Кіріспе

Жаратылыс кітабы (грекше Γένεσις; Liber Genesis) – Еврей Киелі Жазбаларының және Христиандық Ескі Келісімнің алғашқы кітабы. Оның еврейше атауы оның алғашқы сөзі Берешит («Бастапқыда») деген сөзбен бірдей. Жаратылыс кітабында әлемнің жаратылуы, адамзат тарихының бастауы және еврей халқының шығу тегі туралы айтылады. Жаратылыс кітабы Тораның, яғни Киелі кітаптың алғашқы бес кітабының бір бөлігі болып табылады. Дәстүр бойынша Мұса пайғамбар Тораның авторы деп есептеледі, бірақ қазіргі ғалымдар, әсіресе 19 ғасырдан бастап, кітаптардың жазылуын б.з.д. 10-5 ғасырлар аралығындағы бірнеше авторларға жатқызады. Археологиялық, генетикалық және тіл білімі саласындағы дәлелдерді ғылыми тұрғыдан қарастыру нәтижесінде, көптеген Киелі кітап зерттеуші ғалымдар Жаратылыс кітабының тарихи емес, көбінесе мифологиялық сипатта екенін санайды. Ол екі бөлімге бөлінеді: бастапқы тарих (1–11 тараулар) және ата-бабалар тарихы (12–50 тараулар). Бастапқы тарих автордың Құдайдың табиғаты және адамзаттың Ол Жаратушымен қарым-қатынасы туралы ұғымдарын көрсетеді: Құдай адамдарға жақсы және лайықты әлемді жаратады, бірақ адам күнә арқылы оны бұзғанда, Құдай өз жаратылысын жоюға шешім қабылдайды, тек әділ Нұх пен оның отбасын сақтап, адам мен Құдайдың арасындағы қарым-қатынасты қайта орнатуға мүмкіндік береді. Ата-бабалар тарихы (12–50 тараулар) Израильдің, яғни Құдайдың таңдаған халқының, ежелгі тарихын баяндайды. Құдайдың бұйрығымен Нұхтың ұрпағы Ыбырайым өзінің туған жерінен (қалдандардың Ур қаласы деп есептеледі, бірақ қазіргі ғалымдар оны шумерлік Урмен байланыстыру мүмкіндігін осы күнгі күмәнді деп санайды) Құдай берген Кәнаан еліне сапар шегеді, онда ол, оның ұлы Исақ және немересі Яқып көшпенділер сияқты өмір сүреді. Яқыптың есімі Израильге өзгертіледі, ал оның ұлы Жүсіп арқылы Израильдің ұрпақтарының барлығы 70 адаммен, отбасыларымен бірге Мысырға көшіп келеді. Құдай оларға болашақта ұлылыққа жететінін уәде етеді. Жаратылыс кітабы Израильдің Мысырда Мұсаның келуіне және Қиыр шығуына (көшіп кетуіне) дайын тұрған күйімен аяқталады. Бұл оқиғалар Құдаймен жасалған келісімдер сериясымен толықтырылады, олар барлық адамзаттан (Нұхпен жасалған келісім) бастап, бір ғана халықпен (Ыбырайым және оның Ысақ және Яқып арқылы ұрпақтары) ерекше қарым-қатынасқа дейін шектеледі. Яһуди дінінде Жаратылыс кітабының теологиялық маңызы Құдайды таңдалған халқымен және халықты Уәде етілген жермен байланыстыратын келісімдерге негізделген. Яһуди және христиан діндерінде Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылғанды түсіндіруге және оған түсініктеме беруге арналған әдебиет жанры пайда болды, ол Гексаемер деп аталады.

Атау

Жаратылыс атауы латын тіліндегі "Вулгата" нұсқасынан келген, ол өз кезегінде грек тіліндегі Γένεσις сөзінен алынған немесе транслитерацияланған, яғни "көрініс", "бастапқыда" деген мағынаны білдіреді.

