Кіріспе

Солтүстік Америка мәдениеттерінің кезеңі (б.з.д. 1000 – б.з. 1000 ж.)

Солтүстік Американың археологиялық мәдениеттерін жіктеуде, Солтүстік Американың Колумбқа дейінгі мәдениеттерінің Вудленд кезеңі шамамен б.з.д. 1000 жылдан бастап Солтүстік Американың шығыс бөлігінде еуропалықтармен алғашқы байланысқа дейінгі кезеңді қамтиды. Кейбір археологтар б.з. 1000 жылдан еуропалықтармен алғашқы байланысқа дейінгі Миссисиппи кезеңін жеке кезең ретінде қарастырады. "Woodland Period" термині 1930 жылдары Архаикалық аңшы-жинақшылар мен ауыл шаруашылығымен айналысқан Миссисиппи мәдениеттері арасындағы археологиялық ескерткіштерді белгілеу үшін қолданылатын жалпы атау ретінде пайда болды. Шығыс Вудлендс мәдени аймағы қазіргі Канаданың шығыс бөлігін, Субарктикалық аймақтың оңтүстігін, АҚШ-тың шығысын және Мексика шығанағын қамтиды. Бұл кезең әртүрлі даму сатысы, уақыт аралығы, технологиялық бейімделулер немесе "ерекше белгілер" жиынтығы, сондай-ақ ертедегі Архаикалық мәдениеттермен байланысты мәдениеттердің "туыстық байланысы" ретінде қарастырылады. Оны қысқа мерзім ішінде күрт өзгерістер болмайтын, бірақ тас және сүйек құралдар, былғары өңдеу, мата тоқу, егін шаруашылығы және тұрғын үй салу салаларындағы үздіксіз дамуды көрсететін хронологиялық және мәдени құбылыс деп сипаттауға болады. Көптеген Вудленд халықтары кезеңнің соңына дейін найза мен атлат қолданды, кейін олар садақ пен жебелерге алмастырылды. Дегенмен, Оңтүстік-Шығыс Вудленд халықтары соқпақтарды да пайдаланды. Бұл кезеңдегі ең маңызды технологиялық жаңалық – қыш ыдыстардың кеңінен қолданылуы (дегенмен, қыш ыдыстар жасау кейбір аймақтарда Архаикалық кезеңде де пайда болған болатын) және олардың формаларының, әшекейлерінің және жасалу әдістерінің әртараптануы еді. Бағбандықпен айналысудың артуы және шөптесін тұқымдық өсімдіктер мен қабақ өсіруден тұратын Шығыс ауыл шаруашылығы кешенінің дамуы, уақыт өте келе топтардың көшпенділіктерінің азаюына және кейбір жерлерде адамдардың тұрақты ауылдар мен қалаларда қоныстануына әкелді. Миссисиппи кезеңі шамамен б.з. 1000–1400 жылдары қарқынды ауыл шаруашылығымен сипатталады және еуропалықтармен алғашқы байланысқа дейін, яғни шамамен 500 жыл бұрынға дейін жалғасқан болуы мүмкін.

Ерте ормандық кезең (б.з.д.

Ерте ормандық кезең кейінгі және соңғы архаикалық кезеңдерде басталған көптеген үрдістерді жалғастырды, оның ішінде кең көлемдегі үйінділер салу, аймақтық ерекшеліктері бар жерлеу кешендері, Солтүстік Американың кең аумағында экзотикалық тауарлардың саудасы – өзара әрекеттесу аймақтарының бір бөлігі ретінде, жабайы және егілген өсімдіктерге тәуелділік, сондай-ақ маусымдық ресурстарды – жаңғақтарды, балықты, моллюскаларды және жабайы өсімдіктерді пайдаланатын шағын топтардың көшпелі тіршілік ету стратегиясы. Архаикалық кезеңде шектеулі көлемде өндірілген қыш ыдыстар енді Шығыс ішкі аймақтарында, Оңтүстік-Шығыста және Солтүстік-Шығыста кеңінен таралды. Алдыңғы Солтүстік-Шығыс, Суарктикалық аймақтар және Солтүстік-Батыс/Жазықтар аймақтарында қыш ыдыстарды пайдалану шамамен б.з.д. 200 жылдары біршама кешікті.

