Кіріспе
Жапон мәдениетіне тән мәдени көзқарастар мен ұғымдар.
Жапондық құндылықтар – жапон мәдениетінде маңызды саналатын мәдени мақсаттар, сенімдер және мінез-құлықтар. Әлемдік тұрғыдан алғанда, жапон мәдениеті эмансипациялық құндылықтар, жекешелік және икемділік көрсеткіштері бойынша көптеген басқа мәдениеттерден жоғары деңгейде ерекшеленеді. АҚШ және Жапон мәдениеттерінде осы құндылықтарға шамамен бірдей мән беріледі. Дегенмен, Батыс Еуропа мәдениеттері бұл жағынан олардан басып өтеді. Жалпы алғанда, жапон қоғамы жеке қарым-қатынастар, пікір білдіру және келісімге келу, сондай-ақ қауымдық сананың күштілігімен қалыптасқан ерекшеліктерді көрсетеді. Бұл ерекшеліктердің терең тарихи түбірлері бар және жапон қоғамына сіңген құндылықтарды бейнелейді.
Japanese values are cultural goals, beliefs and behaviors that are considered important in Japanese culture. From a global perspective, Japanese culture stands out for its higher scores in emancipative values, individualism, and flexibility compared to many other cultures around the world. There is a similar level of emphasis on these values in the cultures of the United States and Japan. However cultures from Western Europe surpass it in these aspects. Overall, Japanese society exhibits unique characteristics influenced by personal connections, consensus building, and a strong sense of community consciousness. These features have deep historical roots and reflect the values ingrained in Japanese society.
Жалпы перспективалар
Жапон мәдениеті эмансипациялық құндылықтар (жеке адамның бостандығы және адамдар арасындағы теңдік) мен жекешелік тұрғысынан көптеген басқа мәдениеттерден, соның ішінде Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Сахара аймағынан төменгі Африка, Үндістан және басқа Оңтүстік Азия елдері, Орталық Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Шығыс Еуропа, Орталық Америка және Оңтүстік Америка мәдениеттерінен жоғары бағаланады. Батыс Еуропа мәдениеттері эмансипациялық құндылықтар және жекешелік тұрғысынан жапон мәдениетінен жоғары. Америка Құрама Штаттары мен Жапония мәдениеттерінде эмансипациялық құндылықтар мен жекешелік деңгейі шамалас. Әлеуметтік антрополог Майкл Минковтың икемділік және монументалистік мәдениеттер теориясына сәйкес, кейбір қоғамдар өзгерістерге бейімделуді және өзін-өзі жетілдіруді (икемділік мәдениеттері) басымдыққа қойса, ал басқалары дәстүрді және өзін-өзі тұрақтандыруды (монументалистік мәдениеттер) маңыздырақ санайды. Жапон мәдениеті көптеген басқа мәдениеттерге қарағанда икемділікке көбірек мән береді. Әлемнің ірі аймақтарынан таңдалған 54 ұлттық мәдениеттің арасында Жапон мәдениеті икемділік индексі бойынша бірінші орынға ие болды. Мәдениеттің икемділікке бағытталғандығы PISA және TIMSS сияқты халықаралық сынақтарда студенттердің оқу жетістіктерімен тікелей байланысты.