Құрамы

Жаратылыс кітабының авторы белгісіз, бірақ яһуди және христиан діндерінің дәстүрі бойынша, бүкіл Пятикнигі – Жаратылыс, Шығу, Леуіліктер, Сандар және 5 Мұса кітабы – Мұсаға жатқызылады. Ағарту дәуірінде философтар Бенедикт Спиноза мен Томас Гоббс Мұса авторлығын күмәндандырды. 17 ғасырда Ричард Саймон Пятикнижәнең ұзақ уақыт бойы бірнеше авторлармен жазылғанын айтты. Көптеген авторлардың қатысуын мәтіннің ішкі қайшылықтары көрсетеді. Мысалы, Жаратылыс кітабында жаратылыс туралы екі әңгіме бар. 1860 жылдардың басында Пятикнижәнең құрамына қатысты жетекші теория – ескі қосымша гипотеза. Бұл теория бойынша, ең алғашқы бөлімдер, «Түпнұсқа кітабы» (Жаратылыс 1 және Мысырдан шығу, Леуіліктер және Сандар кітабындағы діни қызметкерлерге арналған заңдардың көп бөлігі) Сүлеймен патша тұсында діни қызметкер немесе леуілік жазған. Бұл автор Құдайды білдіру үшін «элохим» деген еврей сөзін қолданған. Бұл түпнұсқалық еңбек б.з.д. VIII ғасырда, Еремия заманында Пятикнижәнең соңғы бөліктерімен, атап айтқанда, Заңды қайталау кітабының негізгі бөліктерімен толықтырылды. Осылайша, Пятикнигі Вавилондық жер аударудан бұрын (шамамен б.з.д. 598 – б.з.д. 538) соңғы түріне жеткен. 19 ғасырдың соңында көптеген ғалымдар құжаттамалық гипотезаны қабылдады. Бұл теория бойынша, Пятикнижәнең бес кітабы төрт көзден шыққан: Яхвист (қысқартылған J), Элохист (E), Деутерономист (D) және Діни көз (P). Әр көз бірдей негізгі оқиғаны баяндайды, кейін әртүрлі редакторлар оларды біріктірген. Ғалымдар Құдайды атаулары арқылы көздерді ажырата алады. Мысалы, Яхвист көзі «Яхве» сөзін қолданса, Элохист және Діни көздер «Элохим» сөзін қолданады. Ғалымдар бөлек көздерді анықтау үшін қайталанатын оқиғаларды да пайдаланады. Жаратылыс кітабында екі жаратылыс оқиғасы, үш түрлі әйел-қарындас оқиғасы және Ыбырайымның Ажар мен Ысмайылды шөлге жіберуінің екі нұсқасы бар. Құжаттамалық гипотезаға сәйкес, J б.з.д. IX ғасырда Оңтүстік Яһуда патшалығында жазылған және ең ерте көз деп есептеледі. E б.з.д. VIII ғасырда Солтүстік Израиль патшалығында жазылған. D б.з.д. VII ғасырда Яһудада жазылған және Жосия патшаның діни реформаларымен байланысты. Соңғы көз – P, ол б.з.д. V ғасырда Вавилонда жазылған. Осы деректерге сүйенсек, Жаратылыс кітабы мен Пятикнижәнең қалған бөлігі Вавилондық жер аударудан кейін ғана қалыптасқан. Джулиус Веллхаузен Пятикнижәнең Езра заманында аяқталғанын айтты. Езра 7:14-те Езраның б.з.д. 458 жылы Бабылдан Иерусалимге Құдай заңын алып келгені жазылған. Веллхаузен бұл жаңадан жинақталған Пятикнига деп санайды. Веллхаузеннің пікірінше, Нехемия 8–10 осы жаңа заң кодексінің жариялануын және қабылдануын б.з.д. 444 шамасында сипаттайды. Пятикнижәнең ең ерте көздері мен олар сипаттаған кезең арасында үлкен айырмашылық бар, ол шамамен б.з.д. 1200 жылға дейін созылады. Көптеген ғалымдар 1980 жылға дейін құжаттамалық гипотезаны ұстанды. Содан бері құжаттамалық гипотезаның бірнеше өзгерістері мен түзетулері ұсынылды. Жаңа қосымша гипотеза Пятикнижәнең үш негізгі көзін ұсынады: J, D және P. E көзі J-дің нұсқасы ретінде қарастырылады, ал P – J (немесе «діни емес») материалдарына енгізілген түзетулер мен кеңейтулер жиынтығы. Деутерономикалық көз Жаратылыс кітабында кездеспейді. Қазіргі пікір бойынша, J Бабылға жер аудару алдында немесе оның кезінде жазылған, ал Діни көздің соңғы редакциясы жер аудару кезеңінің соңында немесе одан кейін жасалған. Ежелгі тарихта айтылған кейіпкерлер мен оқиғалардың Еврей Киелі кітаптарының қалған бөлігінде кездеспеуі ғалымдардың аз бөлігін бұл тараулар келесі тараулардан әлдеқайда кейін, б.з.д. III ғасырда жазылғанына сендірді. Кітаптың жасалу себебіне қатысты, әлі де даулы болғанымен, қызығушылық тудырған теория – парсылық императорлық рұқсат. Бұл Ахеменидтер империясының парсылары б.з.д. 539 жылы Бабылды жаулап алғаннан кейін Иерусалимге империя ішінде жергілікті автономияны беруге келіскенін, бірақ жергілікті билік органдарынан бүкіл қоғам қабылдаған бірыңғай заң кодексін жасауды талап еткенін көрсетеді. Қоғамды құрайтын екі күшті топ – Екінші ғибадатхананы басқаратын діни қызметкерлер отбасылары (өз шығу тегін Мұса мен шөлдегі саяхаттарға дейін жегізген) және жерді «берген» Ыбырайымға дейін шығу тегін жегізген ірі жер иелері отбасылары (ақсақалдар) көптеген мәселелер бойынша қақтығысқа түсті, әрқайсысының өз тарихы болды. Бірақ парсылардың барлық тараптарға үлкен жергілікті автономияны ұсынуы, бірыңғай мәтінді жасауға күшті ынталандырды.