Қарым-қатынас

Адена мәдениеті конустық үйінділер салды, онда бір немесе бірнеше салтанатты жерлеулер, көбінесе өртеу арқылы жасалған, бай жерлеу заттарымен бірге қойылған: мыс білезіктер, моншақтар және горгеттер, мика, новоакулит, гематит, жолақты тақтадан жасалған өнер бұйымдары, әртүрлі тастар, қабықтан жасалған моншақтар мен тостағандар, және жапырақ пішіндес "жасырын пышақтар". Бұл мәдениет Медууд өзара әрекеттесу аймағының ядросы болды деп саналады, онда Ұлы көлдер аймағы, Сент-Лоуренс аймағы, Солтүстік-Шығыстың шалқары және Атлантика аймағындағы мәдениеттер өзара байланыс жасады. Өзара әрекеттесудің кең аумағы Адена стиліндегі үйінділердің болуымен, өзара әрекеттесу аймақтарының басқа бөліктерінен алынған ерекше заттардың табылуымен және Уильям Ричи анықтаған "Ерте орманды жерлеу кешеніне" қатысумен анықталады.

Керамика

Керамика кеңінен өндіріліп, кейде саудаға шығарылған, әсіресе Шығыс ішкі аймақта. Керамикаға арналған балшық әдетте (балшық қоспалармен араластырылған) ұсақ тас немесе әк таспен қататын. Қазандар көбінесе конустық немесе конустық пішіндес, дөңгелек иықтары, аздап тарылған мойындары және кеңейтілген жиектерімен жасалатын. Керамика көбінесе әртүрлі сызықтық немесе қайыс мөрлермен безендірілетін, олар "тіс тәрізді" (тіс сияқты) іздер, толқынды сызықтар, тексерілген беттер немесе матадан жасалған іздер қалдыратын. Бірақ кейбір қазандар балық қабыршақтары мен басқа геометриялық өрнектермен, ал сирек жағдайларда – беттер сияқты суреттермен кесілген. Қазандарды қолмен орап, қайырып жасаған, жылдам айналу механизмін, мысалы, тоқыма станогын пайдаланбаған. Кейбіреулері қызыл тозаңмен сырланған немесе боялған. Керамика, егіншілік және тұрақты елді мекендер Вудленд кезеңінің үш негізгі белгісі деп жиі есептелген. Алайда, Солтүстік Американың кейбір аймақтарында, архаикалық мәдени жиынтығы бар тарихи алдындағы мәдени топтар, ешқандай егіншілік дәлелі болмастан керамика жасағандығы анықталды. Шындығында, аң ауру мен жинау негізгі күнкөріс экономикасы ретінде жалғасқан, ал Оңтүстік-Шығыстың көп бөлігінде керамика енгізілгеннен кейін бірнеше мың жыл бойы топырақ өңдеу/егіншілік дамымаған, ал Солтүстік-Шығыстың кейбір аймақтарында топырақ өңдеу ешқашан қолданылмаған. Бұл зерттеулер керамикадағы талшықты қоспалардың б.з.б. 1000 жылға дейін пайда болғанын көрсетті, алғаш рет б.з.б. 2500 шамасында Флориданың кейбір бөліктерінде (Оранж мәдениеті) және Джорджияда (Сталлингс мәдениеті) кездескен. Дегенмен, бұл ертедегі орындар типтік архаикалық елді мекендер болып табылды, олар тек негізгі керамикалық технологияны қолдануда ғана ерекшеленді. Сондықтан, зерттеушілер қазіргі уақытта кезеңді керамикадан ғана емес, тұрақты елді мекендердің пайда болуынан, күрделі жерлеу рәсімдерінен, крахмалға толы тұқымдарды қарқынды жинаудан және/немесе бау-бақша шаруашылығынан (Шығыс егіншілік кешеніне қараңыз), әлеуметтік құрылымдағы айырмашылықтардан және басқа да факторлардан бастап қайта анықтауда. Олардың көпшілігі б.з.б. 1000 жылға қарай Оңтүстік-Шығыс орманды аймақтарында байқалды. Мысалы, Оңтүстік Каролина мен жағалаудағы Джорджия сияқты кейбір аймақтарда, Депфорд мәдениетінің керамикалық өндірісі шамамен 700 жылдан кейін тоқтады.

