Кіріспе

Тхеравада буддасының монахтық дәстүрі, "Камматтана" ("жұмыс орны") деп аталатын медитация практикасы.

Таиландтың Камматтана орман дәстүрі ("жұмыс орны" деген мағынада), Батыста Таиланд орман дәстүрі деп белгілі, Тхеравада буддасының монахтық дәстүрінің бір тармағы болып табылады. Тай орман дәстүрі 1900 жылдары Аджан Мун Бхуридаттомен басталды. Ол сектанттық емес, ертедегі буддизмнің нормативтік стандарттарына сәйкес буддалық монахтық пен оның медитациялық практикасын жүзеге асыруды қалаған. Аджан Сао Кантасилодан оқығаннан кейін, Таиландтың солтүстік-шығысын шарлап, Аджан Мунның қайта оралмайтындай болғаны және солтүстік-шығыста сабақ беруді бастағаны айтылады. Ол ертедегі буддизмді жаңғыртуға ұмтылып, Виная деп аталатын буддалық монахтар кодексін қатаң сақтауды талап етті және дхана практикасы мен ниббананы түсінуді үйретті. Бастапқыда Аджан Мунның іліміне қарсылық болды, бірақ 1930 жылдары оның тобы тай буддизмінің ресми фракциясы ретінде танылды, ал 1950 жылдары патшалық және діни институттармен қарым-қатынас жақсарды. 1960 жылдары Батыс студенттері бұл қозғалысқа қызығушылық таныта бастады, ал 1970 жылдары дәстүрдің тармақтары Батыста құрыла бастады. Тай орман дәстүрінің негізгі қағидалары практиканың эмпирикалық тиімділігіне, жеке тұлғаның дамуына және олардың практикасы мен өмірінде дағдыларды қолдануға баса назар аударуды қамтиды.

Дхаммайут қозғалысы (19 ғасыр)

XIX және XX ғасырдың басында билік орталықтандырылғанға дейін, қазіргі Таиланд деп аталатын аймақ жартылай тәуелсіз қала-мемлекеттердің патшалығы болды (тай: муэанг). Бұл патшалықтардың барлығына мұрагерлік жергілікті басшы билік жүргізді, және тәуелсіз болғанымен, аймақтағы ең қуатты орталық қала-мемлекет Бангкокқа салық төледі. Әр аймақтың жергілікті дәстүрге сәйкес өз діни әдет-ғұрыптары болды, және муэангтар арасында буддизмнің айқын түрлері болды. Бұл тай буддизмінің барлық аймақтық ерекшеліктері жергілікті рухтар туралы әдеттегі элементтерін дамытқанмен, олардың барлығы он төртінші ғасырға дейін аймаққа келген Махаяна буддизмі мен Үндістанның тантрикалық дәстүрлерінің ықпалымен қалыптасқан. Сонымен қатар, ауылдардағы көптеген монахтар буддалық монахтар кодексіне (пали: виная) қайшы келетін мінез-құлықтарға барысты, оның ішінде тақта ойындары ойнады, қайық жарыстары мен су шайқастарына қатысты. 1820 жылдары жас ханзада Монгкут (1804–1866), болашақтағы Раттанакосин патшалығының (Сиам) төртінші патшасы, өмірінің соңында таққа отырудан бұрын буддалық монахқа бейімделді. Ол Сиам аймағын аралап, айналасындағы буддизмнің деңгейіне наразы болды. Ол сондай-ақ діни қызметкерлерді тағайындау тізбегінің нақтылығы және монахтар қауымдастығының оң камма (пали: пуньякхеттам, "сауапты алаң" деген мағынаны білдіреді) тудыратын агент ретінде әрекет ету қабілеті туралы алаңдады. Монгкут батыс зиялыларымен байланысынан шабыт алып, бірнеше монахтарға жаңалықтар мен реформалар енгізе бастады. Ажан Фут Танио Ажан Саоның медитациялық нұсқауларын толыққанды жеткізбейді. Танийоның сөзіне сүйенсек, "Буддо" сөзіне шоғырлану сананы "тыныш және жарқын" етеді.

