Кіріспе

Дэвид Марксонның 1988 жылғы "Витгенштейннің жарғысы" романы – Сэмюэл Беккет дәстүріндегі жоғары стильделген, тәжірибелік роман. Роман негізінен бірінші жақта айтылған мәлімдемелер тізбегінен тұрады; басты кейіпкер – өзін жер бетіндегі соңғы адам деп есептейтін Кейт есімді әйел. Оның мәлімдемелері тақырыптан тақырыпқа жылдам ауысса да, тақырыптар жиі қайта оралады және көбінесе Батыс мәдениетінің белгілі тұлғаларына, Зенодан Бетховенге, Виллем де Кунингке дейін сілтеме жасайды. Людвиг Витгенштейннің "Логика-философиялық трактаты" еңбегімен таныс оқырмандар стильдік ұқсастықтарды байқайды. Марксонның түпнұсқа қолжазбасы елу төрт рет қабылданбаса да, кітап 1988 жылы Dalkey Archive Press баспасынан шыққанда, сыншылардың жоғары бағасына ие болды. "Нью-Йорк Таймс кітап шолуы" оны "күрделі философиялық сұрақтарды зор шеберлікпен шешкені" үшін мақтады. Он жыл өткен соң, Дэвид Фостер Уоллес "Салон" журналындағы "1960 жылдан бергі АҚШ-тың жетіспеуші бағаланған бес романы" деген мақаласында оны "осы елдегі тәжірибелік көркем әдебиеттің шыңы" деп сипаттады. Уоллес сондай-ақ романға арналған ұзақ эссе жазды, онда Витгенштейнмен байланысын егжей-тегжейлі қарастырып, 1990 жылғы "Қазіргі заманғы көркем әдебиет шолуында" "Бос кеңістік: Дэвид Марксонның Витгенштейннің жарғысы" деп атады. (2012 жылы романға қосымша ретінде енгізілді.)

Айтуға арналған сөздер

Витгенштейннің «Әйелі» атты туындысы атауынан бастап, көптеген сілтемелерге, мәліметтерге және параллельдерге толы. Олардың арасында Винсент ван Гог, Уильям Гаддис, Людвиг Витгенштейн, Троялық Елена, Ахилл, Уильям Шекспир және Йоханнес Брамс сияқты тұлғалар бар, бірақ тізім осымен шектелмейді. Көбінесе бұл тұлғалар туындының тіл және естелік сияқты тақырыптарымен байланысты ойын-қозғалыстар үшін қолданылады, сондай-ақ баяндаушы Кейт пен басқа туындылардағы кейіпкерлер, әсіресе Троялық Елена арасындағы ұқсастықтарды көрсетеді.

Тақырыптар

Роман көптеген тақырыптарды зерттейді, ең бастысы – есте сақтау, тіл және жалғыздық. Роман барысында есте сақтаудың дұрыс еместігі маңызды рөл атқарады, себебі баяндаушы фактілерді үнемі жаңылыстырады, кейде өзін түзетіп, кейде өзіне қайшы келеді. Бұл өнер тарихынан бастап баяндаушының өткеніне дейін, үйі туралы деректерден тіпті қай күн екеніне дейін алуан түрлі тақырыптарды қамтиды. Оның есте сақтауының қате екенін білуі оның алаңдаушылығын күшейтеді, бұл романның басындағы үйді суреттеу бөлімінде жақсы байқалады. Романның атымен аталған философ сияқты, тіл де осы туындыда маңызды рөл атқарады. Кейіпкер өзін жалғыз сезінеді, өйткені ол өзінен басқа ешкіммен қарым-қатынас құра алмайды, бірақ өз ойларын оқырманға жеткізеді. Тілдің ағылшындығы да қозғалады. Кейт бір кезде Шекспирдің ықпалымен жазылған Еврипидтің ағылшын тіліндегі аудармасын оқығанын, ал кейіннен Еврипидтің ықпалымен жазылған Шекспирдің грек тіліндегі аудармаларын оқығанын айтады. Басты тақырып – жалғыздық. Романның өзі – баяндаушы Кейттің өз үйінде ойға келгенін машинаға түсіруінің нәтижесі. Оның ойларында белгілі немесе аңызға толы емес, қайтыс болған немесе өмірінен кетіп қалған кейіпкерлер сирек кездеседі. Дэвид Фостер Уоллес бұл романды "нақты көркем әдебиеттің" маңызды үлгісі деп сипаттады, әсіресе солипсизмді зерттеуде. Кейт солипсизм синдромын көрсететіндей, әсіресе кітаптың соңына жақын. Оның алаңдаушылығының көп бөлігі жалғыздық, тасталу және сатқындық сезімдерінен, сонымен қатар тілдің адамның ішкі әлемін жеткізуге жеткіліксіз деген сенімінен туындайды.