Габсбург Хорватиясындағы Uskoks – Осман соғыстарында өтетін қақтығыстардағы жалдамалы әскерлер. Пираттық, шабуылдар, Венеция-Осман соғысына ықпал еткен.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хабсбургтер Хорватиясындағы жалдама әскерлер
Irregular soldiers in Habsburg Croatia
Ускоктар (, , жекеше: Uskok; атау туралы ескертулер) – Хабсбургтер Хорватиясындағы жалдама әскерлер, олар Еуропадағы Осман соғыстары кезінде Адриатика теңізінің шығыс жағалауындағы және оған жақын аумақтарда қоныстанды. Ускоктар оттық соғыс жүргізіп, Осман империясына қарсы партизандық тактика қолданды, шағын топтарға бөлініп, жылдам қайықтармен жүрді. Ускоктардың құрлықта бақылауда болуы және жылдық үлестемесін толық алмайтындығы салдарынан, олар пираттыққа көшті. Ускоктардың ерліктері Венеция мен Осман империясы арасындағы соғыстың жаңаруына (1570–1573) себеп болды. Венециялық агенттердің бұл соғыс туралы есептері орта ғасырлардағы рыцарлық хроникаларды еске түсіреді және замандастардың әдет-ғұрыптарын қызықты бейнелейді. Бұл хроникаларда жекелеген айқастар, турнирлер және басқа да батырлық оқиғалар туралы ақпараттар бар. Осы әскерлердің көпшілігі шетелде қызмет етті. Ускок соғысына (1615–1618) әкелген бірқатар оқиғалардан кейін, Сенж бекінісіндегі ускоктардың қызметі тоқтатылып, таратылды, бірақ терминнің қолданылуы және олардың, аймақтық шектеулермен, біраз уақытқа дейін сақталуы мүмкін болды.
The Uskoks (, , singular: Uskok; notes on naming) were irregular soldiers in Habsburg Croatia that inhabited areas on the eastern Adriatic coast and surrounding territories during the Ottoman wars in Europe. Bands of Uskoks fought a guerrilla war against the Ottomans, and they formed small units and rowed swift boats. Since the uskoks were checked on land and were rarely paid their annual subsidy, they resorted to acts of piracy. The exploits of the Uskoks contributed to a renewal of war between Venice and the Ottoman Empire (1570–1573). An extremely curious picture of contemporary manners is presented by the Venetian agents, whose reports on this war resemble a knightly chronicle of the Middle Ages. These chronicles contain information pertaining to single combats, tournaments and other chivalrous adventures. Many of these troops served abroad. After a series of incidents that escalated into the Uskok War (1615–1618), the Uskok activity in their stronghold of Senj mostly ceased and were disbanded, but the usage of the term and their existence although more localized continued for a period of time.
Атауы
Этимологиялық тұрғыдан алғанда, uskoci сөзінің өзі оңтүстік славян тілдерінде "секіріп кіргендер" ("құбылағандар") дегенді білдіреді. Серб кириллицасы - Ускоци, ал словен тілінде - Uskoki. Басқа тілдерде бұл термин де қарыз сөз ретінде қолданылды – Uskoken, Uszkókok.
Etymologically, the word uskoci itself means "the ones who jumped in" ("the ones who ambushed") in South Slavic languages. The Serbian Cyrillic transliteration is Ускоци, and Slovene is Uskoki. In other languages, the term became a loanword as well — Uskoken, Uszkókok, .
