Кіріспе

Американдық суретші (1929–1999)

Николас Крушеник (31 мамыр 1929 – 5 ақпан 1999) – американдық абстрактілі суретші, коллажист және графикашы. Оның қалыптасқан көркемдік стилі Поп-арт, Оп-арт, минимализм және Түсті өріс сияқты бағыттардың арасында жатыр. 1950 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін ол Нью-Йорк өнер ортасында белсенді болды, содан кейін Мэриленд университетінде профессорлық қызметке көшті. Алғашқыда көбірек туынды Абстрактілі экспрессионизм стилімен тәжірибе жасаған ол, 1960 жылдардың ортасына қарай өзінің ерекше тәсілін дамытты. Ол батыл, түрлі-түсті геометриялық өрістермен және нысандармен ерекшеленетін, сонымен қатар күңгірт қара сызықтармен тегістелген және күшейтілген шешімді композицияларды жасады, бұл стиль ақырында Поп абстракциясы деп аталды. 1984 жылы «World Artists, 1950–1980» атты өмірбаяндық сөздікте Крушеник «толыққанды абстрактілі Поп суретшісі» деп аталды. Бүгінде басқа суретшілер де осы парадоксалды жанрға енгендіктен, Крушеник тек осы стильдегі бірегей тұлға ғана емес, сонымен қатар оның пионері саналады, оған «Поп абстракциясының әкесі» деген құрметті атақ берілді.

Өмірбаян

1929 жылы Нью-Йорк қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген Крушеник орта мектепті тастап, Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті, «Майор Диган» тас жолын салуға қатысты, содан кейін GI Bill бағдарламасы арқылы өнер мектебіне түсті. Ол 1948–1950 жылдары Нью-Йорктің Суретшілер лигасы мен 1950–1951 жылдары Ханс Хофманның бейнелеу өнер мектебінде оқыды. 1950 жылдардың басында Крушеник өзін және отбасын дүкендерге терезелерді безендіру арқылы, сондай-ақ Уитни, Метрополитен және Заманауи өнер мұражайларында жұмыс істеу арқылы асырады. 1956 жылдың 21 сәуірінен 10 мамырына дейін Крушеник «The Brothers Krushenick: Paintings Glassprints Collages» көрмесінде алғаш рет өз жұмыстарын көрсетті. Бұл көрме оның үлкен ағасы Джон Крушеникпен бірге «Камино» галереясы кооперативінде өтті, олар екеуі де осы кооперативтің мүшелері болған. Николас Крушениктің алғашқы жеке көрмесі «Nicholas Krushenick: Recent Paintings» 1957 жылдың 25 қаңтарында сол галереяда ашылды. Сол жылы «Каминоның» ішкі саясатына наразы болған бауырластар оны тастап, жақын жердегі дүкенде каркас жасау шеберханасын ашты, ол тез арада суретшілердің «Брата» галереясы кооперативіне айналды. Кейін Николай оның ағасы Иоаннның орыс тіліндегі «брата» сөзінен шыққан «ағалар» деген мағынаны білдіретін атауды ойлап тапқанын айтты. «Камино» және басқа галереялармен бірге «Брата» сол кездегі белгілі 10-шы көше галереяларының біріне айналды, ол эксперименталды суретшілерді дамытып, Нью-Йорк өнер ортасына үстемдік еткен консервативті галереялардан аулақ болуға мүмкіндік берді. Ал Хелд, Рональд Блэден, Эд Кларк, Яой Кусама және Джордж Шугарман сияқты мүшелері бар «Брата» «бір уақыт бойы жаңа суретшілер үшін ең маңызды бастама болған Оныншы көше кооперативтерінің бірі» болды. Николас 1958 және 1960 жылдары «Братада» жеке көрмелерге қатысты. 1962 жылы «Братадан» кеткеннен кейін Крушеник Нью-Йорктегі Грэм галереясында 1962 және 1964 жылдары, ал Фишбах галереясында 1965 жылы жеке көрмелерін өткізді. 