Ғылым тарихы
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Базиль Холл Чемберлен, Джордж Трумбулл Ладд және Персиваль Лоуэлл сияқты батыс саяхатшыларының жазбалары жапондық құндылықтар туралы кейінгі ойларға ықпал етті, сонымен қатар ғылыми және көпшілік талқылауларда да әсер етті. Рут Бенедикттің 1946 жылы жарық көрген «Хризантема және қылыш» кітабы жапондық құндылықтар туралы кейінгі бейнелер мен стереотиптерді қалыптастыруға зор үлес қосты. Антропологияда бұл кітап кінә мен ұят мәдениеттері арасындағы айырмашылықты кеңінен танымал етті. Ол жапон мәдениетін жоғары тұрғандар мен бағыныштылар арасындағы иерархияға негізделген, сондай-ақ жақын туыстармен және достармен қарым-қатынастарға баса назар аударатын мәдениет ретінде бейнеледі. «Хризантема және қылыш» кітабына арналған зерттеулер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, АҚШ пен Жапония қарама-қарсы жақта болғанда жүргізілді. Бұл жағдай зерттеу әдістемесіне әсер етті, себебі Бенедикт салыстырмалы түрде аз сандағы жапон-американдықтармен сұхбаттасуға, сондай-ақ соғыс уақытындағы Жапонияның құжаттарына сүйенуге мәжбүр болды. Осы әдістемелік мәселелерге байланысты кітап мәдениетті идеологиядан ажырата алмағаны және сенімсіз деректерге сүйенгені үшін сынға ұшырады. 1970 жылдары жапон психоаналитигі Такео Дой «Тәуелділіктің анатомиясы» атты кітабын жариялады, онда қоғамдық мінез-құлық пен жеке ойлар мен сезімдер арасындағы «хонне-татаема» аражігі түсіндірілді. Жапон мифологиясында құдайлар махаббат пен ашу сияқты адамдық эмоцияларды көрсетеді. Жапон балалары өмір бойы қанағатқа жету үшін басқалармен тығыз байланыста болу керектігін ертеден біледі. Балалар өзара тәуелді қоғамның бір бөлігі екенін ерте түсінеді, бұл отбасынан басталып, кейін көршілік, мектеп, ойын алаңы, қоғам және компания сияқты үлкен топтарға дейін кеңейеді. Басқаларға тәуелділік – адамның табиғи жағдайы, бірақ бұл тәуелділік тудыратын әлеуметтік міндеттер (гири) орындауға тым ауыр болғанда ғана жағымсыз қарастырылады, мысалы, ашығудан өлім (кароши) немесе өзіне-өзі қол жұмсау, бұл жапон тарихы мен мәдениетінде кеңінен талқыланатын мәселе. Дегенмен, XXI ғасырдың басында мектептегі зорлық мәселесі аса үлкен алаңдаушылық тудырып отыр.
Білім
[[Файл:Бала тәрбиесінің мақсаттары әр түрлі мәдениеттерде.svg|thumb|350px|Бала тәрбиесіндегі коллективизм-индивидуализм және монументализм-икемділік құндылықтары бойынша елдер. Майкл Минков пен оның әріптестері әлемнің барлық ірі аймақтарын қамтитын 54 елдегі үлгілерді пайдалана отырып жүргізген жаһандық зерттеуге сәйкес, ересектер өз балаларына (егер олар ата-ана болса) немесе балалары болмаған жағдайда беретін кеңестер олардың өмір сүріп жатқан мәдениетінің жалпы ерекшеліктеріне сай келеді. Басқа салалардағы құндылықтар мен нормалардағы мәдени айырмашылықтар сияқты, бала тәрбиесінің мақсаттарына қатысты мәдени айырмашылықтар да индивидуализмге қарсы коллективизм және икемділікке қарсы монументализм деп аталатын екі көрсеткіш құрайды. Жапондық ересектер бала тәрбиесінде Батыс Еуропадан басқа мәдениеттердегі ата-аналарға қарағанда жекелей тұлғалық қасиеттерді маңыздырақ деп санайды. Жапондық ересектер зерттеуге қатысқан басқа мәдениеттердегі ересектерге қарағанда өзгеріп отыратын жағдайларға бейімделу және өзін-өзі жетілдіру сияқты икемділік қасиеттерін маңызды деп таңдаған. Жапония білім беруде тәуелсіздікке, жауапкершілікке, құлшынысқа және шығармашылыққа баса назар аударады. Жапондықтар бала тәрбиесінің мақсаттарын бағалау кезінде осы қасиеттерді басқа мәдениеттерге қарағанда жоғары бағалайды. Жапондық бала тәрбиесінде діни сенім мен бағынуға көп мән берілмейді. Жапондық білім беруде өзіне сену және жеке дамуға баса назар аударылады (Nemoto, 1999). Майкл Минков және оның әріптестері 54 елде ересектердің балаларды тәрбиелеуі мәдени құндылықтарға сәйкес келетінін анықтады. Жапондық ересектер білім беруде коллективизм мен монументализмге қарағанда индивидуализм мен икемділікті бағалайды. Олар жеке өсуді және бейімделу қабілетін бағалайды. Батыс Еуропа мен Жапонияда балаларды жеке тәрбиелеу маңызды. Немото (1999) Жапонияның басқа мәдениеттерге қарағанда бейімделу қабілетін және өзін-өзі жетілдіруді жоғары бағалайтынын айтады. Шетелдік педагогтардың айтуынша, жапон мектептері математика мен ғылым бойынша халықаралық сынақтарда жақсы нәтижелер көрсетеді. Әрбір жапон баласы, отбасының табысына қарамастан, бастауыш және орта мектепке баруға міндетті. Бұл мектептер мемлекеттік бюджеттен ірі қаржылық қолдау алады. Мемлекеттік бастауыш, орта және жоғары мектептер жекеменшік мектептерге қарағанда арзан (Nemoto, 1999).