Тіршілік ету стратегиясы

Жағалау аймақтарында көптеген елді мекендер жағалауға жақын орналасқан, көбінесе тұзды батпақтардың жанында, олар тамақ ресурстарына бай орта болған. Адамдар тамақ ресурстарына мүмкіндігінше қол жеткізу үшін жағалау және ішкі аймақтардағы өзендер мен көлдер бойында қоныстанған. Жүнді бұталар, оның ішінде гикори мен емен жаңғақтары көп мөлшерде өңделген, ал пальма жидектері, көкжидек, малина, клубника сияқты көптеген жабайы жидектер, сондай-ақ жабайы жүзім мен персимон желінген. Көптеген топтар ақ құйрықты бұғыға көп сүйенген, бірақ бобр, еңкекей және аю сияқты түрлі кішкентай және ірі сүтқоректілер де аңға алынған. Молюскалар диетаның маңызды бөлігін құраған, бұл жағалау мен ішкі өзендердегі көптеген қабық орындарымен расталған. Жағалау тұрғындары маусымдық көші-қон жасаған, жазда жағалауға көшіп, теңіз сүтқоректілері мен молюскалар сияқты теңіз ресурстарын пайдаланған, ал қыста ішкі аймақтарға көшіп, онда бұғы, аю және лосось сияқты анадромалық балықтар оларды қыс бойы асырап отырған. Маусымдық азық іздеу көптеген ішкі халықтардың стратегиясын сипаттаған, топтар тығыз ресурстық аймақтар арасында стратегиялық түрде қозғалған. Соңғы кезде ормандағы халықтың осы кезеңде, кем дегенде кейбір жерлерде, тарихта танылғаннан гөрі егін шаруашылығына көбірек сүйенгендігі туралы мәліметтер жинақталды. Бұл орта ормандық кезеңде және одан кейін де орын алады. Маргарет Скарридің айтуынша, "Орман кезеңінде адамдар өсімдік тағамдарын әртараптандырды [олар] крахмалға толы тағамдарды көбірек тұтынуға көшті. Алайда олар емен жаңғақтарын көбірек жинағаннан гөрі, крахмалға толы тұқымдарды өсірген". Смит пен Ярнелл аймақтың кейбір бөліктерінде 3800 жыл бұрын "жергілікті егін кешені" болғанын айтады.

Орта ормандық кезең (б.з.д. 200 - б.з. 500)

Ортаңғы орман дәуірінің басталуымен елді мекендердің ішкі аймақтарға қарай жылжуы байқалды. Вудленд кезеңі дамыған сайын, экзотикалық материалдардың жергілікті және аймақтық саудасы күрт өсті, сауда желісі Шығыс Вудлендтердің көп бөлігін қамтыды. Огайо өзенінің оңтүстік-шығысы мен солтүстігіндегі маңызды тұлғалардың жерлеу орындары өте әсем әрі күрделі болды, олардың ішінде жергілікті емес көптеген марқұмдық сыйлықтар кездесті. Саудаға түскен материалдардың ішінде: Супериор көлінен алынған мыс; Супериор көлінен, әсіресе Онтариодан алынған күміс; Миссури мен Иллинойс штаттарынан алынған галена; Оңтүстік Аппалач тауларынан алынған мика; Огайо, Индиана және Иллинойс штаттарынан алынған шире тас; Огайо мен Иллинойс штаттарынан алынған құбыр тас; Миссисипи алқабының төменгі бөлігінен Флоридаға дейін тараған аллигатор тістері; Атлант мұхиты мен Мексика шығанағының оңтүстік жағалауларынан алынған теңіз қабықтары, әсіресе иілімді қабықтар; Солтүстік Дакотадан алынған Найф өзені халцедоны; Вайоминг штатындағы Йеллоустоуннан алынған обсидиан. Осы кезеңдегі археологиялық тұрғыдан нақты расталған жерлеу орындарының көп бөлігі Иллинойс және Огайо штаттарында орналасқан. Бұл Хопвелл дәстүрі деп аталады. Жер жұмыстары мен жерлеу заттарының ұқсастығына байланысты зерттеушілер бүкіл аймақта діни сенімдер мен мәдени өзара әрекеттесудің ортақ жүйесі болды деп санайды (бұл "Хопвеллдік өзара әрекеттесу аймағы" деп аталады). Мұндай ұқсастықтар белгілі бір аумақтарды бақылаған жергілікті рулар арасындағы өзара сауда, міндеттемелер немесе олардың нәтижесі болуы мүмкін. Рудың аумағынан тыс жерлердегі азық-түлік пен ресурстарға қол жеткізу көршілермен жасалған ресми келісімдер арқылы мүмкін болар еді. Ру басшылары олармен орнатылған қарым-қатынасты көрсететін сауда серіктестерінен алған заттармен бірге жерленген. Осы сценарий бойынша, тұрақты елді мекендер пайда болып, ауыл шаруашылығы өнімділігінің артуына және халық санының өсуіне әкелуі мүмкін. Осы кезеңдегі керамика бұрынғыдан жұқарақ және сапалырақ болды. Мысалдар көрсеткендей, керамика да ерте Вудлендке қарағанда көбірек әшекейленген. Олардың бірі - Индианадағы Хопвелл мәдениетінен белгілі Тремпело фазасы. Бұл стильде дөңгелек түйін және жиегінде крест тәрізді ою-өрнектермен әшекейленген сызықтар болды. Иллинойс штатында табылған Гавана стилінде әшекейленген мойын болды. Бұл дәуірге тән маңызды құралдардың бірі - Снайдерс нүктелері. Олар өте үлкен және бұрыштарда ойықтармен жасалған. Олар жұмсақ соққымен және қысыммен бүктеліп өңделген. Ортаңғы Вудленд мәдениеттерінің көпшілігі "Хопвеллдік" деп аталғанымен және топтар салтанатты рәсімдерді ортақ пайдаланғанымен, археологтар Ортаңғы Вудленд кезеңінде ерекше бөлек мәдениеттердің дамуын анықтады. Мысалдарға Армстронг мәдениеті, Копена мәдениеті, Краб Орчард мәдениеті, Фурш Малин мәдениеті, Гудолл тобы, Гавана Хопвелл мәдениеті, Канзас-Сити Хопвелл, Марксвилл мәдениеті және Свифт-Крик мәдениеті жатады. Америка археология орталығы Ортаңғы Вудленд мәдениетіне маманданған.