Жанр

Жаратылыс кітабы – римдіктер білген "көне тарихтар" жанрындағы еңбектің үлгісі, бұл жанр адамдардың, олардың ата-бабалары мен батырларының пайда болуын, әңгімелер мен әңгімелермен толықталған шежірелер мен жылнамалар арқылы баяндайтын еді. Бұл туралы маңызды мысалдар б.з.д. VI ғасырдағы грек тарихшыларының еңбектерінде кездеседі: олардың мақсаты – өз заманының белгілі отбасыларын қашықтағы, батырлық өткенмен байланыстыру болды, және олар миф, аңыз және шындық арасында шешімді айырма жасаған жоқ. Рим Папасының Киелі кітап институтының профессоры Жан Луи Ска антиквар тарихшыларының негізгі қағидасын "сақтау заңы" деп атайды: бәрі де ескі, құнды, ештеңе жойылмайды. Бұл көнелік Израиль дәстүрлерінің құндылығын басқа халықтарға (Иудеяның ерте парсы провинциясындағы яһудилердің көршілеріне) дәлелдеу және Израильдің ішіндегі әртүрлі топтарды келісімге келтіру және біріктіру үшін қажет болды. Киелі кітап авторларының жұмысын сипаттай келгенде, Джон Ван Сетерс көптеген тарихи дәстүрлердің болмауы және алыс өткенге қатысты ешқандай мәлімет болмауы туралы жазды: "Олар ертерек кезеңдер үшін мифтер мен аңыздарды пайдалануға мәжбүр болды. Әртүрлі, көбінесе бір-бірімен қайшы келетін оқиғаларды түсіну үшін және оларды бір-бірімен байланыстыру үшін, олар оларды шежірелік жылнамаға енгізді". Тремпер Лонгман Жаратылыс кітабын теологиялық тарих ретінде сипаттайды: "Бұл оқиғалардың болғаны ескеріледі, бірақ оны дәлелдеу қажет емес. Мәтіннің мақсаты тарихты дәлелдеу емес, оқырманға осы оқиғалардың теологиялық маңыздылығын түсіндіру".

Мәтіндік куәгерлер

Бұл кітапқа төрт маңызды мәтіндік куәлік бар: Масорет мәтіні, Самариялық Бес кітап, Септуагинта және Құмранда табылған «Жаратылыс» кітабының фрагменттері. Құмрандық қауым ең көне қолжазбаларды ұсынады, бірақ кітаптың шағын бөлігін ғана қамтиды; әдетте, Масорет мәтіні жақсы сақталған және сенімді, бірақ басқа нұсқаларда жақсырақ оқылатын көптеген жеке мысалдар кездеседі.

