Кіріспе

Либерия азаматтығының тарихы мен ережелері Либерияның Конституциясы, оған енгізілген өзгерістер; «Шет елдіктер және ұлттықтар» заңы, оған енгізілген өзгерістер; және ел қол қойған түрлі халықаралық келісімдермен реттеледі. Бұл заңдар Либерияның азаматы кім екенін немесе кім болуға құқылы екенін анықтайды. Ұлттыққа қол жеткізудің заңды жолдары, яғни мемлекеттің ресми құқықтық мүшесі болу, азамат пен мемлекет арасындағы құқықтар мен міндеттердің ішкі қатынасынан өзгеше. Ұлттық – бұл халықаралық құқық бойынша жеке адамның мемлекетке қатынасын көрсетеді, ал азаматтық – мемлекет ішіндегі жеке адамның құқықтық жағдайы. Либерия азаматтығы «негр» тегінен шыққан адамдарға негізделген, олар Либерия аумағында туған болса да (jus soli), немесе либериялық ата-аналарынан шетелде туған болса да (jus sanguinis). «Негр» ережесі колония құрылған кезден бастап бос адамдар мен кейіннен бұрынғы құлдар үшін пана ретінде енгізілген, экономикалық тұрғыдан күшті қауымдастықтардың саяси билікке ие болуына жол бермеу мақсатында. Бұл елмен байланысы бар адамдарға немесе елде белгілі бір мерзім бойы тұрған тұрақты тұрғындарға натурализация арқылы берілуі мүмкін.

Сатып алу

Либерияда туған кезде немесе кейіннен натурализация арқылы ұлттық азаматтыққа ие болуға болады.

Туған жері бойынша

Либерияда азаматтық алудың негізгі жолы – Либерия жерінде туу (jus soli) немесе Либерия азаматынан таралу (jus sanguinis) болып табылады. Азаматтық тек қара нәсілділерге ғана беріледі және аумақта табылған, ата-анасы белгісіз жетім немесе туған балалар үшін ешқандай ереже қарастырылмаған. Либерияның 1973 жылғы «Шет елдіктер және азаматтық» заңы 1986 жылғы Конституцияға қайшы келеді. Мысалы, Конституцияда Либерия жерінде туғандарға қатысты ережелер жоқ және азаматтық алу үшін Либерия азаматынан таралу талап етіледі, бірақ азаматтық туралы заңда дипломатиялық иммунитеті жоқ ата-анасы бар аумақта туған балалар қарастырылған. Тағы бір айырмашылық – Конституцияда азаматтық ана немесе әке арқылы алынуы мүмкін делінген, ал азаматтық туралы заң шетелде туған балалар үшін тек әкесі арқылы ғана алуға рұқсат береді. Бұдан әрі, азаматтық заңы бойынша Либерия азаматы әйел және шетелдік әкеден шетелде туған балалар азаматтық алу үшін натурализациядан өтуі керек, бірақ Конституцияда олар тек кәмелетке толғанда басқа азаматтығынан бас тартуы керек делінген. Сол сияқты, «Шет елдіктер және азаматтық» заңына сәйкес, шетелде туған балалардың әкелері бала туғанға дейін Либерияда тұруы керек, ал бала кәмелетке толғанда Либерияда тұруы тиіс, бірақ мұндай ережелер Конституцияда қарастырылмаған. Адам құқықтары ұйымдары азаматтық туралы заңның кемсітушілік сипаты және Либерияның халықаралық заңдық міндеттемелеріне қатысты ережелердің жоқтығы туралы ресми түрде пікір білдірді.