Кейінгі ормандық кезең (500-1000 жж.)

Кейінгі Уудленд кезеңі халықтың таралу кезеңі болды, бірақ халық саны азайған жоқ сияқты. Көптеген аймақтарда жерлеу үйінділерін салу күрт төмендеді, сондай-ақ экзотикалық материалдардың алыс саудасы да азайды. Сонымен қатар, садақ-жебе технологиясы біртіндеп найза мен атлатты ығыстырды. "Үш қарындас" (жүгері, бұршақ және қабақ) егіншілігі енгізілді. Толыққанды қарқынды егіншілік келесі Миссисиппи кезеңінде ғана басталды, бірақ егін шаруашылығының басталуы дәстүрлі өсімдіктерді жинауға қосымша көмектесті. Кейінгі Уудленд елді мекендері көбейді, бірақ олардың мөлшері (ерекше жағдайларды қоспағанда) Орта Уудленд елді мекендерінен кішірек болды. Мұның себептері белгісіз, бірақ халық саны соншалықты өскен болуы мүмкін, сауда ғана қауымдастықтарды асырауға жеткіліксіз болды, ал кейбір рулар ресурстар үшін басқаларын тонауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, садақ-жебелердің аң аулаудағы тиімділігі ірі жануарларды қырып тастаған болуы мүмкін, бұл тайпаларды жергілікті ресурстарды тиімді пайдалану үшін кішігірім руларға бөлінуге мәжбүр етті, соның салдарынан әр топтың сауда әлеуеті шектелді. Үшінші мүмкіндік – суық климат азық-түлік өнімділігіне әсер еткен болуы мүмкін, мүмкін солтүстік жарты шардағы 535–536 жылдардағы ауа райының қалыптан тыс құбылыстарының салдарынан, сонымен қатар сауда мүмкіндіктерін де шектеген болуы мүмкін. Соңында, егіншілік технология жетілгендіктен, рулар арасындағы егін түрлерінің айырмашылығы азайды, осылайша сауда қажеттілігі төмендеді. Қоғамдар оқшауланған сайын, олар өздерінің ерекше жолдарымен дамуға кірісті, бұл олардың аймақтық аймақтарына тән шағын мәдениеттердің пайда болуына әкелді. Мысалдарға Луизиананың Бейтаун, Тройвилл және Коулс Крик мәдениеттері; Флориданың Алачуа және Уиден аралдары мәдениеттері; Арканзас пен Миссуридің Плюм-Байу мәдениеттері жатады. Кейінгі Уудленд кезеңінің 1000 жылында аяқталуы дәстүрлі болғанымен, іс жүзінде Шығыс Уудленд аймақтарының көптеген бөліктері толық Миссисиппи мәдениетін одан әлдеқайда кейін қабылдады. Қазіргі АҚШ-тың солтүстігі мен солтүстік-шығысындағы ирокездер сияқты кейбір топтар еуропалықтар келгенге дейін технологиялық тұрғыдан Кейінгі Уудлендке ұқсас өмір салтын сақтады. Осы кезеңде садақ-жебе кеңінен қолданылғанмен, кейбір аймақтардағы халықтар оған көшпеген сияқты. Мысалы, 1543 жылы Оңтүстік-Шығыс Уудленді аралаған Эрнандо де Сото экспедициясы Миссисипи өзенінің сағасында әлі де көбінесе найза қолданатын топтарды атап өтті.