Ерте кезең
16 ғасырдың басында Босния мен Герцеговинаны Осман империясының басып алуы этникалық хорваттардың көп бөлігін туған жерлерінен қуылды, бұл Клис қаласында Ускок әскерін құруға себеп болды. Османдықтардан қашқан Герцеговина, Далмация және Босниядан келген көптеген қашқын Ускок отрядтарына қосылды. 1522 жылы Сенж шекаралық аймағын Габсбургтер, Фердинандтың билігімен басып алды, мемлекеттік бақылаудағы Әскери шекараны (Militärgrenze) құрды. Австрия императоры Фердинанд I Әскери шекара бойында қорғаушылардың колонияларын орналастыру жүйесін енгізді. Сонымен қатар, Ускоктарға қызметтері үшін жыл сайынғы үлестеме берілетіні уәде етілді. Клис бекінісі орналасқан жерінің маңыздылығы зор болды, ол Хорватиядағы Сплит маңындағы жағалау аймағын Осман Босниясынан бөліп тұратын таулардың кедергісін бұзуға болатын Османдықтардың бағытында орналасқан маңызды қорғаныс позициясы еді. Хорват капитаны Петр Кружич бастаған "ускоктар" тобы Клис базасын түріктерді тыңғырыққа салу және жағалау кемелеріне қарақшылық жасау үшін пайдаланды. 1527 жылы Хорватия тәжін алған Кружич және оның еркін жүретін Ускоктары өздеріне заң болды. 1537 жылдың 12 наурызында қала мен бекініс Османдықтарға берілді, көптеген тұрғындар қаланы тастап кетті, ал Ускоктар Адриатика теңізінің жағасындағы Сенж қаласына кетіп, Османдықтарға қарсы күресін жалғастырды. Османдықтардың шабуылдары мен қиратуы Сенж тұрғындарын Габсбург жерлерінен келгендермен, далматинмен, рагузалықтармен және италияндықтармен біріктірді. Сенжде Клис Ускоктарына көп ұзамай Хорватияның солтүстік-батысындағы Нови Винодолскиден, Гачка өзенінің жанындағы Оточацтан және басқа хорват қалалары мен ауылдарынан келген қашқын да қосылды. Таулар мен ормандармен қоршалған жаңа Ускок бекінісіне атты әскер мен артиллерия жеткізе алмады. 1537 жылы Осман империясына қарсы Ыстық Лига соғысынан кейін 1539 жылы Венеция мен Османдықтар арасында бітім шарты жасалды. Бұл 1541 жылы Далмациядағы барлық Ускоктардың эвакуациясына әкелді, олар соғыс кезінде таулардағы христиан анклавын қорғаған еді. Келесі жылдары Габсбургтер Османдықтармен қарулы қақтығыста болды, бұл Ускоктарға Босния мен Далмацияға қайта-қайта шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Ускоктар осымен 1547 жылға дейін айналыса алды, содан кейін екі ел арасында бейбітшілік орнатылды, бұл Ускоктарды өмір сүрудің басқа жолдарын іздеуге мәжбүр етті. Басқа славян пираттары сияқты, Ускок аймағы ешқандай ауыл шаруашылығына жарамсыз болды, сондықтан олар қайтадан пираттыққа бет бұрды.
The Ottoman conquest of Bosnia and Herzegovina during the early years of the 16th century drove large numbers of ethnic Croats from their homes, which in the town of Klis prompted the formation of the Uskok military. Large numbers of fugitives from Herzegovina, Dalmatia, and Bosnia fleeing the Ottomans, joined the ranks of the Uskok bands. In 1522 the border territory of Senj was taken over by the Habsburgs under the authority of Archduke Ferdinand, forming a state controlled Militärgrenze, or Military Frontier. The Austrian Emperor Ferdinand I instituted a system of planting colonies of defenders along the Military Frontier. Moreover, the Uskoks were promised an annual subsidy in return for their services. Owing to its location, Klis Fortress was an important defensive position which stands on the route by which the Ottomans could penetrate the mountain barrier separating the coastal lowlands from around Split in Croatia, from Ottoman held Bosnia. A body of these "uskoks" led by Croatian captain Petar Kružić used the base at Klis both to hold the Turks at bay, and to engage in marauding and piracy against coastal shipping. who obtained the Croatian crown in 1527, Kružić and his freebooting Uskoks were a law unto themselves. On March 12, 1537, the town and fortress was given up to the Ottomans, many of the citizens left the town while the Uskoks went to the city of Senj on the Adriatic coast, where they continued fighting the Ottomans. The Ottoman raids and destruction brought Senj natives together with those from the Habsburg lands, Dalmatians, Ragusans and Italians. At Senj, the Klis Uskoks were soon joined by other refugees from Novi Vinodolski in northwestern Croatia, from Otočac on the Gacka River, and from other Croatian towns and villages. The new Uskok stronghold, screened by mountains and forests, was unassailable by cavalry or artillery. After the War of the Holy League in 1537 against the Ottoman Empire, a truce between Venice and the Ottomans was created in 1539. This led to the evacuation of all Uskoks in Dalmatia in 1541 where they had been defending a Christian enclave in the mountains during the war. Throughout the following years the Habsburgs were at arms with the Turks, giving the Uskoks the opportunity to repeatedly raid Bosnia and Dalmatia. The Uskoks were able to continue doing so up until 1547 when peace was established between the two, forcing the Uskoks to find other ways of making ends meet. As with other Slavic pirates, the Uskok territory was not suitable for any form of agriculture, forcing them to turn to piracy once more.