1966 жылы ол Еуропадағы алғашқы жеке көрмесін Германияның Штутгарт қаласындағы Мюллер галереясында көрсетті. 1967 жылы Нью-Йоркте және Парижде, сондай-ақ Мичиган штатының Детройт қаласында және Венада, Австрияда жеке көрмелерін өткізді, сонымен қатар Джон Саймон Гуггенхайм қорынан көркемсурет стипендиясын алды. 1968 жылы Миннеаполис қаласындағы Уокер өнер орталығының Орталық опера компаниясы оған «Айдағы адам» қойылымының декорациялары мен костюмдерін жасауға тапсырыс берді. Одан кейін Бостондағы (Массачусетс штаты) Харкус Краков галереясында және Швейцарияның Цюрих қаласындағы Рене Зиглер галереясында жеке көрмелері өтті. 1969 жылы Пейс галереясында тағы бір жеке көрмеден кейін Крушеник Дартмут колледжінің Хопкинс өнер орталығында күзгі семестрде тұрақты суретші болып жұмыс істеді, онда ол студенттерге кеңес берді және жаңа жұмыстар жасады, олар колледждің Джафф Фриде галереясында суреттер мен графикалық жұмыстар көрмесімен аяқталды. Сол жылдың басында ол Йель университетінде қонақ сыншы ретінде қызмет етті, ал өткен жылдары Нью-Йорктегі Бейнелеу өнері мектебінде, Мэдисондағы Висконсин университетінде және басқаларда қонақ суретші ретінде жұмыс істеуге шақыруды қабылдады. Жол бойы Крушениктің жұмысы 1964 жылы Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында және Торонтоның өнер галереясында; Нью-Йорктің Уитни американдық өнер мұражайында және Заманауи өнер мұражайында, сондай-ақ Вашингтонның Коркоран өнер галереясында, 1965 жылы; 1966 жылы Соломон Р. Гуггенхайм мұражайында; және Канаданың Монреаль қаласында өткен 1967 жылғы дүниежүзілік көрмеде АҚШ павильонының бөлігі ретінде көрсетілді. Крушеник ірі институттарда танымал болғанына және сол кездегі ең әйгілі суретшілердің қатарына қосылғанына қарамастан, өзін сырт адам ретінде қарастырды. 1968 жылы сұхбат кезінде ол куратор және өнер тарихшысы Пол Каммингске айтқандай, сыншылар мен басқа бақылаушылар «мені ешқашан толыққанды жіктемеді. Мен өзімді сол жақта, жалғыз тұрғандай сезінемін. Мен осы жерде қаламын». Крушеник сурет салумен және коллаж жасаумен айналысса да, графикалық өнерге де қызығушылық танытты. 1991 жылы Ұлттық өнер галереясында өткен «Graphicstudio: Contemporary Art from the Collaborative Workshop at the University of South Florida» көрмесіне арналған кітапта «Крушеник 1950 жылдардың соңында экранды басып шығарумен тәжірибе жүргізе бастады және 1960 жылдардың ортасында белсенді баспашы болды» деп жазылған, оның ішінде 1965 жылы Лос-Анджелестегі Тамаринд литография шеберханасында алған стипендиясы да бар (кейін ол Альбукеркеге, Нью-Мексикоға көшіріліп, Тамаринд институты болып қайта ұйымдастырылды). Тамариндте «оның екі айлық жұмысы кезінде жиырма екі литография аяқталды», олар Крушениктің ертедегі жетілген суреттерін ерекшелендіретін органикалық және иілгіш формаларды бейнелейді. 1967 жылы танымал Домбергер сериграфия шеберханасымен жұмыс істеген Крушеник «R3 67» портфолиосын жасады, онда экранды басып шығарудың жарқын түстерді қолдану мүмкіндігін пайдаланып, Тамариндтегі жұмыстармен салыстырғанда әлдеқайда жарық және әрі тегіс жұмыстар жасалды, сондай-ақ Крушениктің таза, тұрақты сызықтарды қолдануға қарай бұрылысын көрсетті. Келесі жылы Пейс басылымдары арқылы жарық көрген және Домбергерде жасалған «Iron Butterfly» портфолиосы да осындай жарқын және композициялық экранды басып шығарылған 10 жұмыстан тұрады, олардың жартысын осы жерде көруге болады. 