Бастапқы тарих (111 тарау)

Жаратылыс кітабындағы жаратылыс оқиғасы екі түрлі оқиғадан тұрады; алғашқы екі тарау шамамен осыған сәйкес келеді. Біріншісінде, Елохим, Құдайды білдіретін жалпы еврей сөзі, алты күнде аспан мен жерді, оның ішінде адамзатты жаратады және жетінші күні тынығады. Екіншісінде Құдай "Яхве Элохим" деп аталады ("Құдай" деп аударылады), ол Адам мен Хауаны алғашқы ер және әйел ретінде жаратып, оларды Едем бағына орналастырады. Үшінші тарауда Құдай оларға жақсылық пен жамандықты білдіретін ағаштың жемісін жемеуді ескертеді. Олар олай істемейміз деп уәде береді, бірақ алдаушы жаратылыс немесе алаяқ ретінде бейнеленген сөйлейтін жылан, Хауаны Құдайдың қалауына қарсы жемісті жеуге көндіреді, ол да Адамды көндіреді. Содан кейін Құдай оларды қуады және екеуін де қарғысқа тоғытады: Адам тер мен еңбекпен күнкөрісін табуға, ал Хауа жеңілдіксіз босануға қарғысты болды. Христиандар мұны "адамның күнәға іркілуі" деп түсіндіреді. Хауа екі ұл туады: Қабыл мен Әбіл. Қабыл бақта жұмыс істейді, ал Әбіл мал өсіреді. Бір күні олар екеуі де Құдайға құрбандық шалады, бірақ Құдай Қабылдың емес, Әбілдің құрбандығын қабылдайды. Бұл Қабылдың Әбілге деген ашуына себеп болады, содан кейін ол оны өлтіреді. Құдай Қабылға қарғыс жібереді. Хауа тағы бір ұл туады, Сет, Әбілдің орнын толтыру үшін, 3:15, 20-дағы уәделерге сәйкес. Адамның Қабыл мен Сеттің ұрпақтары арқылы көптеген буындары өткен соң, әлем адамның күнәсімен және нефилимдермен бұзылады, ал Құдай олардың зұлымдықтары үшін адамзатты жоюды қалайды. Алайда, Ной ғана адал адам болып табылады; сондықтан ол алдымен әділ Нойға және оның отбасына кеме салуды және оған барлық жануарлардың жұптарын, таза жануарлардың жеті жұбын, ал таза емес жануарлардың бір жұбын салуды бұйырады. Содан кейін Құдай қалған әлемді жою үшін үлкен су тасқыны жібереді. Су тартылғаннан кейін Құдай енді сумен әлемді жоймайтынына уәде береді және осы уәдесінің белгісі ретінде көккергенді жасайды. Құдай адамзаттың үлкен қала, Бабыл мұнарасын салуда бірігіп жұмыс істегенін көреді, адамзатты көптеген тілдерге бөліп, оларды шатастырып, ажыратады. Содан кейін Шемнен Ыбрайымға дейінгі ұрпақ тізімі келтіріледі.

Патриархаттық дәуір (1250-тарау)