Батыстағы орман монастырлары

Аджан Чха (1918–1992) – Тай Орман Дәстүрін батыста танымал етудегі маңызды тұлға. Орман дәстүрінің көптеген өкілдерінен өзгеше, ол Дхаммайут монах емес, Маханикая монахы болды. Ол Аджхан Мунмен бір демалыс күнін ғана өткізді, бірақ Маханикаяда Аджхан Мунмен жақсырақ танысқан ұстаздары болды. Оның Орман Дәстүрімен байланысы Аджан Маха Буа тарапынан ресми түрде мойындалды. Ол құрған қауым ресми түрде Аджан Чханың Орман Дәстүрі деп аталады. 1967 жылы Аджан Чха Ват Па Понгты құрды. Сол жылы басқа монастырьдан келген американдық монах, құрметті Сумедо (Роберт Карр Джекман, кейіннен Аджан Сумедо) Ват Па Понгта Аджан Чхамен бірге болды. Ол монастырь туралы Аджан Чханың ағылшын тілін біраз білетін монахынан естіді. 1975 жылы Аджан Чха мен Сумедо Убон Ратчатаниде Wat Pah Nanachat халықаралық орман монастырын құрды, онда ағылшын тілінде қызмет көрсетіледі. 1980 жылдары Аджан Чханың Орман Дәстүрі Ұлыбританиядағы Амаравати буддалық монастырының құрылуымен батысқа тарады. Аджан Чха Оңтүстік-Шығыс Азияда коммунизмнің таралуының оны Батыста Орман Дәстүрін орнатуға ынталандырғанын айтты. Аджан Чханың Орман Дәстүрі содан бері Канада, Германия, Италия, Жаңа Зеландия және АҚШ-қа дейін кеңейді.

Патшаның қамқорлығы және элитаға тәлім беру

1994 жылы Аджан Тате қайтыс болғаннан кейін, Аджан Маха Буа жаңа Аджан Яй деп тағайындалды. Осы кезде Орман дәстүрінің билігі толыққанды реттелді, ал Аджан Маха Буа Бангкок элитасының ықпалды консервативті жақтастарының көптеген ізбасарларын жинады. Сомдет Ньясамавара Суваддхано (Шарон Хачават) оны Король мен Королеваға таныстырып, медитация жасау жолын үйретті.

Орманды жабу

Соңғы уақытта Орман дәстүрі Тайландтағы ормандардың қырылуына байланысты дағдарысқа тап болды. Орман дәстүрі Бангкоктағы патшалық және элиталық қолдаудың күшті ықпалына ие болғандықтан, Тайландтың Орман шаруашылығы бюросы үлкен аумақтардағы орманды жерді Орман монастырларына беруге шешім қабылдады, өйткені монахтар осы жерді буддистік практика үшін қолайлы орта ретінде сақтайды деп сенді. Осы монастырларды қоршаған жерлер құнарсызданған, ашық қырқылған аймақтармен оралған "орман аралдары" деп сипатталған.