1970 жылы «Graphicstudio» шеберханасында Крушеник литографияға қайта оралып, тік сызықтар мен бұрыштық, «сәулеттік» формаларды бейнеледі. 1971 жылы «Fire Flash Five Fade» портфолиосындағы алты сериграфияда Крушеник өзінің танымал қара сызықтарын жиырып, оларды тікұшақтарға немесе акула тістеріне айналдырды. 1970 жылдардың ортасында Крушеник Нью-Йорк өнер ортасынан рухани тұрғыдан алшақтады, сонымен қатар бұрынғы он жылдықтардағы түрлі институттердегі қонақ ретінде жұмыс істегеннен кейін, бірінші және соңғы рет ұзақ мерзімді білім беру қызметіне кірісті, 1977 жылдан 1991 жылға дейін Мэриленд университетінде, Колледж-Парк қаласында профессор болып жұмыс істеді. Ол жаңа суреттер жасауын тоқтатпаса да, Нью-Йорк және әлемдік өнер орталарындағы оның беделі уақыт өте келе төмендеді. Бірақ оның жақтастары болды, олардың ішінде Нью-Йорк негізді сырттан қараушы куратор Митчелл Алгус және оның Митчелл Алгус галереясы бар, ол Крушениктің жұмысын 1997 және 1999 жылдары екі рет көрсетті. Соңғы көрме 1999 жылдың 5 ақпанында Нью-Йоркте бауырсақ безінің қатерлі ісігінен қайтыс болғаннан кейін өтті. 2021 жылға қарай кем дегенде он постұймдық жеке көрме Крушениктің жұмысына және оның мұрасына жаңа қызығушылық тудырды. Осы көрмелердің екеуі – Нью-Йорктегі Гэри Снайдер галереясында және Скидмор колледжінің Франсес Янг Танг оқыту және өнер галереясында өткен көрмелер Джон Яудың «Nicholas Krushenick: A Survey» (2011) және Иан Берридің «Nicholas Krushenick: Electric Soup» (2016) кітаптарына әкелді.

Көркемдік стилі

Крушеник – соғыстан кейінгі Америка суретшілігінің басым бағыты – абстрактілік экспрессионизмге еліктеп, кейін оған қарсы шыққан буынның өкілі болды. Осы қарсылық стилді модадан шығарып, бірнеше бірдей бағыттардың пайда болуына әкелді, олар суретшілерді, сыншыларды, тарихшыларды және коллекционерлерді бүгінгі күнге дейін қызықтырады. Крушеник олардың арасында қалды, Поп-арт, Оп-арт, Минимализм және Түс өрісі сияқты әртүрлі стильдердің элементтерін қабылдап, кейбіреулерін қабылдамады. Оның алғашқы шабыт көздері Анри Матисс, Дж. М. В. Тернер, Анри Руссо, Фернан Леже, Александр Кальдер, Клас Ольденбург және кейіннен досы болған Рой Лихтенштейн болды. 1956 жылы топтық көрмеде алғашқы рет жұмыстарын көрсеткенде, Крушениктің суреттері бүркеулі және дәл емес еді. Дегенмен ол бір сыншының «кубистік ықпал» деп қате түсінгендей, бір-біріне жақын пішіндер мен массаларды жинақтап бастады. 1957 жылы жеке көрмесінде тағы бір сыншы жұмысты жіктеуге тырыспай, Крушениктің «түсі, ені және кернеулігі әртүрлі болатын, ұқсас қасиеттері бар қарсы топқа шабуылдайтын немесе кеңістікті немесе қатты түсті зерттейтін әдістемелік жіптер мен ленталарын» байқаумен шешінді. Көріністегі өзгерістер өте күшті, үлкен туралдағы қара сталактиттер сарыға қарай төмен түсіп, немесе қара саусақтар төменнен толқындап шығады. 