Нұхтың ұрпағы Ыбырамға Құдай Месопотамиядағы үйінен Қанахан еліне кетуге нұсқау береді. Сонда Құдай Ыбырамға уәде беріп, оның ұрпақтары жұлдыздардай көп болады деп уәде береді. Бірақ халық төрт жүз жыл бойы жат елде қысымға ұшырайды. Ыбырамның есімі "Авраам", ал әйелі Сараның есімі "Сара" ("шаһар анасы" деген мағынаны білдіреді) болып өзгертіледі. Сара өзінің қарт шағына қарай Ыбырайымға мысырлық күңін (Хажарды) екінші әйел ретінде (бала тудыру үшін) алуға кеңес береді. Ажар арқылы Ыбырайымның ұлы Ысмағұл туады. Сол кезде Құдай Содом мен Ғомора қалаларын халқының күнәлары үшін қиратуға ниеттенген еді. Ыбырайым Құдайға қарсы наразылық білдіріп, қалаларды қиратпауды өтінді. Періштелер Ыбырайымның немере інісі Лұтты (онда бір уақытта тұратын) және оның отбасын құтқарады, бірақ оның әйелі жойылуды артқа қаратып, (Алла бұйырса да) оның сөздеріне қарсы шыққандықтан тұз бағанасына айналды. Лұттың қыздары күйеу таба алмайтын қашқын болып қаламыз деп уайымдап, Лұтты маскүнемдікке малдырады. Ыбырайым мен Сара філістірлердің Герар қаласына барып, ағайын-туыс болып жүр (олар бір туғаннан туған емес). Сонда Герар патшасы Сараны өзіне әйел қылып алады. Бірақ Құдай оған Сараны қайтарып беруді бұйырады. Құдай Сараға ұл сыйлап, оған Ысқақ деп ат қоюды бұйырды. Сара Ысмағұл мен оның анасы Ажарды елсіз далаға қуып шығады ( себебі Ысмағұл оның шынайы ұлы емес, ал Ажар құл), бірақ Құдай оларды құтқарып, Ысмағұлды ұлы халық етуге уәде береді. Құдай Ыбырайымды сынап, оған Ысқақты құрбандыққа шалуды бұйырды. Ыбырайым ұлын өлтіре жаздағанда, "Жаратқан Иенің періштесі" оны тоқтатып, ұрпағы сансыз болатынын уәде етеді. Сара қайтыс болғаннан кейін, Ыбырайым Махпеланы (қазіргі Хеброн деп саналады) отбасылық қабір үшін сатып алады да, қызметшісін Месопотамияға Исаққа туыстарының арасынан әйел іздеп табуға жібереді; ол өзін лайықты көрсеткен соң, Рабиға Ысқақтың қалыңдығы болады. Ыбырайымның екінші әйелі Кетура одан да көп бала туып, олардың арасында мадияндықтар да бар. Ыбырайым бай қартайып, қайтыс болады да, отбасының мәйіті Хебронға (Мақпелаға) қойылады. Ысқақтың әйелі Рабиға едомдықтардың әкесі Есау ("бархат" деген мағынаны білдіреді) мен Жақып ("өнер" немесе "оның соңынан еру") егіз ұлдар дүниеге әкеледі. Ол Жақыптың тұңғышы болатын. Бірақ ол да есін жиып, тұңғыштығы туралы Жақыпқа бір таба нан үшін сатқан еді. Жақыптың тұңғыш ұлы әрі мұрагері болғандықтан, оның әкесінің батасын алуы керек еді. Жақып 77 жасында ата-анасынан кетіп, кейінірек әйел іздеп, құдыққа келгенде Рахиланы кездестіреді. Ол оның әкесі, оның ағасы, ол әйелдері, Рахила мен Лияға табу үшін 14 жыл жұмыс істейді. Жақыптың есімі Исраилге өзгертіледі. Ол періштемен күрескеннен кейін, оның әйелдері мен күңдерінен он екі ұлы, Исраилдің он екі руының түп атасы, әрі Дина есімді қызы болады. 34-ші тарауда айтылғандай, хивтік Хамордың ұлы Сихем Динаны зорлап, әкесіне Динаны өзіне әйел қылуды сұрайды. Жақып Хамордың үйіндегі барлық еркек кіндіктілерді, соның ішінде Хамор мен Сихемді де сүндеттейді. Осылай істегеннен кейін, Жақыптың ұлдары Шимон мен Леуі барлық еркек кіндіктілерді өлтіріп, әлсіз күйде қалды. Жақып олардың әрекеті басқалардың, яғни қанахандықтар мен перездіктердің, жазалауына әкелетінін айтты. Жақып пен оның руы хевті әйелдер мен балалардың бәрін, сондай-ақ малдарын және басқа да дүние-мүлкін өздеріне алды. Жүсіптің он екі ұлының ішіндегі ең сүйіктісі Жүсіп ағаларын қызғанады (әсіресе, Жүсіптің өзіне берген ерекше сыйлықтары үшін), олар қызғаныштан Жүсіпті Мысырға құлдыққа салады. Жүсіп көптеген сынақтарға төтеп береді, соның ішінде жазықсыз түрмеге қамалады, бірақ ол Құдайға адал болып қалады. Бірнеше жылдан кейін Мысырдың перғауыны одан ашаршылық туралы көрген түсінің мағынасын түсіндіріп беруін сұрайды. Мұнан кейін ол риза болған перғауынның Египеттегі екінші қолбасшысы болды, кейіннен ол әкесі мен ағаларымен қайта қосылды, олар оны танымай, Қанаанға да ашаршылық жеткендіктен, азық-түлік сұрады. Көп уақыт бойы оларды алдап, жек көретін-көрмейтінін тексергеннен кейін, Жүсіп өзінің кім екенін айтып, оларды кешіреді де, отбасыларымен бірге Мысырға кетуге рұқсат береді. Жақып өлер алдында ұлдарын шақырып алып, олардың болашағы жайлы аян береді. Жүсіп қартайған шағында бауырларына: "Егер Құдай сендерді Мысырдан алып кетсе, оның сүйектерін де алып кетіңдер!" - деп ескертеді.