Тай ұлтын құтқарыңыз

1990 жылдардың соңында тай қаржы дағдарысының ортасында Аджхан Маха Буа тай валютасын қолдау үшін капитал жинауға бағытталған «Тай ұлтын сақтау» науқанын бастады. 2000 жылы 3,097 тонна алтын жиналды. 2011 жылы Аджхан Маха Буа қайтыс болған кезде шамамен 12 тонна алтын жиналған, оның құны шамамен 500 миллион АҚШ долларына бағаланды. Сондай-ақ, науқанға 10,2 миллион доллар көлемінде шетелдік валюта да сыйлық ретінде берілді. Барлық түсімдер Тайландтың орталық банкіне тай батының құнын арттыру үшін тапсырылды. 1990 жылдардың соңында премьер-министр Чуан Лекпай басқаратын тай үкіметі «Тай ұлтын сақтау» науқанын тоқтатуға тырысты. Бұл Аджхан Маха Буаның қатысты сынға ұшырауына әкелді, бұл 2001 жылы Чуан Лекпайдың биліктен кетуіне және Таксин Шинаватраның премьер-министр болып сайлануына себеп болған факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Дхаммайут иерархиясы Маханикая иерархиясымен бірігіп, Аджхан Маха Буаның саяси ықпалына қысым сезіп, әрекет етуге кірісті. 2000 жылдардың соңында Тайландтың орталық банкіндегі банкирлер банк активтерін біріктіруге және «Тай ұлтын сақтау» науқанынан түскен қаражатты дискрециялық шығыстарға жұмсалатын қарапайым шоттарға аударуға тырысты. Банкирлер Аджхан Маха Буаның жақтастарынан қысым көрсетіп, олардың бұл әрекетін тоқтатуға мәжбүр етті. Осы мәселе бойынша Аджхан Маха Буа: «Шоттарды біріктіру – барлық тай халқының мойнын байлап, теңізге лақтырып тастаумен бірдей, бұл елдің жерін кері бұруға тең» деді. Аджхан Маха Буаның Тайланд экономикасын дамытуға атқарған белсенділігінен басқа, оның монастыры шамамен 600 миллион бат (19 миллион АҚШ доллары) көлемінде қайырымдылыққа жұмсаған деп есептеледі.

Аджан Маха Буаның саяси қызығушылығы және өлімі

2000-шы жылдары Аджхан Маха Буа саяси бағытталған деген айыптамаға ұшырады – бірінші кезекте Чуан Лекпайдың қолдаушылары айыптаса, Таксин Шинаватраны қатты сынағаннан кейін қарсы тараптан да сын естіді. Аджхан Маха Буа – Аджхан Мунның ең белгілі бірінші буын шәкірттерінің соңғысы. Ол 2011 жылы дүниеден өтті. Өсиеті бойынша, оның жаназасына түскен барлық ақшаны алтынға айналдырып, Орталық банкке 330 миллион баттан астам және 78 килограмм алтын сыйлауды өтінді.

Медитация практикасы

Практиканың мақсаты – өлімсіздікке (пали: amata dhamma) ие болу, яғни Ниббанаға жету. Тай Орман Дәстүрінің түсіндіруінше, өлімсіздіктің танылуы шексіз және шарты жоқ, оны ұғымға келтіру мүмкін емес, және оған медитативтік шоғырлану күйлерін (пали: дхана) қамтитын сананы жаттықтыру арқылы жету керек. Орман ұстаздары "құрғақ түсінік" (концентрацияны дамытпастан түсінік) идеясына тікелей қарсы шығып, Ниббанаға терең медитативтік шоғырлану (пали: дхана) күйлерін қамтитын сананы жаттықтыру арқылы жету керектігін, сондай-ақ "қимыл-қозғалыс пен тырысу" арқылы "жолды кесіп" немесе "тазарту" арқылы "жабысқан" ластанулардан құтылуға, сананы босатуға және осылайша оларды нақты көруге мүмкіндік беруге, соңында осы ластанулардан азат болуға алып келеді.

Қасиеттер мен діни қызметке тағайындау

Бірнеше ереже деңгейлері бар: Бес ереже, Сегіз ереже, Он ереже және патимокха. Бес ереже (санскрит тілінде Паңчасила және пали тілінде Паңчасила) үй иелері (жай адамдар) белгілі бір мерзімге немесе өмір бойына ұстанады. Сегіз ереже үй иелері үшін қатаңрақ тәжірибе. Он ереже саманералар мен саманерилерге (жас монахтар мен монахындарға) арналған оқу ережелері. Патимокха – теравадалық монастырлық тәртіп кодексінің негізі, ол бхикшулар үшін 227 және бхикшунилер үшін (монахинялар) 311 ережеден тұрады. Таиландта уақытша немесе қысқа мерзімдік қадау өте кең таралған, сондықтан ешқашан қадаудан өтпеген ер адамдар кейде "аяқталмаған" деп аталады. Ұзақ мерзімді немесе өмір бойына қадау терең құрметке ие. Қадау процесі әдетте анагарика ретінде, ақ киім киіп басталады.

