлік күмбезіне орнатылды. Бастапқы фокус арақашықтығы 2400 мм, ал Cassegrain фокусындағы фокус арақашықтығы 7500 мм, жарық жинағыштық қатынасы f/12.5. Cassegrain фокусындағы көру өрісі 20'. Басты құралға 750 мм фокус арақашықтығы және 2 градус көру өрісі бар кішкентай 110 мм рефрактор іздеу құрылғысы да кіреді. 1969 және 1980 жылдар аралығында ол Балқандағы ең ірі телескоп болды, бірақ 2007 жылға дейін осы атақты сақтап қалған Рожен обсерваториясының 2 метрлік RCC телескобы одан басып өтті. Телескопты сатып алу құны 200 000 левке тең болды, ол сол кезде өте үлкен сома еді. Екі құралды да неміс Carl Zeiss AG өндірді. Бұл компаниямен орнатылған байланыс кейіннен Болгарияның Ұлттық Рожен обсерваториясына құралдарды сатып алуға және жабдықтауға көмектесті, ол да 60 см-лік Cassegrain телескопына ие. Қазіргі уақытта 15 см телескоп тек келушілерге демонстрация үшін қолданылады. 1994 жылы тағы бір кадиоптикалық телескоп жеке, кішкентай күмбезге қосылды – 14 дюймдік (36 см) Schmidt-Cassegrain моделі.

Аспаптар

1973 жылы бірінші болгар бір арналы электрофотометр құрастырылып, негізгі құралға орнатылды. Ол UBV фотометриялық сүзгілер жүйесі мен бес диафрагманы (0,5–5 мм) пайдалана отырып, фотон санау режимінде жұмыс істеді. Бірнеше жылдан кейін EMI 9789 QA фотокөбейтуішімен жаңартылды. 1997 жылы фотометрдің преамплификатор-дискриминатор модулі Украинада жасалған жаңа модульмен ауыстырылды. Ол әлі күнге дейін жарық жұлдыздарды бақылау үшін кейде қолданылады. 1997 мен 2008 жылдар аралығында ST 8 CCD камерасы пайдаланылды. 2008 жылдан бері 60 см-лік негізгі телескоп Finger Lakes Instrumentation (АҚШ) компаниясы өндірген FLI PL 9000 CCD камерасымен жабдықталған. Ол KAF 09000 чипімен 3056 x 3056 пикселдік ажыратымдылықта және 16 биттік АЦҚ (ADC) арқылы жұмыс істейді. Пиксельдің мөлшері 12 мкм, бұл телескоппен 0,330 секунд доғасы/пиксел масштабын береді, биннингсіз, ал 3 x 3 биннингпен 1,0 секунд доғасы/пиксел. Көзбен шолу өрісі 17' x 17'. BVRcIc Johnson Cousins стандартты сүзгілері қолданылады.

Байқаулар

Бастапқыда обсерватория спутниктік астрометрия үшін қолданылды (1960-1970 жылдар). 1964 және 1974 жылдар аралығында 1000-нан астам советтік спутнигі байқалып, орбиталық түзетулер үшін деректер Мәскеудегі Миссияны басқару орталығына жіберілді. Кейін, 1970 және 1980 жылдары 200-ден астам каталогталған екі және көп галактикалардың (1970-1980 жылдар) фотоэлектрлік шолулары жүргізілді. Холмберг эффектісі физикалық және көру жүйелерін (жұп жұлдыздар және топтамалар) растау немесе жоққа шығару үшін пайдаланылды. Маңызды нәтижелер Г. Лонго, Антуанетт де Вокулерс және Х. Г. Корвиннің (1983) "3578 галактиканың UBV жүйесіндегі фотоэлектрлік шамалары мен түстерінің жалпы каталогы, 16 V шамасынан жарық (1936-1982)" еңбегіне енді (Гérard де Вокулерсті де қараңыз), оның маңызды бөлігі Белоградчик обсерваториясынан алынған. 1990 жылдары айнымалы жұлдыздардың жылдам жұлдыздық электрофотометриясымен қатар, ол Күн жүйесінің кішігірім денелерін, соның ішінде 1994 жылдың шілдесінде Юпитермен болған танымал Шоумейкер-Леви 9 кометін мұқият бақылауға арналған база болды. Соңғы жылдары румын астрономдары обсерваторияны 2013 жылдың желтоқсанында іске қосылған Gaia бағдарламасына байланысты астрометриялық жоба үшін бірлесіп пайдаланды. Сол кезде, жақын орналасқан жекеленген бөлімге автоматты сейсмограф орнатылды, ол румын және болгар сейсмологтарына қызмет етеді. Қазіргі зерттеу саласы негізінен әртүрлі айнымалы жұлдыз түрлерін, сондай-ақ белсенді галактикалық ядроларды (AGN), атап айтқанда блезарларды қамтиды. Байқаулар бірнеше топтың зерттеушілері тарапынан тиісті ұлттық және халықаралық ғылыми жобалар аясында жүзеге асырылады. Белоградчик обсерваториясы жылдар бойы Украинадағы (Қырым астрофизикалық обсерваториясы), Ресейдегі (Терсколь обсерваториясы (Кавказ)), Армениядағы (Бюракан обсерваториясы), Грекиядағы (Скинакас обсерваториясы (Крит) және Хелмос обсерваториясы (Пелопоннес)), Сербия, Румыния, Словакиядағы (Скалнате-плесо обсерваториясы (Татра)), Чехиядағы (Ондрейов обсерваториясы), Польшадағы (Торунь обсерваториясы), Германиядағы, Франциядағы және Үндістандағы ұқсас мекемелермен ынтымақтастықтарды және бір мезгілде бақылауларды жүргізіп келді. Рожен обсерваториясымен бір мезгілде бақылаулар да жүйелі түрде жүргізіледі. Байқау уақытын басқару және бөлу институттың мамандандырылған уақытты бөлу комитетімен жүзеге асырылады.