Кіріспе

Арнайы тапсырмалар: Қаламаған куәгердің естеліктері – Кеңес тыңшысының шебері – Павел Судоплатовтың автобиографиясы. Ол Кеңес Одағының барлау қызметінің мүшесі болып, генерал-лейтенант шеніне дейін көтерілген. 1994 жылы жарық көргеннен кейін, бірнеше себепке байланысты үлкен дау тудырды. Сондай-ақ, ол кеңес барлауы мен кеңес ішкі саясатын жоғары лауазымда тұрған жылдарында егжей-тегжейлі қарастыру арқылы Ресейден тыс жерлерде де танымал болды. Кітапта Кеңес мемлекетінің "арнайы тапсырмалар" терминіне қатысты көзқарасы да сипатталған, Судоплатов оны КСРО-ның шекарасынан тыс жерлердегі "саботаж, ұрлау және кісі өлтіру" деп түсіндірген. Судоплатов Леон Троцкийді өлтіруге әкелген екі құйрық тікенді жоспарды ұйымдастырумен белгілі болды.

Проблемалар мен құндылықтар

Бұл жұмыс бірнеше себеппен проблемалы болып табылады. Біріншіден, ол Судоплатовтың естеліктеріне негізделген, кітаптың негізгі бөлігін құрайтын оқиғалардан кейін 40 жыл немесе одан да көп уақыт өткен соң жазылған. Екіншіден, ол ұлы Анатолий және екі американдық жазушы – Джеррольд пен Леона Шектерлердің көмегімен жазылды. Судоплатовтың үлесі – бірқатар сұхбаттар, оларды басқалары кітапқа айналдырды. Соңында, Шектерлер осы тақырыпта басқа да проблемалы жұмыстар жазған. Джон Эрл Хейнс пен Харви Клехр Судоплатовтың атомдық тыңшылық туралы баяндамасын «қате естеліктер, кеңес құпия қызметінің дезинформациясы, шалаң-шұлақ сілтемелер, түсініксіз жағдайларда белгісіз көздерден алынған құжаттарға негізсіз сенім және логика мен ой-өріс қателіктері» жиынтығы деп сипаттады. Кітапта көптеген дұрыс емес мәлімдемелер бар. Мысалы, «MLAD»/«MLLAD» кодолық аты бар көзді Теодор Холлдың орнына Бруно Понтекорво деп қате анықтаған. Мұның себептері әртүрлі болуы мүмкін. Біріншіден, кітап 40 жылдан кейін жазылғандықтан, Судоплатовтың есте сақтауы қате болуы мүмкін. (Ол қате жасаған сұхбаттың стенограммасында, MLAD Понтекорво екендігі туралы сұраққа «Мен солай ойлаймын; Иә» деп жауап бергені тіркелген.) Сонымен қатар, Холл сол кезде Батыста белгілі болған жоқ, сондықтан Судоплатов оны қорғауға тырысқан болуы мүмкін. Басқа қателіктер Судоплатовтың Батыста проблема тудыруға деген ниетімен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, кітапта құнды материал көп, тіпті оның кемшіліктерін атап көрсеткен сыншылар да оның маңызды екенін мойындайды. Мысалы, Алексей Кожевников «Судоплатов өзінің бөлімі, оның бағыныстағылары және, мүмкін, тікелей байланысты агенттері мен олардың тапсырмалары туралы жазғанда өте сенімді» деп жазды. Кейде Судоплатов тікелей фактілерге қайшы келеді, мысалы, Лео Силард пен оның хатшысы кеңестік барлау қызметіне ақпарат берді деп мәлімдегенде, Силардтың хатшысы болған жоқ. Сонымен қатар, ол Силардтың Лос-Аламоста жұмыс істегенін айтқан, ал ол 1942 жылдың желтоқсанында Энрико Фермимен бірге Чикаго университетінде бірінші ядролық реакторды құруға көмектесіп жатқан. Судоплатов сондай-ақ Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласындағы Зоук дәріханасының кеңестік тыңшылардың де-факто қауіпсіз үйі болғанын мәлімдеді, ол алғашқыда Иосиф Григулевич жасаған Троцкийге жасалған төңкеріс жоспарында рөл атқарды, содан кейін Нью-Мексикодағы атомдық тыңшылық үшін база ретінде пайдаланылды. Тарихшы Э.Б. Хелд бұл Судоплатовтың Оппенгеймерге қарсы айыптауларын күшейту үшін жасаған дезинформациясы болуы мүмкін дейді, өйткені Судоплатов Оппенгеймердің кодолық аты STAR болғанын мәлімдеді. Американдық қарсы барлау транскрипттері MLLAD және STAR Теодор Холл және Савилл Сакс екенін көрсетті. Хелд 1994 жылғы Судоплатовтың мемуарларындағы дезинформацияның 1995 жылы «Венона» жобасының құпиясы алынуына себеп болуы мүмкін деп болжайды. Кітап сондай-ақ Джулиус пен Этель Розенбергтің кеңестік барлау қызметі үшін жұмыс істегенін растады, бірақ олардың рөлі аса маңызды емес екенін айтты.

Басқа тақырыптар

Алайда, атомдық тыңшылық туралы материал кітаптың шағын бөлігі ғана, және кітапта көптеген советтік барлау операциялары, көбінесе Судоплатовтың жеке қатысқан операциялары туралы толыққанды мәліметтер келтірілген. Судоплатовтың Мәскеуге келгеннен кейінгі кезеңдегі саяси ара-жібіліктер, барлау қызметтерінің ішінде де, совет үкіметінің жоғарғы эшелондарында да талқыланады. Мысалы, Николай Ежов пен Лаврентий Берияның құлауына байланысты оқиғалар, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Кеңес Одағындағы жағдай және Иосиф Сталиннің соғыс басталғандағы реакциясы егжей-тегжейлі сипатталған.

Басқа реакциялар

Атомдық ақпаратқа қатысты қозғалған даулар кітаптың авторы кім болғаны және Судоплатов мақсатты түрде дұрыс емес мәлімдеме жасады ма деген сұрақтар тудырды. Көптеген тараптар, оның ішінде Ресейдің Сыртқы барлау қызметі, Судоплатов өзінің өмірбаяндық еңбегіндегі өз рөлін көбірек көрсеткенін айтты. Совет атом бомбасын жасауға қатысқандар Судоплатовтың советтік барлау арқылы оларға берілген ақпарат туралы айтқандары ғалымдардың совет атом бомбасын жасаудағы еңбегін кемсітеді деп санайтын.