Ата-бабаларға берілген уәделер

1978 жылы Дэвид Клайнз «Пятикнижәнең тақырыбы» атты кітап жариялады. Пентатеухтің басты тақырыбы туралы сұрақ көтерген алғашқы авторлардың бірі ретінде ықпалды саналатын Клайнс, жалпы тақырыптың «Патриархтарға берілген уәденің немесе батаның ішінара орындалуы – сонымен бірге, ішінара орындалмауы» екенін тұжырымдады. (Клайнс орындалуды «ішінара» деп атауы арқылы, Естер кітабының соңында Израиль халқының әлі де Канаан жеріне кірмегеніне назар салды.) Патриархтар, яғни ата-бабалар – Ыбрайым, Исақ және Яқуп, олардың әйелдері (Жүсіп көбінесе есепке алынбайды). Оларға ЙХВХ есімі аян болған жоқ, сондықтан олар Элдің түрлі түрінде көрініс берген нұсқаларына табынды. (Дегенмен, Яхвистік деректе патриархтар құдайға ЙХВХ деп сілтеме жасайтыны байқалады, мысалы, Текжаралыстың 15-тарауында.) Құдай патриархтар арқылы Израильдің сайланған халық екенін жариялады, яғни Израильді өзінің ерекше халқы ретінде таңдап, олардың болашағына міндеттенді. Құдай патриархтарға олардың ұрпақтарына (яғни Израильге) адал болатынын айтты, ал Израильдің Құдайға және оның уәдесіне сенуі күтіледі. («Иман» Текжаралыс және Еврей Киелі кітаптарының контекстінде сенімнің жиынтығы емес, уәделік қарым-қатынасқа келісімді білдіреді.) Уәденің өзі үш бөліктен тұрады: ұрпақ, баталар және жер. Әрбір патриархқа берілген уәденің орындалуы еркек баланың болуына байланысты, ал оқиға әрқашан болашақ аналар – Сара, Ребека және Рахилдің – баласыз болуымен күрделенеді. Алайда ата-бабаларымыз Құдайға деген сенімдерін сақтап, әр жағдайда Құдай бір ұл сыйлайды. Яқуптың жағдайында он екі ұл, сайланған израильдіктердің негізі. Үш уәденің әрбір келесі буыны одан да толыққанды орындалады, сонда Жүсіп арқылы «барлық әлем» аштықтан құтырылады, ал Израильдің балаларын Мысырға әкелу арқылы ол уәденің орындалуына себепші болады.

Құдайдың таңдап алған халқы

Ғалымдардың көпшілігі Құдайдың уәдесі тақырыбы патриархалдық оқиғаларды біріктіреді деген пікірде, бірақ көптегендер Жаратылыс кітабының теологиясын бір ғана басты тақырып арқылы зерттеудің нәтижелі екенін жоққа шығарады. Олар Ыбырайым оқиғаларын, Жақып оқиғаларын, Жүсіп оқиғаларын, Яхвист және Діни дереккөздерді талдауды тиімдірек деп санайды. Мәселе – Жаратылыс кітабының 1–11 тарауларындағы (алғашқы тарих) оқиғаларды Құдайдың уәдесі туралы патриархалдық тақырыппен, адамның жаман мінезіне қарамастан Құдайдың кешірімі туралы тақырыппен қалай байланыстыруда. Бір шешім – патриархалдық оқиғаларды Құдайдың адамзаттан толықтай алыс қалуды қаламауының нәтижесі деп қарастыру: Құдай әлемді және адамдарды жаратады, адамдар қарсы шығады, ал Құдай Ыбырайымды «таңдайды». Бұл негізгі сюжетке (Яхвисттен келген) Діни дереккөз тарихты кезеңдерге бөлетін келісімдер тізбегін қосты, әрқайсысының өзіне тән «белгісі» бар. Бірінші келісім – Құдай мен барлық тірі жандар арасында, оның белгісі – көкжиек, екіншісі – Ыбырайымның ұрпақтарымен (Исмаилдықтар және басқалар, сондай-ақ израилиялықтар), оның белгісі – сүндеттеу, ал соңғысы, Шығу кітабына дейін пайда болмайды, тек Израильмен ғана, оның белгісі – сенбі күні. Әр келісімді (Нұх, Ыбырайым, Мұса) ұлы басшы жасайды, әр кезеңде Құдай Өзінің есімін бірте-бірте ашады (Нұхпен Елохим, Ыбырайыммен Ел Шаддай, Мұсамен Яхве).