Қоғам мен басшылық
Жапон саясатының кейбір ерекшеліктерін анықтауға болады, бірақ бұл олардың тек Жапонияға тән екенін білдірмейді. Керісінше, басқа саяси жүйелерде де кездесетін қасиеттер, мысалы, жеке байланыстардың маңыздылығы және консенсусқа келу, жапон саясатында ерекше маңызды рөл атқарды. Бұл ерекшеліктер терең тарихи тамырларға ие және қоғамның жалпы құндылықтарын көрсетеді. Феодалдық және қазіргі дәуірлерде жапон саяси лидерлері үшін қоғамның өмір сүруін қамтамасыз ету және адамдардың әл-ауқаты мен өздеріне деген құрметін өте қиын жағдайда үйлестіру үлкен мәселе болды. Соңғы ғасырларда Жапонияда халықты жайлы орналастыруға жеткілікті табиғи ресурстар мен кеңістік болмады. 1895-1945 жылдар аралығында Хоккайдо мен Азиядағы отарлық аумақтардан басқа, халықтың артығын сіңіретін "шекара" болған жоқ. Бір шешім – халықтың үлкен бөлігінің (егіншілер мен жұмысшылардың) әл-ауқатын елемеу және олар наразылық білдірген кезде күш қолдану болды. Токугава және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңдерінде кең таралған мұндай мәжбүрлеу шаралары соғыстан кейінгі "әлеуметтік мемлекет" кезінде толығымен болмаса да, азайды (мысалы, ұзақ келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін 1970 жылдары Нарита Санризукадағы жаңа Токио халықаралық әуежайын салу үшін шаруалар өз жерлерінен шығарылды). Бірақ халықтың қолдауын мәжбүрлеусіз немесе көбінесе мәжбүрлеусіз қамтамасыз ету әдістері әлеуметтік және саяси өмірде ерекше дәрежеде дамыды. Жапондық гендерлік рөлдер тарих пен күтулердің нәтижесінде өзгерді. Гендерлік рөлдердің нюанстарына байланысты жапон жас әйелдерінің тәжірибесі қоғамдық көзқарастарды, үміттерді және гендерлік теңсіздікті көрсетеді (Belarmino & Roberts, 2019). Тарих жапондықтардың күтулерін қалыптастырады. Әйелдер үй шаруасын, ал ерлер жұмысты атқарды. Конфуцийшілдік және патриархалдық күтулер өзгергенмен, гендерлік динамикаға әлі де әсер етеді (Belarmino & Roberts, 2019). Конфуций құндылықтарын жаңартылған экономикамен теңестіру үшін жапондық гендерлік рөлдерде "жақсы әйел және дана ана" архетипі оларды алмастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс әсерінен бұрын әйелдер көбінесе үй шаруасын атқаратын және саяси немесе жоғары білімді бала тәрбиелеушілер болды (Belarmino & Roberts, 2019). Жапондық студенттерді сапалы зерттеу олардың құндылықтары мен әдет-ғұрыптарын ашады. Сұхбаттасқандар жапон әйелдері үйленіп, бала тәрбиелеп, еркектерге қолдау көрсетеді деп ойлады. Әйелдер қысым арқылы қоғамның әйелдік қасиеттері мен сұлулық стандарттарымен сәйкестендірілді. Жапондық отбасылар мен қоғам әйелдердің үйленіп, балалы болуын күтеді. Әйелдер үйленіп, балалы болып, үй шаруасын атқаруы керек. Кейбіреулер білім мен жұмысты жоғары бағалағанмен, қоғам неке мен отбасын көбірек бағалайды. Жапондық гендерлік нормаларды түсіндіру үшін тарихи және қазіргі заманғы контекст қажет. Жапондық әйелдер прогреске қарамастан гендерлік теңсіздікке тап болады, бұл әлеуметтік талқылаулар мен реформаларды қажет етеді (Belarmino & Roberts, 2019).