Османдықтардың басып кіруі және Венеция
Құрлықтық қарақшылар ретінде бастаған ускоцилер Сенж географиясының толық әлеуетін түсінгеннен кейін көп ұзамай теңіздерге бет бұрды. Жерді қалың орман мен таулар қорғайды, ал теңіз жағасындағы тік жарлар соғыс кемелерінің кіруіне кедеріс келтірді. Кварнеро шығанағындағы теңіздер өте қиын болды, бұл олардың жауларынан қорғану үшін кеме жүргізуге қауіп төндірді. Ускоктар 30-50 адам сыятын үлкен қайықтармен түрік кемелеріне шабуыл жасауды бастады. Сол кезде Грекия мен Солтүстік Африканың корсарлары Италияның қорғалмаған оңтүстік жағалауларына шабуыл жасауға еркін болды. Венеция Портадан, Ватиканнан және Неаполь вице-королінен, сондай-ақ оның егемендігі – Испания королінен наразылықтармен қоршалды. Венецияның Австриядан көмек сұрауы аз табысқа жетті, ал ускоктардың венециялықтарға қарсы жасаған қылмыстары османдықтарға қарсы шабуылдарынан асып түсті. Грацтағы венециялық елші Минуччо Минуччи ускоктардың жібек, барқыт және зергерлік бұйымдардан алған олжасының бір бөлігі Грацтағы Архгерцогтық сарай әйелдеріне тигенін айтты, мұнда Венеция мен Австрия арасындағы маңызды мәселелер келісілді. 1577 жылдан бастап Венеция Австрияны ренжітпей пираттарды жоюға тырысты, үйде жазалаудан қорқып, далматиндық экипаждардың орнына албандарды жалдады. Бір кездері ускоктар тек түнде, қыста және тіпті дауылды ауа-райында ғана жолға шығатын. 1592 жылы Бихач құлағаннан кейін күшті Осман әскері Сенджді басып алу ниетімен Хорватияға басып кірді. Боснияның бейлербегі Телли Хасан паша басшылығымен Осман әскері көптеген ускок елді мекендерін басып алып, халықты өлтіріп, құлдыққа түсірді. Алайда, әскер келесі жылы жеңіліп, таратылды. Австрия Осман империясымен соғысқа қатысты, ал венециялық адмирал Джованни Бембо Триест пен Риеканы (Фиуме) блокадалады, онда пираттар олжаларын сату үшін жіберді. Олар Сенджден ашық теңізге дейінгі жолдарды бақылау үшін екі бекініс салды. 1600 жылы Сенж князі Микаэль Радич болды. Герцог Михаил Радич 1600 жылдың 1 желтоқсанында король Рудольфпен Грацта Сенж князі болып тағайындалды. Радик князі Сенж князі болды. Радиктер – Лика аймағынан шыққан ежелгі ақсүйек отбасы. Отбасы мүшелері Сенж штаб-пәтеріндегі ускок әскери басшылары болды. Ускоктардың Истрияға шабуыл жасауы Венеция мен Австрия арасындағы келісімге әкелді, ал Рабатта графы Иосиф Сенждегілерге комиссар және венециялықтармен бас келіссөзші болып тағайындалды. Рабатта 1600 жылы Сенжге күшті күзетпен келді және өте белсенді болды. Оның ускоктар билігін жүргізген уақыты қатыгез болды, көптеген ускоктар асылып немесе түрік соғысына соғысуға жіберілді, бұл оның венециялық жаққа бейімділігін көрсетті. Ол көп ұзамай барлық әскери қолдауды жоғалтып, ускоктарға оның билігін құлатуға мүмкіндік берді және 1602 жылдың қаңтарында өлтірілді, бұл Сенждің әдеттегі күйіне оралуына мүмкіндік берді, қашқан ускоктар Сенжге оралып, пираттық әрекеттерін қайта бастады. 1611 жылға дейін ускоктар салыстырмалы түрде тыныш өмір сүрді. Осы кезде пираттық әрекеттерге қатаң тыйым салынған, бірақ Сенджге төленетін субсидияларды төлеуден аулақ болу үшін оған көз жұмылды. Венеция эскадрильясы 1613 жылдың көктемінде ускок флотын ұстады, бұл ускоктардың қызметіне қатысты шағымдарға жауап ретінде жасалды. Ускоктар 1615 жылға дейін осындай әрекеттерді жасады, олардың пираттық әрекеттері Венеция мен Австрия арасындағы ашық соғысқа әкелді. Пираттық әрекеттерден көңілі қалған Венеция, Стирияның эрцгерцогы Фердинанд ускоктарды жазаламағаннан кейін шабуыл жасады. 1617 жылдың күзінде ускоктарды тарату және олардың кемелері мен бекіністерін жою туралы келісімге қол қойылды. 1618 жылы Габсбургтер мен венециялықтар арасындағы келісім ускоктарды Сенжден қуды, бұл ускок отбасыларының ішкі аймаққа көшіп кетуіне себеп болды.