Кедендік

Дәстүрдегі монахтар әдетте "Құрметті" деп аталады, сондай-ақ ерлер үшін тай тіліндегі Айя немесе Таан деп те атауға болады. Кез келген монахқа ерекше құрмет көрсету үшін "бханте" деп сөйлеуге болады, оның еңбек жылдарына қарамастан. Дәстүріне немесе орденіне үлкен үлес қосқан Сангханың қарттары үшін "Луанг Пор" (тай тілінде: Құрметті әке) атағы қолданылуы мүмкін. "Исан" бойынша: "Тай мәдениетінде монастырьдың құлсалық залындағы монахқа немесе мүсінге аяқ бағу әдепсіздік саналады". Тайландта монахтарды әдетте үй иелері ваи (wai) ишарасымен қарсы алады, бірақ тай дәстүріне сәйкес, монахтар үй иелеріне ваи жасамайды. Монахтарға сыйлықтарды ұсынарда, отырған монахқа сыйлық ұсынар кезде тұрған дұрыс емес.

Күнделікті өмір

Таиландтағы барлық монастырьларда әдетте таңғы және кешкі дұғалар болады, олардың әрқайсысы көбінесе бір сағатқа созылады. Таңғы және кешкі дұғалардан кейін әдетте бір сағатқа жуық медитация сеансы өтеді. Тай монастырьларында монахтар ерте таңертең, кейде сағат 6:00 шамасында садақа жинауға шығады, бірақ Ват Пах Наначат және Ват Меттаванарам сияқты монастырьлар сәйкесінше сағат 8:00 және 8:30-да басталады. Дхаммайут монастырьларында (және кейбір Маха Никая орман монастырьларында, оның ішінде Ват Пах Наначат) монахтар күніне бір рет ғана тамақтанады. Кішкентай балалар үшін ата-аналары оларға тамақты монахтардың ыдыстарына салуға көмектесуі қалыпты жағдай. Дхаммайут монастырьларында анумодана (пали тілінде – бірге қуандыру) – бұл монахтар таңғы сыйлықтарды мойындау және лайықты адамдардың сангхаға жасаған жомарттығы арқылы ізгілік (пали тілінде – пуньня) жинау таңдауын бекіту үшін орындайтын дұға.

Қайтулар

Дхутанга (тай тілінде «қатаң тәжірибе» деген мағынаны білдіреді) – бұл сөз түсіндірмелерде көбінесе он үш аскетикалық тәжірибені атау үшін қолданылады. Тай буддизмінде бұл монахтардың осы аскетикалық тәжірибелердің бірін немесе бірнешеуін орындап, елді мекендерде ұзақ уақыт саяхаттау кезеңдерін білдіру үшін бейімделген. Осы кезеңдерде монахтар саяхат барысында кездесетін жандардың бергенімен күн көреді және қайда мүмкін болса, сонда ұйықтайды. Кейде монахтар үлкен шатыр алып жүреді, оған шыбын-шіркейден қорғайтын крот (кейде крот, клот немесе клод деп те жазылады) деп аталатын желі қосылады. Көбінесе шатырдың үстіңгі жағында ілмек болады, осыған байланысты оны екі ағаш арасына керілген арқанға іліп қоюға болады.