Табиғаттану арқылы

Либерияда азаматтыққа қабылдау тек африка тегінен шыққан адамдарға ғана шектеледі. Азаматтыққа қабылдану үшін үміткер округтік сот алдында азаматтыққа қабылдану ниеті туралы мәлімдеме жасауы керек, одан кейін ниеттің жарияланған күнінен екінші және үшінші жыл аралығында азаматтыққа қабылдану туралы өтініш беруі керек. Азаматтыққа қабылдаудың жалпы шарттарына үміткердің толыққанды жасқа толуы (жиырма бір жасқа толуы) және жақсы әдептілік пен моральдық қасиеттерінің болуы; анархияны жобау және конституция принциптеріне сенуі; сондай-ақ елде кем дегенде екі жыл тұрғандығын дәлелдеуі кіреді. Президент өз қалауынша тұру талаптарынан бас тарта алады. Үміткерлер бұрынғы азаматтығынан бас тартып, Либерияның заңдарын және конституциясын сақтауға, республиканы қорғауға ант беруі керек. Егер бала елдің шегінен тыс жерде туған болса және әкесі азаматтыққа қабылданса, онда оны азаматтыққа қабылдану өтінішіне қосуға болады; бірақ егер бала Либерияда туған болса немесе анасы азаматтыққа қабылданса, онда қосуға болмайды. Либерия азаматтарының асырап алған балаларының азаматтық алуына қатысты Шет елдіктер және азаматтық туралы заңда ешқандай ережелер жоқ, сондай-ақ азаматтардың жұбайларын азаматтыққа қабылдау бойынша да ерекше ережелер қарастырылмаған.

Азаматтықтан айрылу

Либерия азаматтары өздерінің ұлттығынан бас тарта алады, егер бас тарту шетел мемлекеттегі Либерияның дипломатиялық немесе консулдық өкіліне ресми түрде жасалса. Либерия тегінен шыққан азаматтар басқа мемлекеттің ұлттығына үміткер болғандықтары үшін; басқа елдің қарулы күштерінде қызмет еткені үшін немесе президенттің рұқсатысыз басқа мемлекетте мемлекеттік қызмет атқарғандықтары үшін; немесе басқа елдің сайлауында дауыс бергені үшін ұлттығынан айырылуы мүмкін. Табиғи жолмен ұлттық болған адамдар үшін ұлттығынан айырылу Либериядан тыс жерде ұзақ уақыт тұрған жағдайда; мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы қылмыс жасаған немесе сенімсіздік танытқан жағдайда; немесе алаяқтық, жалған мәлімдемелер немесе фактілерді жасыру арқылы ұлттық болған жағдайда болуы мүмкін. Ұлттығынан айырудың салдары кәмелетке толмаған балаларға да таралуы мүмкін, себебі заң бойынша, әкесі ұлттығынан айырылса, олар да ұлттығынан айырылады.

Екі жақты азаматтығы

1973 жылы шетелдіктер мен азаматтық туралы заң шектеулі жағдайларды қоспағанда, екі азаматтықты иеленуге тыйым салды, бірақ конституцияда бірнеше азаматтықты алуға тікелей тыйым қойылған жоқ. Сондай-ақ, екі азаматтықты рұқсат ететін арнайы ереже де болған жоқ. Конституция мен азаматтық туралы заң арасында қайшылық болды, себебі конституцияда бала кәмелетке жеткенге дейін екі азаматтықты сақтай алады, содан кейін басқа азаматтығынан бас тартуы керек болса, ал азаматтық туралы заңда егер адам ерікті түрде басқа мемлекеттің азаматы сияқты мінез-құлық танытса, басқа мемлекетке адалдық ант берсе немесе шетелдік мемлекетте азаматтық алуға өтініш берсе, Либерия азаматтығынан айырылуы мүмкін деп көрсетілген. Мысалы, бұрынғы заңдар бойынша шетелдікке үйленген әйел күйеуінің азаматтығын алуға міндетті болғандықтан, немесе 1973 жылғы шетелдіктер мен азаматтық туралы заң бойынша азаматтығы қайта жаңартылған кезде, одан ешқандай ерікті әрекет талап етілмеді. Ол 22.3-бап бойынша Либерия азаматтығынан өз еркімен бас тартса ғана Либерия азаматтығынан айырылудан қорғалды. Сол сияқты, екі Либериялық ата-анасының азаматтығына сәйкес, шетелде туған бала шетелдік азаматтығынан бас тартуға міндетті болмайды. 2022 жылдың шілдесінде президент Джордж Веа шетелдіктер мен азаматтық туралы заңға екі азаматтықты рұқсат ететін түзетуге қол қойды. Бұл бұрын басқа елдердің азаматтығын алғандықтан азаматтығын жоғалтқан адамдарға Либерия азаматтығын қайта иеленуге мүмкіндік береді. Дегенмен, екі азаматтығы бар Либерия азаматтарына бірқатар сайланатын мемлекеттік лауазымдарды иелену сияқты кейбір іс-әрекеттерге тыйым салынған.