Beginning as inland pirates, the Uskoci shortly turned to the seas once realizing the full potential of the geography of Senj. The land was protected by thick forests and mountains while the jagged cliffs near the seas prevented warships from entering. The seas in the Gulf of Quarnero were quite rough, which posed navigational hazards as further protection from their enemies. Uskoks began their attacks upon Turkish ships with boats large enough to hold thirty to fifty men. Meanwhile, the corsairs of Greece and North Africa were free to raid the unprotected southern shores of Italy. Venice was besieged with complaints from the Porte, the Vatican, and the Viceroy of Naples with his sovereign, the King of Spain. A Venetian appeal to Austria for help met with little success, and the offenses of the uskoks against the Venetians were outweighed by their attacks against the Ottomans. Minuccio Minucci, a Venetian envoy at Graz, states that a share of the uskoks' spoils of silk, velvet and jewels, went to the ladies of the Archducal Court of Graz, where important matters between Venice and Austria were negotiated. From 1577 onwards, Venice endeavored to crush the pirates without offending Austria, enlisting Albanians in place of their Dalmatian crews, who feared reprisals at home. For a time the uskoks only ventured forth at night, during the winter season and even during stormy weather. In 1592, following the fall of Bihać, a strong Ottoman army invaded further into Croatia hoping to capture Senj. Led by Telli Hasan Pasha, the beylerbey of Bosnia, the Ottomans managed to capture a number of uskok settlements, killing and enslaving the population. However, the army was routed and dispersed in the following year. Austria was involved in war with the Ottomans and the Venetian admiral Giovanni Bembo blockaded Trieste and Rijeka (Fiume), where the pirates forwarded their booty for sale. They also erected two forts to command the passages from Senj to the open sea. In 1600, the Prince of Senj was Mickael Radic. The Duke Micheal Radic, appointed as Prince of Senj on 1 December 1600 by King Rudolf in Graz. Prince Radic was Prince of Senj. Radic family is a Native noble family from Lika region; members of the family were Uskok military leaders at the headquarters in Senj. A raid by the Uskoks upon Istria resulted in an agreement between Venice and Austria, and Count Joseph of Rabatta was appointed to act as commissioner to those in Senj as well as the chief negotiator with the Venetians. Rabatta came to Senj in 1600 with a strong bodyguard detail, and was very energetic. His time ruling over the Uskoks was brutal where many Uskoks were hung or sent to fight in the Turkish war, revealing his favor towards the Venetian side. He soon lost all military support, giving the Uskoks the opportunity to overthrow his rule and was ultimately killed in January 1602, enabling Senj to return to its usual state, with the fugitive Uskoks returning to Senj where they resumed their acts of piracy. Up until 1611 the Uskoks were relatively undisturbed. Piracy was strictly forbidden at this point but it was tolerated in order to avoid payment of subsidies owed to those of Senj. A Venetian squadron intercepted an Uskok fleet in the spring of 1613 in response to the complaints regarding Uskok activity and, as reported, sixty Uskoks were beheaded with their heads then displayed in St. Mark's Square. The uskoks would conduct such acts up until 1615 when their piracy went so far as creating an open war between Venice and Austria. Venice, frustrated with the piracy, launched an attack after the Archduke Ferdinand of Styria refused to reprimand the Uskoks. A peace treaty was signed in autumn 1617 which arranged for the Uskoks to be disbanded, as well as their ships and fortresses be destroyed. An agreement between the Habsburgs and Venetians in 1618 expelled the Uskoks from Senj, prompting migrations of Uskok families into the hinterland.
