Кіріспе

Mertensia – Boraginaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Бұл көп жылдық шөптесін өсімдіктер, көк немесе кейде ақ гүлдері бар, гүлқұрыштары қызғылт түсті болғаннан ашылады. Мұндай гүл түсінің өзгеруі Boraginaceae тұқымдасында кең таралған және гүл тініндегі pH деңгейінің жоғарылауынан туындайды. Мертензия – көбінесе «көк қоңырау» деп аталатын бірнеше өсімдіктердің бірі. Атауына қарамастан, гүлдер әдетте сальверформалы (трубка тәрізді) пішіндес, ал емес каманбулатты (қоңырау тәрізді). Мертензия Солтүстік Американың көп бөлігінде және Азияның батыс Қытайдан Солтүстік-Шығыс Ресейге дейінгі кең аумағында таралған. Оның түрлерінің ең көп шоғырланған аймағы – Роки таулары. Мертензия көбінесе альпілік, субальпілік және таулы жерлерде өседі. Алайда, ерекше жағдайлар бар: Арктика және субарктика жағалауларында өсетін теңіз өсімдігі Mertensia maritima және Аппалачи тауларынан Миннесота, Айова және Миссуриге дейінгі аймақтарда кездесетін Mertensia virginica. Инуиттер Mertensia maritima тамырларын жеген. Мертензияның көптеген түрлерін ажырату қиын, ал кейбіреулері жасырын түрлер болуы мүмкін. Әдетте, авторлар шамамен 45 түрді мойындайды.

Стенгаммария бөлімі
Mertensia davurica
Mertensia kamczatica
Mertensia maritima – oysterplant, теңіз көк қоңырауы
Mertensia meyeriana
Mertensia pterocarpa
Mertensia sibirica
Mertensia simplicissima
Mertensia sinica
Mertensia stylosa
Mertensia tarbagataica

Mertensia бөлімі (толық емес)
Mertensia alpina – альпілік көк қоңырау
Mertensia arizonica – aspen көк қоңырауы
Mertensia bella – әдемі көк қоңырау
Mertensia brevistyla – қысқа тостағаншалы көк қоңырау
Mertensia ciliata – таулық қоңырау
Mertensia drummondii
Mertensia franciscana – Franciscan көк қоңырауы
Mertensia lanceolata – далалық көк қоңырау
Mertensia longiflora – ұзын гүлді көк қоңырау
Mertensia macdougalii
Mertensia oblongifolia – сопақ жапырақты көк қоңырау
Mertensia paniculata – биік көк қоңырау немесе солтүстік көк қоңырауы
Mertensia pilosa
Mertensia platyphylla
Mertensia rivularis
Mertensia subcordata
Mertensia virginica – Вирджиния көк қоңырауы

Mertensia dschagastanica, Stephanocaryum (S. dschagastanicum) түрі болуы мүмкін.

Жіктеу

Мертензия – Cynoglosseae тайпасының мүшесі. Оның ең жақын туысы – монотиптік еуразиялық Asperugo туысы. Бұл екеуі, шамасы, Орта Азия мен Сібірге тән Anoplocaryum туысына жақын. Anoplocaryum туысының байланыстары ДНК тізбектерінің кладистік талдауы арқылы ешқашан зерттелмеген.