Алдау

Жаратылыс кітабында әртүрлі адамдар өмір сүру немесе табысқа жету үшін алдаумен айналысады. Киелі кітап зерттеушісі Дейвид Карр былай дейді: "Бұл оқиғалар ежелгі исраилдіктердің өздерін қалай әлсіз сезінгенін көрсетеді. Мысалы: өлтірілуден аулақ болу үшін, бір патриарх (Авраам 12:1020 және 20:118 және Ысқақ 26:611) патшаға әйелі оның шын мәнінде оның қарындасы екенін айтады. 25-ші тарауда Жақып Есауды алдап, тұңғыштығын бір таба сұлыға сатады. 27 - тарауда Ысқақты Рабиға Есаудың орнына Жақыпқа артық бата беруіне көндіреді. 29-тарауда Жақып Рахилаға үйленемін деп ойлайды, бірақ оны қыз бауырына үйлендіру үшін алдап алады.

Мәдени әсері

Жаратылыс кітабындағы санжыралардағы уақыт аралығын есептеп, діни жетекшілер дүние жаратылғаннан бері қанша уақыт өткенін есептеп шығады. Anno Mundi жыл санау жүйесі еврей күнтізбесі мен Византия күнтізбесінің негізі болып табылады. Есептер біршама әр түрлі, бірақ олар жердің жасын шамамен алты мың жыл деп есептейді. Протестанттық реформация кезінде католик және протестант мәсіхшілерінің арасындағы бәсекелестік Киелі кітапты мұқият зерттеуге және оның сөздеріне барынша мән беруде бәсекелестікке әкелді. Сондықтан XVI - XIX ғасырлар аралығында Еуропа ғалымдары Жаратылыс кітабының шындыққа сай екеніне сенген. Палеонтология, геология және басқа ғылымдар саласындағы дәлелдер ашылған сайын, ғалымдар бұл жаңалықтарды Жаратылыс кітабындағы жаратылыс оқиғасына сәйкес келтіруге тырысты. Мысалы, XVIII ғасырда Иоганн Якоб Шойхцер fosils топан су кезінде қаза болған жануарлардың қалдықтары деп сенді. Жаратылыс кітабының осы сөзбе-сөз түсінігі ғалымдардың ықыласынан айырылды Викториялық сенім дағдарысы кезінде Жердің алты мың жылдан әлдеқайда ескі екендігіне дәлелдер жинақталған кезде.

Комментарийлер

Фрейтхайм, Теренс Е. "Жаратылыс кітабы". "Жаңа Түсіндірме Киелі кітабында". Леандер Э. Кектің редакциясымен, 1-том, 319–674 бб. Нэшвилл: Abingdon Press, 1994. Хирш, Самсон Рафаэль. Бес кітап: Жаратылыс. Айзек Леви аударған. Judaica Press, 1999 жылғы 2-басылым. Алғаш рет 1867–1878 жылдары "Пентатеух" деген атпен жарияланған. Кэсс, Леон Р. Нью-Йорк: Free Press, 2003. Плаут, Гюнтер. Тора: Заманауи түсіндірме (1981). Сарна, Нахум М. JPS Тора түсіндірмесі: Жаратылыс: Дәстүрлі еврей мәтіні, Жаңа JPS аудармасымен. Филадельфия: Jewish Publication Society, 1989. Шпейзер, Е. А. Жаратылыс: Кіріспе, аударма және түсіндірмелер. Нью-Йорк: Anchor Bible, 1964.