Ускок көші-қоны
Осыған байланысты, қарақшылар мен олардың отбасылары ішкі аймаққа көшірілді, және олар өздерінің атын "Uskoken Gebirge" деп атады – бұл Карниола шекарасындағы, қазір Жумберак деп аталатын таулар тобы. Олар сондай-ақ қазіргі Словениядағы Ақ Карниола және Костель аймақтарына қоныстанды. Олардың іздері Истриядағы Учка маңында да кездеседі, мұнда итальяндық тарихшы Карло де Франчески 1879 жылы Новлян (Нови Винодолскиден), Оттоциан (Оточактан) және Клиссан (Клис қаласынан, ескіше жазылуы) сияқты маңызды тегтерді тіркеген.
The pirates and their families were, accordingly, transported to the interior, where they gave their name to the "Uskoken Gebirge", a group of mountains on the borders of Carniola now called Žumberak. They were also settled in the nearby White Carniola and Kostel in what is now Slovenia. Their presence has also been traced near Učka in Istria, where such significant family names as Novlian (from Novi Vinodolski), Ottocian (from Otočac) and Clissan (from Klis, older orthography), were noted by Italian historian Carlo de Franceschi in 1879.
Сенььдегі ускоктардың шығу тегі
Сеньдегі ускоктердің нақты ұлттық немесе этникалық құрамын анықтау өте қиын, себебі ускоктердің ұлты сирек жазылған, (көбінесе ускоктарды атау үшін "хорваттар", "славяндар", "морлактар" терминдері қолданылған). Венециялықтар ускоктерді хорваттар деп сипаттайды, ал Габсбургтік дереккөздер де ускоктерді хорваттар деп көрсетеді. Байқаушылар мен өздерінің ускоктар ұлттық және этникалық тегін сипаттау үшін осы терминдерді пайдаланған. Олар хорват, славян және моралх сөздерін ускоктерді аралдардың, жағалаудың және ішкі аймақтардың қалған халқымен байланыстыру үшін, сондай-ақ влахтар, итальяндықтар, албандар, немістер және басқа ұлттарға жататын ускоктерді ажырату үшін қолданды. Ускоктердің арасында көптеген албандар болды, сонымен қатар Крк, Паг, Раб аралдарынан және басқа далматин аралдарының тұрғындары да кездесті. Барлық ускоктар католик дінін ұстанды, ал Сеньге келген православие немесе ислам дінін ұстанғандар бірден католик болып өтті. Ускоктар Сень аймағынан әйелдерге үйленді, ал Венециялық және түрік Далмациясынан үйленгендердің саны одан да аз болды. Ускоктердің келуі мен пайда болуын влахтардың көші-қонымен байланыстыруға болмайды.