Таксономия

Мертензияның типтік түрі – M. virginica. Мертензия екі бөлімге бөлінеді: Стенхаммария және Мертензия. Стенхаммария бөлімі циркумбореалды M. maritima және Азиядан 12 түрдің 11-інен тұрады. Бұл – Азия мен Солтүстік Америкада табиғи түрде өсетін Мертензияның жалғыз түрі. Ол M. rivularis-ке ұқсайды және Солтүстік Американың басқа түрлеріне қарағанда осы түрге жақын болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол M. platyphylla-ға да ұқсас, ал кейбір авторлар оны Мертензия platyphylla түрінің platyphylla нұсқасы ретінде синонимияға жатқызған. Молекулалық филогенетикалық зерттеуде оның үлгілері әлі алынбаған. М. pilosa-ны есептемегенде, Солтүстік Америка Мертензиясы – монофилетикалық топ, ол бейресми түрде Тынық мұхитының солтүстік-батыс клады, Оңтүстік Роки таулары клады және Орталық Роки таулары клады деп аталатын үш кладтан тұрады. Альбрехт Вильгельм Рот 1797 жылы қазіргі M. virginica, M. maritima және M. sibirica түрлерін Pulmonaria тұқымдасынан бөліп, Mertensia туысын құрды. Рот бір түрін Mertensia pulmonarioides деп сипаттады, бірақ Линней оны Pulmonaria virginica деп бұрын сипаттағанын білмеді. Осылайша, ол кейіннен шатасуға себеп болған артық синонимді жасады. Мертензияға неміс ботаник Френц Карл Мертенс есімі берілген. 1797 жылы құрылғаннан бері Мертензия алты маңызды қайта қараудан өтті. Бұлар хронологиялық тәртіппен: Джордж Дон (кіші Джордж Дон (G. Don), үлкен Джордж Дон (Don) емес), Аса Грей, Джеймс Фрэнсис Макбрайд, Пер Аксель Ридберг, Луис Ото Уильямс және Михаил Григоревич Попов жасаған. Стенхаммария бөлімі швед натуралисі және дін қызметкері Кристиан Стенхаммардың есімімен аталған, ол еңбектерімен лихенология саласында танымал. Грей Stenhammaria бөлімін тек литоральды M. maritima түрінен тұратын деп анықтады, бірақ 2014 жылы ол 12 түрді қамту үшін кеңейтілді. Бұл қайта жіктеу молекулалық филогениялармен расталды, олар Pseudomertensia-ны Myosotis-қа дейін алынған барлық үлгілерден гөрі жақын деп анықтады.

Эволюция

Мертензияның алғашқы инфрагенериялық жіктемелерінде кейбір топтар шын филогенетикалық байланыстарды көрсететін туынды белгілеріне қарағанда, ортақ "примитивті" сипаттамаларына негізделген. Мертензияда, басқа жерлердегідей, мұндай топтар көбінесе парафилетикалық болып табылады. Соңғы кезде молекулалық филогенетика Мертензиядағы ататектік және туынды белгілерді айқын анықтады. Кейбір кейінірек дамыған белгілер жеті ретке дейін тәуелсіз түрде пайда болған. Мертензияның ататектік белгілеріне өсімдік биіктігінің қысқа болуы (< 40 см), ұзын тоқпаншалары (> 1,5 мм), гүлдің жоғарғы бөлігіне бекітілген жіпшелері, негізден кем дегенде 2/3 бөлінген тостағаншалары және сүйір немесе ұштар тостағанша жапырақшалары жатады. Олардың туынды нұсқалары – өсімдік биіктігінің артуы (> 40 см), қысқа тоқпаншалары (< 1,5 мм), гүлдің төменгі бөлігіне бекітілген жіпшелері, негізден жартысынан аз бөлінген тостағаншалары және доғал тостағанша жапырақшалары. Мертензияның жаңғақтары мен тозаңдары шамалы ғана ерекшеленеді, сондықтан олардың таксономиялық маңызы аз. Мертензияның қазба қалдықтары белгілі емес. Молекулалық сағатты талдау нәтижесінде Мертензияның Асперугодан олигоценнің соңында немесе миоценнің басында бөлініп шыққандығы анықталды. Асперуго мен Мертензия морфологиялық жағынан көп ұқсамайды. Көбінесе субарктикалық климатта өсетін Мертензия, плейстоцен мұз дәуірлерінде оңтүстікке және төменгі биіктікке тарап, ал мұз аралық кезеңдерде солтүстікке және жоғары биіктікке кері шегінген. Алайда, Мертензияның көптеген түрлері Солтүстік Америкада кездесуі ерекшелік болып табылады.