Бастапқы ақыл

Ақыл (пали: citta, mano, "жүрек" немесе "ақыл" деп бір-бірімен алмастырылып қолданылады), Орман дәстүрінде, жеке тұлғаның ең маңызды жағын білдіреді, ол ойлармен айналысу жауапкершілігін "көтеруге" немесе "танысуға" жауап береді. Ойлаумен байланысты қызметтер көбінесе ақыл туралы сөйлескенде қамтылса да, олар осы маңызды тану қабілетінен бөлек, ақыл-ой процестері деп есептеледі, бұл кейде "ақыл-ойының бастапқы табиғаты" деп аталады. Бастапқы ақыл жарқын немесе сәулелі болып саналады (пали: "pabhassara"). Орман дәстүріндегі ұстаздар ақыл жай ғана "танып, өлмейді" дейді. Ақыл – тұрақты құбылыс (пали: "thiti dhamma"); ақыл өзі қозғалмайды немесе оның ойларынан ілесіп кетпейді, керісінше оларды қабылдайды. Ақыл-ойының құбылысы ретінде оны анықтауға тырысу көбінесе сәтсіз аяқталады, сондықтан ақыл көбінесе оның қызметтері арқылы сипатталады. Дегенмен, бастапқы немесе түпкілікті ақыл ояну күйімен тең емес, керісінше, ақыл-ой құрылымдарының пайда болуына негіз болып табылады. Оны нағыз "Өзіңнің" метафизикалық тұжырымымен шатастыруға болмайды, ал оның жарқырауы – авидьяның көрінісі, одан ақырына дейін бас тарту керек. Аджхан Мун сондай-ақ Нирванаға тән, сана жиынтығынан өзгеше "объектісіз" немесе "тақырыбы жоқ" сананың ерекше класы бар екенін айтты. Аджхан Мунның замандастары Бангкоктағы ғалымдар адам толығымен бес жиынтықтан тұрады және олармен анықталады деді, ал Пали канонында жиынтықтар Нирвана тәжірибесінде толығымен тоқтатылады делінген.

Он екі нидана және қайта тууы

Он екі нидана авиджаның ("білімсіздік", "хабарсыздық") үздіксіз процесінде сананың өзінің мазмұнымен айналысуына және сезімдермен байланыс арқылы туындайтын соған байланысты сезімдерге қалай әкелетінін сипаттайды. Бұл сіңіру сананы қараңғылатады және "ластануға" (пали: килеса) айналады, ол құштарлық пен мінездемеге (пали: упадана) әкеледі. Бұл өз кезегінде болуға (қалыптасуға) әкеледі, ол тууға жағдай жасайды. Туу дәстүрлі түрде жаңа өмірге қайта туу ретінде түсіндірілсе, тай буддизмі оны өзіндік көзқарастың тууы деп түсіндіреді, ол жаңа құштарлық пен мінездемені тудырады.

Ажан Ли

Аджхан Ли буддалық практиканы шеберлік ретінде бейнелеуді баса көрсетті және Будданың ақыл-ой мен жүректі жаттықтыру арқылы туындайтын шеберлік туралы идеясын қайта енгізді. Аджхан Ли жақсылық пен жамандық әлемде табиғи түрде бар екенін, ал практиканың шеберлігі – жақсылық пен жамандықты, немесе шеберлікті шеберліксіздіктен ажырату екенін айтты. "Шеберлік" ұғымы Азия елдерінде "жауынгерлік білім" (дағдылар мен техникалар) және "хатшының білімі" (идеялар мен түсініктер) деп аталатын ерекшеліктерді білдіреді. Аджхан Ли Орман дәстүрінің ілімдеріне өзінің ерекше көзқарастарын қосты: Аджхан Ли медитативтік шоғырланудың (самадхи) қажеттігін қайта растады, бірақ дұрыс шоғырлану мен оның түрлі формаларын "бұрыс шоғырлану" деп атады. Медитатордың аяннан кейін санасын денеден шығаруы немесе сананы бір нүктеге күштеп түсіруі Аджхан Лидің пікірінше, дұрыс емес саналды. Аджхан Ли түсінік (панна) көбінесе сынақ пен қателік арқылы келетін нәрсе екенін айтты. Ол осы ұғымды түсіндіру үшін себет тоқу метафорасын пайдаланды: сіз ұстазыңыздан және кітаптардан себеттің қалай болуы керектігін үйренесіз, содан кейін сынақ пен қателік арқылы себеттің түрін жасауды үйренесіз, ол сізге үйреткен себет стандартына сәйкес келеді. Аджхан Лидің осы ілімдері бірінші дхнаның факторларына сәйкес келеді, яғни бағытталған ой (пали: "витакка") және зерделеу (пали: "викара"). Аджхан Ли ізгілік қасиеттерін жетілдіру, зейінмен дамыту қажетті қасиеттерге сәйкес келеді деді. Аджхан Ли "жақсы ой-сана қасиеттеріңізді жоймаңыз" немесе "басқалардың жаман ой-сана қасиеттерін ұрламаңыз" сияқты сөздер айтатын, ізгілік қасиеттерін адамның медитациясындағы ой-сана қасиеттерімен байланыстыратын.