Determining the exact national or ethnic composition of the Uskoks from Senj is extremely difficult since it is rarely recorded nationality of the Uskoks, (most commonly terms for Uskoks are "Croats", "Slavs", "Morlachs") Venetians are described Uskoks as Croats, Habsburg sources also identify Uskoks as Croats. The observers and same Uskoks used terms national and ethnic identity as a way to describe the origin of Uskoks. They use terms Croat, Slav and Morlach to connect the Uskoks with the rest population of the islands, the coast and the hinterland, but also to show difference between those Uskoks which belonged to other nationalities, Vlachs, Italians, Albanians, Germans and others. There were many Albanians among Uskoks as well and many islanders from Krk, Pag, Rab and residents of other Dalmatian islands. All Uskoks were Catholics, while newcomers to Senj Orthodox or Muslims immediately became Catholics. Uskoks marrying women from Senj area and much less from area of Venetian and Turkish Dalmatia The arrival and occurrence of the Uskoks cannot be identified with the migration of the Vlachs.
Uskok коды
Бірге жиналудың басты себебі христиандық болғандықтан, Uskoks-тың қақтығыстарға және соғысқа қатысуын түсіндіруі олардың дініне негізделген. Бұл адамдар христиандық әлемнің шекарасын қорғау үшін мұсылман жауына қарсы қасиетті соғыс жүргізіп жатырмыз деп сезінді. Бұл адамдар Осман мемлекеттерінен босқындар ретінде келгендіктен, өмір бойы ұстанып келген дінін жалғастыру үшін басқа таңдаулары болмады. Uskok халқы Сенж қаласының абыройы мен құндылықтарын осы кодекстің орталық бөлігі етіп, өзінің кодексін құрды. Олар батырдың ең маңызды қасиеті – абырой деп есептеді және барлық Uskoks оған ұмтылды. Uskok батырларының абыройының басқа да маңызды аспектілері: өз қалаларына, әскерлеріне және отрядына адалдық; әрбір рыцарьға және міндетке құрметпен қарау; соғыс кезінде өмірін беруге немесе қанын төгуге дайындық; соғыс тәжірибесі; қаласына пайда әкелу қабілеті; түріктермен және христиан дінінің басқа жауларымен жекпе-жекте жеңіс пен даңқ; және мойынсұнбағандарды немесе бүлікшілдерді жазалаудағы қатаңдық. Сондай-ақ, абыройды жоятын Uskok қасиеттері белгілі болды: өз қанын төгуден тартыну; жаумен шайқаспау; негізсіз мақтаныш; шекарадағы тәуекелдерден қашу; тұтқындар, трофейлер немесе олжа алудан бас тарту; жолдастарға немесе тыңшыларға сыйлық беруде жомарт болмау; ерлігінің жалпы мойындалмауы; және шайқастағы жаралар мен іздердің болмауы. Хорватия Қарулы Күштерінің Арнайы Операциялар Командасының бір арнайы күш бөлімшесі Командо Uskok ротасы (Komando uskočka satnija) деп аталады.
As a group whose central reason for being brought together was Christianity, the Uskoks' explanation for piracy and warfare rested in their religion. These people felt they were fighting a holy war against the Muslim enemy in defense of the boundaries of Christendom. Seeing that these people were once refugees from Ottoman nations, they were given no choice but to leave in order to continue following the religion they had been their entire lives. The Uskok people established a code to follow, holding Senj honor and its values in a central place of that code. Honor is what they believed to be the most important quality that a hero could have, which all Uskoks strived to be. Other important aspects of the Uskok heroic honor were loyalty to their city, army, and band; honorable attention to every knight and obligation; readiness to lay down their lives or spill their blood in time of war; experience in warfare; ability to benefit their city; success and glory in duels with the Turks and other enemies of the Christian faith; and severity in punishing those who were disobedient or rebellious. It was also made known the Uskok qualities that would cancel out one's honor: reluctance to shed one's own blood; failure to engage the enemy in battle; groundless boasting; avoidance of risks on the frontier; failure to take prisoners, trophies, or booty; meanness in rewards to comrades or spies; the absence of any general recognition of one's manliness; and the lack of battle scars or wounds. One Special Forces unit of Special Operations Command of Croatian Armed Forces is called Commando Uskok Company (Komando uskočka satnija).