1959 жылы Крушеник майлы бояулардың «ластанған ас үй» сияқты көрінісін тастап, жаңадан қолжетімді болған Liquitex акрилінің «тамаша» электр қуатымен ауыстырды. Бұл Крушениктің мансабындағы шешуші сәт болды, өйткені ол суреттерінің жарықтығы мен қанықтығына, сондай-ақ оларды дәл көрсету мүмкіндігіне тікелей әсер етті. Осы өзгерістен кейін оның суреттерінде суреттің өзі мен оның ішіндегі жеке нысандарды шектеуге арналған қара сызықтар пайда бола бастады, бірақ бұл одан бұрынғыдан гөрі әлдеқайда еркін, икемді және шатас болды. 1965 жылы өнер сыншысы Вивьен Рейнор Крушениктің «қазір Поп-артқа ұқсай бастағанын» байқады. Бұл оның қозғалысты болжап, енді ресми көріне бастағанынан, немесе акрил бояуларын қолданғанынан, немесе әркімнің белгілі бір дәрежеде көрермендердің әртістерді топтарға бөлуге ұмтылуының құрбаны болғанынан болар екенін мен білмеймін. Дегенмен, оның палитрасы ғана Поп-артқа ұқсағанын атап өту керек. Оның тақырыбы поп-мәдениетке ешқандай сілтеме жасамады, тіпті танымал нысандарға да тікелей сілтеме жасамайтын. Алайда, оның монументалды туралдары мультфильмдерден шабыт алды, ал көптеген сыншылар тақырыбын жасырын жыныстық – көбінесе кіндік және ену ретінде түсіндірді. Осы кезде Крушеник суретшінің қолының көрінбейтін стилін қалыптастыра бастады. Алғашында ол бұл жұмысты суреттерге ұқсас, үлкен көлемді суреттермен жасады. Уақыт өте келе, суреттерінің дәлдігі төмендеді, оның орнына ол тікелей матаға таспа жабыстыруға көшті. 1967 жылы оның стилі эмоционалдығын жоғалтпай, айтарлықтай жинақы болды. Джон Перро сол жылы жариялаған мақаласында: «Бір пішіннен екіншісін бөліп тұратын қатты қара, бояу кітабына арналған сызықтарға, таза жазықтыққа және көбінесе симметриялық композицияға қарамастан, бұл суреттер эмоционалды органикалық жүйелердің визуалды көрінісі, салқын дәлдікпен орындалған, бірақ үлкен құштарлықпен ойластырылған. Крушениктің абстракциялардың негізгі құралы ретінде қолданатын қант тарының жолақтары суретті «шектемейді». Перроның бір тұсын түзету үшін Крушениктің суреттері симетриялық емес, бірақ кейбір жағдайларда осы қателікке ұшырау оңай. 1970 жылдардың ортасында Крушеник Нью-Йорк өнер әлемінен шегініп, оның көзқарасы әлсіреген кезде, ол білім беруге назар аударды. Бірақ ол сурет салуын жалғастырды. Осы кезде оның стилі біршама өзгерді. 1960 жылдардың ортасындағы қауырсын тәрізді, икемді пішіндер ұзақ уақыттан бері жоғалып кетті. Енді оның туралдарында желілердің жасырын және ашық формалары басым болды, бұл жақын арада болатын технологиялық өркендеудің болжамды бейнесі сияқты. Корин Робинс 1975 жылы айтқандай, «Жаңа суреттерде, ескілер сияқты, тоналды сезім бар; бірақ қазір кернейлердің шуы емес, ақылға келетін IBM машинасының ақымақ есептеулер жасауы». 1980 жылдарға қарай оның суреттері дәлдік пен түс бойынша артқа шегінді, салқын сұр, көк және қызғылт түстер арасында мультфильмдерге ұқсас, конфети сияқты ленталардың шашырауы байқалды. Осы онжылдықтың соңында және жаңа онжылдықтың басында сары түс Крушениктің жұмысында басымдық алды, кішкентай туралдардағы күрделі егжей-тегжейлерге жаңаша назар аударылды. 1960 жылдардың басынан 1990 жылдардың соңына дейін, бәлкім, бірден-бір жалғасып келе жатқан нәрсе – Крушениктің пішіндерін шектеген, бірақ оларды біріктірген қара сызықтар.