Ажан Маха Буа

Ажан Мун мен Ажан Ли медитация кезінде жиі кездесетін кедергілерді сипаттайтын, бірақ оларды қалай жеңуге болатынын түсіндірмейтін, студенттерді өз бетінше шешімдер табуға мәжбүр ететін. Сонымен қатар, олар әдетте өздерінің медитациялық жетістіктері туралы өте құпия болды. Аджхан Маха Буа, екінші жағынан, 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында Бангкокта медитация туралы үйретілген көптеген таңғажайып идеялар деп санағанды көрді. Осы себепті Аджан Маха Буа әр мәртебелі жетістіктің қалай қол жеткізілгенін нақты сипаттауға шешім қабылдады, тіпті бұл оның асыл деңгейге жеткеніне сенімді екенін жанама түрде көрсеткен болса да. Винаяда монахқа өздерінің немесе басқалардың жетістіктерін тірі кезінде жай адамдарға тікелей жариялауға тыйым салынғанмен, Аджхан Маха Буа Аджхан Мунның өлімнен кейінгі өмірбаянында Аджхан Мунның арахант екеніне сенімді екенін жазды. Танисаро Бхиккху бұл Орман дәстүрі бойынша оқыту әдептілігінің елеулі өзгеруі болды деп атап өтті. Аджан Маха Буаның буддалық іс-әрекеттің негізгі метафорасы – бұл ластануларға қарсы күрес. Сол сияқты, әскерилер соғыста жеңіске жетудің әскери тарих мәтіндерінде жоқ жолдарын ойлап табады, адам ластануды басып тастаудың жолдарын ойлап табады. Қандай да бір әдіспен келген адам – оны ұстазы үйреткен, буддалық мәтіндерден тапқан немесе сол жерде ойлап тапқан – егер ол ластануларды жеңуге көмектессе, ол заңды буддалық тәжірибе ретінде саналады. Аджан Маха Буа өзінің физикалық ауырсынуды қалай жеңуге болатынын үйретуімен кеңінен танымал. Бір кездері Аджан Маха Буаның қатерлі ісіктен көз жұмған бір оқушысы болды, және Аджан Маха Буа адамдарда аурудың психикалық проблемаларын туғызатын түсініктер туралы бірнеше дәріс оқыды. Аджан Маха Буа бұл қате түсініктерді ауырсыну туралы сұрақтар қою арқылы өзгертуге болады деді. (мысалы, "аурудың түсі қандай? Осы аурудың саған жаман ниеті бар ма? Ауру дененің өзі ме? Ал сана туралы не деуге болады?") Таиландта кеңінен жарияланған оқиға болды, Таиландтың солтүстігіндегі монахтар Нирвана – бұл нағыз өзіндік, ал Бангкоктағы монахтар Нирвана – бұл өзіндік емес деп мәлімдеді. (Дхаммакая қозғалысын қараңыз). Бір кезде Аджхан Маха Буадан Нирвана – бұл өзіндік пе, әлде өзіндік емес пе деген сұраққа ол: "Нирвана – бұл Нирвана, ол өзіндік те емес, өзіндік те емес" деп жауап берді. Аджхан Маха Буа өзін-өзі емес деген түсінік тек өзін-өзі тануға деген құмарлықтан аулақ болу үшін пайдаланылатынын және бұл құмарлық жойылғаннан кейін өзін-өзі тану идеясы да жойылуы керектігін айтты.

Байланысты дәстүрлер

Бұған ұқсас орман дәстүрлері басқа да негізінен буддалық Азия елдерінде де кездеседі, оның ішінде Шри-Ланканың орман дәстүрі, Мьянманың Таунгпулу орман дәстүрі және Лаостағы ұқсас орман дәстүрі бар.